Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Shymkentten 45 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Ordabasy aýdanynyń óńir úshin orny bólek. Tatýlyqtyń týy kóterilgen, birliktiń kıeli shańyraǵy Ordabasy taýy óz aldyna bir úlken áńgime. Jyl on eki aı qorasynda mal tóldep myńǵyrǵan, alqabynda egini jaıqalǵan, baý-baqshasy baptalǵan altyn besik aýyldyń tútini túzý shyǵyp, tirshiligi qyz-qyz qaınaýda. Kezinde Bógen qoımasynyń sýyndaǵy dámi til úıirer balyqtar úlken suranysqa ıe bolyp, bul balyq sharýashylyǵyn ájepteýir jandandyrǵan edi. Biraq táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyn-qystaý kezeńderde aýdandaǵy negizgi kásip – aýylsharýashylyq salasy biraz shatqaıaqtap, ekonomıkalyq-áleýmettik damý turalap qalǵan edi. Qazir ol kúnder artta qalyp, jergilikti jerde aýdannyń damýyn qamtamasyz etetin jańa josparlar, tyń bastamalar qolǵa alynyp, naqty qaıtarymdy ister kórinis tabýda. Buǵan aýdan ákimi Almasbek Mamytbekovtiń «Ýaqyt» gazetindegi suhbatyn oqyp, anyq kóz jetkizesiz.

—Almasbek Keńesbekuly, Ordabasyda aýylsharýashylyq salasy alda keledi. Biraq búgingideı jahandaný zamanynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna ál beretin óndiristi órge súıreý jumystaryn qolǵa alýdyń mańyzy zor ekeni Sizge jaqsy málim. Osy baǵytta aýdanda qandaı jumystar qolǵa alynýda?

—Búginde oblysta 19 ındýstrıaldy aımaq qurylsa, solardyń qataryndaǵy «Qazaq-túrik» jáne «Shubar» ındýstrıaldy aımaǵy Ordabasy aýdanynda oryn tepken. Onda úlken ınvestısıalyq jobalar iske asýda. Túrli bastamalar qolǵa alynyp, nátıjesi kórinýde. Máselen, «Shubar» ındýstrıaldy aımaǵynan «Seıitbek áýleti» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine 10,0 ga jer telimi bólingen. Bul jobanyń İ kezeńi «Ordabasyagropromteh» JSHS-niń bazasynda iske asty. Búginde qyzyl mıa dárilik ósimdiginiń tamyrynan dárilik suıyqtyq qospa óndirýmen aınalysyp, ónimi shetelderge jiberilýde. Farma-sevtıkalyq ónim shyǵaratyn bul orynda 60 adam jumyspen qamtylǵan. Al, qazaq-túrik ındýstrıaldy aımaǵynda túrik ınvestorlarynyń qatysýymen birneshe jobalar júzege asyrylýda. Keleshekte munda jumsaq jáne keńse jıhazdarynyń, lak-boıaý ónimderi, basqa da kóptegen óndiris órge basady.
Indýstrıaldy aımaqtan bólek, Badam aýyl okrýginde 1 óndiristik aımaq bar. Aýyl sharýashylyq tehnıkasyn qurastyratyn, jobalyq quny 7 mlrd.
250 mln teńge bolsa «Kazkıotı» zaýyty men jobalyq quny 1 mlrd. 700 mln. teńgeni quraıtyn «Karlskrona» bolat quıý zaýyty osy aımaqta ornalasqan.Munyń barlyǵy jergilikti halyqtyń jaǵdaıyn kóterýge kóp járdem bereri sózsiz.

Aýdan halqyn kógildir otynmen qamtamasyz etý – kún tártibindegi basty másele. Qazirgi tańda jergilikti halyqtyń 6 paıyzy ǵana tabıǵı gaz tutynady. Aýylǵa magıstraldy gaz qubyryn tartý úshin búdjetten qarjy qaralyp, jumystar atqarylyp jatqanyn eskersek, bul máseleniń de óz sheshimin tabatyn kúni alys bolmasy anyq. Eger kógildir otyn máselesi óz deńgeıinde bolsa, bul aýdanǵa ınvestorlardy tartýda birshama jeńildik týǵyzar edi.

—Durys eken. Al aýdanda qazirgi tańda jumys istep turǵan óndiris oryndarynyń jaı-kúıi qandaı? Olar álemdik talaptarǵa saı jumys istep jatyr ma?

