Japon tanymynda jemqorlyq — las is jáne irip-shirýdi bildiredi
Sıntoızm jáne býddızm fılosofıasy boıynsha, adam taza bolyp týady, eger ol las nársemen aınalyssa onyń jany lastanady. Japon tilinde jemqorlyq uǵymy "oshıoký" — las is degen qos ıeroglfti sózben beınelenýi osydan bolsa kerek. Sonymen qatar "oshıokýmen" qatar qoldanylatyn "fýhaı" degen sóz bar. Bundaǵy "fý" ıeroglıfi irip-shirýdi bildiredi. "Seıdjıno fýhaı" — saıasattaǵy jemqorlyq, týra maǵynasy — "saıasattaǵy irip-shirý". İrip-shirýden ada japon qoǵamy jemqorlyqpen qalaı kúresedi eken? Endi soǵan toqtalaıyq.
Japonıada jemqorlyqpen kúresýden góri onyń aldyn alý sharalary arnaıy qurylǵan júıege sáıkes júrgiziledi. Jemqorlyq pen paraqorlyqtyń aldyn alý "Laýazymdy tulǵalardy saılaý týraly" (1950), "Parlament týraly" (1950), "Saıası qorlardyń jumysyn retteý týraly" (1948), "Memlekettik qyzmetkerler týraly" ( 1948), "Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly" (1947) t.b. zańdar aıasynda atqarylady. Atalmysh zańdar qabyldanǵan kúnnen bastap óz kúshin joımaýymen qundy.
Keıbir elderge tán "memleket qarjysyn iri kólemde jymqyrý isi" Japonıada joq. Jalpy Japonıada jemqorlyq nege jappaı taramaǵan desek, onyń birneshe basty sebepteri bar:
Japon halqy bala tárbıesinde ejelgi ádebı shyǵarmalarda jazylǵan danalyq qaǵıdalaryn, samýraıdyń býshıdo ar-ojdan kodeksin negizge alady. Iaǵnı, bótenniń múlkine qol suqpaý, ıesiz zatty menshiktemeý, árbir