—Búginde aýdanda «Ordabasy qus» fabrıkasy qarqyndy jumys jasap jatqanyn bilesizder. Bul aýdannyń ekonomıkalyq damýynda ózindik orny bar mekeme. Turǵyndardyń talǵamynan shyǵatyn ónimderi búkil respýblıkaǵa taraıdy. Sapaly ári dámdi ónimi moıyndalǵan bul zaýyt basshylyǵy jahandyq naryq talaptaryna saı óz isin ilgeriletýde. Óndiris ornynyń jyl saıyn qanatyn keńge jaıyp, sharýalar úshin qosymsha jumys kózin qarastyrýy sonyń naqty dáleli. Jýyrda «Ordabasy qus» JSHS-nyń basshysymen kezdestim. Ol kúrketaýyq balapandaryn sharýalarǵa ótkizip, ony 6 aıdan keıin bastapqy baǵasynan 10 ese qymbatqa satyp alý týraly tyń bastamasyn bildirdi. Baptap, jaqsylap kútse kúrketaýyq balapanynyń salmaǵy sol ýaqyt ishinde 15-20 kelige jetip, jeýge keledi. Bul istiń kózin taba biletinder úshin utymdy usynys dep bilemin.

—Osy rette shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine kórsetilip jatqan kómekti de aıtyp ótseńiz…

—Shaǵyn jáne orta bıznes – ekonomıkanyń ózegi. Násibin kásipkerlikten terip júrgenderge kómek, qoldaý kórsetý nazardan tys qalmaǵan. Aǵymdaǵy jyly sharýalarǵa «Yrys» shaǵyn nesıe uıymynan, «Maksımým» AIO-nan 157,7 mln, «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq qoldaý ortalyǵynan» 157,8 mln. teńge teńge kóleminde tómen paıyzben nesıe berildi. Bul qarjylardyń deni jylyjaı salý, mal ósirý, bordaqylaý syndy aýylsharýashylyq maqsatynda jaratyldy.

— Ordabasylyqtardyń basty problemasy bolyp otyrǵan kezek kúttirmes jáıtterdi, jalpy syrt kózge qorash kórinip turǵan túıindi máselelerdi ashyp aıta alasyz ba?

— Kez kelgen qoǵamda qıynshylyqtar men problemalar kezdesedi. Qyzmetke kelgen alǵashqy kúnnen bastap eldi-mekenderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalymen tanysyp, ózekti máselelerdi saralaýdamyn. Bógen, Jeńis, Shubar Qaraqum. Tórtkúl aýyl okrýgterimen qatar aýdan ortalyǵy Temirlan aýylyn aralap, talaı túıtkilge qanyqtym. Aǵynsýdyń jetispeýshiligi kóptegen aýyldyń áleýetin shektegenine kóz jetkizdim. Basty sebep – aryq-atyzdardyń bitelip qalýy. Keıbir aryqtar tipti betondalyp tastalǵan. Máselen, aýdan da 32300 gektarǵa jýyq sýarmaly jer bolsa, sonyń 1795 gektary jerdiń sorlanýy men aǵyn sýdyń barmaýynan paıdalanylmaı otyr. Bul olqylyqqa núkte qoıý maqsatynda naqty jumys kestesi túzilýde. Kúz aılarynan bastap aryq-atyzdardyń kózin ashyp, aýyldy kógaldandyrý jumystaryna kirispekpiz.
Balyq sharýashylyǵyn damytýdy da udaıy nazarda ustaýdamyz.
Aýdandaǵy ár úıdiń aýlasynda 15-20 sottyq jer bar. Osyndaı úı irgelik jerlerdi tıimdi paıdalaný tetikterin qarastyrýdamyz. Kóptegen turǵyndar ony maqsatty paıdalanyp jatqan joq. Oǵan álginde aıtyp ótken aǵynsýdyń tolyq jetpeýi de óz salqynyn tıgizýde. Alǵa qoıǵan negizgi maqsattarymyzdyń biri osy kemshilikti retteý. Sonyń negizinde aýylda belgili bir jemistiń qandaı túri mol ónim beredi, kókónistiń qaısysy jaqsy ósedi, qaı sorttaǵy aǵashtardy otyrǵyzsaq tamyr tereń tartyp, máýeli ónim beredi degen máselelerdi elep-ekshep, arnaıy saraptap, jospar qurýdamyz.

— Qaraqan bastyń emes, halyqtyń qamyn oılaǵan basshy elge jaqsylyq isteýdi, ıgilikti is qaldyrýdy maqsat etedi. Sizdiń birtalaı jaýapty qyzmetterde jemisti jumys istegenińizdi bilemiz. Tájirıbeńiz jeterlik. Jergilikti jurttyń sanasynda uzaq saqtalyp qalatyndaı qandaı iske asyrar tyń ıdeıayńyz bar?

— Jaqsy isimen halyq kóńiliniń tórinen oryn alý – kez kelgen basshynyń maqsaty jáne armany. Iá, mende de osyndaı izgi oı bar ekenin jasyrǵym kelmeıdi. Jáne ony júzege asyrý úshin barymdy salamyn.
Aýdanda óndiristiń órge basýyna yqpal etsem degen nıet bar. Osy oraıda, ınvestorlardy tartýmen aınalysýdamyn. Buryndary Temirlan aýylynyń kireberisinde nan zaýyty bolǵan. Kezinde dáýreni júrip turǵan zaýyt jekeshelendirýdiń birinshi tolqynyna iligip, turalap, toqyraýǵa ushyrǵan. Keıinnen basqa azamattyń qolyna ótip, maı shyǵarý sehyna aınaldy. Biraq naryqtyń qatal zańyna shydas bermeı, atalǵan seh 47 mln. teńge bereshegimen bankke ótken. Qazirgi tańda bank basshylyǵymen kezdesip, jaǵdaıy tyǵyryqqa tirelgen sol bir nan zaýytyn qaıta jandandyrý úshin kásipkerlerdi tartýdyń joldaryn qarastyryp, ony qaıta túletýdi maqsat etýdemin.

Jalpy oı kóp, tyń ıdeıa tolyp jatyr. Onyń barlyǵyn aıtyp, jáı sózdiń adamy bolyp kóringim kelmeıdi.

— Saz padıshasy Shámshi Qaldaıaqovtyń ánine arqaý bolǵan Arys ózeni osy aýdannyń ortalyǵy Temirlannyń mańynan ótedi. Kúlli elge tanylǵan Arys jaǵasyn týrızm ortalyǵyna aınaldyrý týraly qandaı oıyńyz bar?

— Jalpy siz meniń oıymdaǵy dúnıeni dóp bastyńyz. Arys ózeniniń jaǵasy týrızmdi damytýǵa suranyp turǵandaı. Osyǵan oraı ózen jaǵasynan demalys aımaǵyn qurý týraly jobalar daıyndap jatyrmyz. Jáne ol ómirsheń joba bolýy tıis. Sodan soń ınvestorlardy tartamyz. Árıne, bul kóptegen oqyrman úshin jáı sóz sıaqty bolyp sezilýi múmkin. Biraq qolǵa alsa, áp-sátte júzege asatyn dúnıe. Qazir Tólebı, Shardara aýdandarynda zamanaýı túrde halyqqa qyzmet kórsetetin birneshe demalys oryndary bar. Osydan 10-15 jyl buryn ol jerlerde sondaı demalys aımaqtary ashylady dese eshkim senbeıtin edi. Biraq istiń kózin taba biletin kásipkerler múmkin emes degen nárseni oryndady. Osyndaı azamattardyń qolǵa alýymen keleshekte Arys ózeniniń jaǵasynan týrıser úshin barlyq qolaıly jaǵdaılar qarastyrylǵan jaqsy demalys aımaǵy boı kóteretinine senemin.

—Siz kóp jyldan beri jaýapty jumystardy abyroımen atqaryp kelesiz. Ásirese oblystyń ishki saıasat salasynda jemisti jumystaryńyzben jurt jadynda saqtalyp qaldyńyz. Sondyqtan sizdi oqyrman qaýym ıdeolog retinde de jaqsy tanıdy. Jalpy jumys barysynda osy salaǵa kóp ekpin berip, ıdeologıa jónindegi orynbasaryńyzǵa tapsyrmany tıisti talaptan asyryp berip jatqan joqsyz ba?

—Suraǵyńyzdyń astaryn túsindim. Ideologıa salasynda biraz jyl qyzmet atqardym. Biraq bul osy salaǵa basymdyq berip, qalǵan máseleni ekinshi orynǵa qoıý degen sóz emes. Barlyq salaǵa barynsha birdeı mán berýge tyrysamyn. Onyń eshbiri syrylyp, nazardan tys qalmaýy kerek. Árqaısysynyń aýyr júgi jeterlik. Eń bastysy sony súıreı biletin maman bolýy qajet. Degenmen ıdeologıa árdaıym kún tártibinen túspeýi kerek. Ony basqa salamen salystyrýǵa múldem bolmaıdy. Mysaly, qurylys jumysynda qandaı da bir nysandy kóterýdi kózdeseń, kestege saı ony salyp, mejelengen merzimde paıdalanýǵa beresiń. Boldy. Al ıdeologıada kóp jaǵdaıda qolǵa alǵan máseleni oryndaý naqty ýaqytpen ólshenbeıdi. Máselen jastardyń teris aǵymdarǵa ketpeýi, esirtki tutynbaýy, temeki tartpaýy, nápsige ermeýi syndy másele qashan da nazardan tys qalmaıdy. Buǵan bir sát kóńil bólmesek, otbasymyz oıran, bolashaǵymyz bulyńǵyr bolady. Sondyqtan ıdeologıa baǵytyndaǵy jumystar jyl on eki aı toqtamaýy kerek. Jáne onyń basy qasynda bilikti mamandar júrýi kerek.

—Kadr saıasatyna kelsek. Siz basqaryp otyrǵan aýdanda memlekettik qyzmetke jastardy qabyldaý deńgeıi qandaı?

— Memlekettik qyzmetke jastardy tartýdy qoldaımyn. Óıtkeni olar ýaqytpen sanaspaı eńbek etýge yntaly, kez kelgen jańashyldyqty meńgerýge ıkemdi. Bastysy jalyndy, ári izdenimpaz keledi. Biraq, jastar-jastar dep aǵa býyndy ekinshi orynǵa ysyrýǵa bolmaıdy. «Jas ádemi bolǵanmen, qart aqyldy emes pe?» degen. Báribir de aǵa býyndardyń biliktiligi, tájirıbesi jas mamandardan birneshe saty joǵary turady. Keıingi urpaqtyń olardan úırener dúnıesi kóp. Sondyqtan tarazy basyn teń ustaý kerek dep esepteımin.

—Búginde dástúrli emes dinı aǵymdardyń jetegine ketkender qoǵamǵa úlken qaýip tóndirip jatyr. Sonyń kópshiligi jastar. Keshegi Aqtóbede, Almatyda lańkesterdiń áreketinen jurttyń ájepteýir seskenip qalǵany jasyryn emes. Laıym kereǵar dinniń jeteginde ketkenderdiń qolymen jasalǵan mundaı kesir elde bolmasyn dep tileıik. Degenmen, «saqtansań saqtaımyn» degen taǵy bar. Jastardyń keri jolǵa túsýiniń aldyn alý baǵytynda aýdanda qandaı jumystar atqarylyp jatyr?

— Jastar tárbıesi, sonyń ishinde olardyń jat aǵymnyń sońyna túspeýi eshqashan ózektiligin joımaıtyn másele. Osy baǵytta aýdandaǵy keıingi urpaq ókilderine ardagerlerdiń, ımamdardyń qatysýymen kezdesýler ótkiziledi. Onda mándi sóz, maǵynaly oı, taǵylymdy dúnıeler aıtylady. Biraq bul tálim otbasynda kórinis tappasa, tárbıeniń mundaı túri, olardyń túrli keri jolǵa aparatyn qaýipten tolyq qutqarmaıdy. Óıtkeni, úıdegi bala tárbıesiniń alar orny orasan. Kóp ata-ana «bala tárbıesine mektep jaýapty» dep aıtady. Bul qate pikir. Oqýshy bir kúnde 6-7 saǵat ýaqytyn mektepte ótkizse, qalǵan 17-18 saǵatta ata-anasynyń qasynda bolady. Osyny bile tura tárbıege mektep jaýapty deý qısynsyz emes pe?! Sózdiń shynyn aıtý kerek, qazir mektep pen ata-ana arasyndaǵy baılanys berik emes. Bosańsyǵan. Áke-sheshelerdiń basym kópshiligi urpaq tárbıesine júrdim-bardym qaraıdy. Aptasyna emes, eń bolmasa aıyna bir ret muǵalimge kelip, balasynyń úlgerimi týraly suraýǵa ýaqyt tappaıdy. Olar ustazdarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatsa kóp keleńsizdikterdi aldyn alýǵa bolatynyn tereń túsinbeıdi.

—Almasbek Keńesbekuly, jalpy kóptiń kóńilinen shyǵý qıyn. Kópshilik ákimder jaıynda ala-qula pikir aıtady. Onyń ishinde jáı ánsheıin kergıtinder de, oryndy syn aıtatyndar da bar. Sondaı synnyń biri – ol ákimderdiń jumys kabınetinen shyqpaı, halyqtan alshaq júretindigi. Siz osyndaı ákimderdiń qatarynansyz ba?

—Jalpy keńsede otyra bermeımin. Sebebi, aýdannyń ahýalyn kabınette otyryp jaqsartý múmkin emes. Tańerteń jumysqa kelgende, tıisti qujattarǵa qol qoıý, kelgen hattarmen tanysý, qyzmetkerlermen tildesý, keńesý syndy jumystardy jolǵa qoıǵan soń, aýyldardy aralaýǵa kirisemin. Aýdandaǵy egis alqaptarynyń basyna baryp, sharýalarmen tildesemin. Bıyl aýylsharýashylyq salasynda problemalar óte kóp boldy. Egin alqaptaryn shegirtke basty, aýa raıynyń qolaısyz bolǵany taǵy bar. Janar-jaǵarmaıdy sharýalarǵa jetkizý jaǵdaıy… Mine, osy baǵytta týyndaǵan túıitkilderdi retteý úshin ony tıisti mamandarmen keńesip sheshseń eńbegiń óne túsedi. «Aqyldasyp pishken ton kelte bolmas» dep tegin aıtylmaǵan ǵoı. Bir jaǵy óziń de kóp jáıtten habardar bolasyń. Bulardyń barlyǵyn bolmasa da keıbirin telefon arqyly qońyraý shalyp, nemese tıisti qyzmetkerlerim arqyly baqylap otyrsam bolady. Biraq, «myń ret estigenshe, bir ret kór» degen támsilge súıenemin.

— Bos ýaqytyńyzda nemen shuǵyldanasyz?

— Bos ýaqytym kóp emes. Biraq ýaqytym joq dep aıtýdan aýlaqpyn. Adamzat balasy qalasa kez kelgen iske ýaqyt tabady dep oılaımyn. Óz basym sondaımyn. Men ýaqytymnyń kóp bóligin jumysta ótkizemin. Keıde úıge kesh qaıtamyn. Sebebi, kúni boıy atqarylǵan jumystardy saralaǵanda, keıbir kezek kúttirmes máselelerdiń sheshilý joldaryn shuǵyl qarastyrý qajettigi týyndap jatady. Jumys ornynda otyrǵanymda meılinshe teledıdardaǵy jańalyqtardy ótkizbeı kórýge tyrysamyn. Merzimdi basylymdardy da bir sholyp ótemin. Jalpy halyqtyń adamy bolǵan soń ózińdi barlyq saladan habardar ustaýyń kerek. Adam ómir boıyna izdenýi tıis. Álemde, elimizde bolyp jatqan barlyq jańalyqtardy bilip júrý izdenistiń bir túri dep esepteımin. Keıde kók jáshiktegi aqparattyq, tanymdyq baǵdarlamalardy tamashalap otyrǵanda sanańda bir oı paıda bolyp, ıdeıalar týyndap jatady. Jalpy jan-jaqty bolǵandy durys kóremin. Buǵan talpyný adamzat balasyn shyńdaı túsedi.

– Al sportqa ýaqyt tabasyz ba?

– Tańerteńgi eki saǵatymdy júgirý jáne dene jattyǵýlarymen ótkizemin. Jáne ony kúnde jasaımyn. Soǵan qalyptasyp qalǵanmyn.

– Ózińizben suhbattasý arqyly biz aldaǵy ýaqytta aýdanda talaı ilkimdi isterdiń qolǵa alynatyndyǵyna kóz jetkizdik. İsińizge sáttilik tileımiz. Osy tusta josparlanǵan jumystaryńyzdy qansha ýaqytta tolyq júzege asyramyn dep oılaısyz?

– Alǵa qoıǵan josparlarym «mynandaı ýaqytta iske asady» dep ýaqyt kesip aıtýdan aýlaqpyn. Jumysymdy «Táńirim qolǵa alǵan isimdi ońǵara gór» degen nıetpen bastaımyn. Ýaqytpen sanaspaı jumys isteý kerek dep bilemin. Jumystyń nátıjesin kórýge asyqsań, ýaqytyńnyń qalaı ótkenin bilmeı qalasyń. Aýdanda qolǵa alynyp jatqan jumystardyń barlyǵynyń da baıandy bolýy tek maǵan baılanysty emes. «Jalǵyzdyń úni, jaıaýdyń shańy shyqpaıtyny» syndy bir ákim talpynǵannan nátıje az bolady. Ákim apparatyndaǵy qyzmetkerlerge de kóp nárse baılanysty ǵoı. Osyny olarǵa jıi aıtamyn. Iaǵnı, «saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıtinin» eskertip, birlesip jumys isteýge shaqyramyn.

—Ábeke, ýaqyt bólip, bizben tildeskenińizge rahmet!

Suhbattasqan Talǵat DÚISEBAIULY

Derekkóz: «Ýaqyt» gazeti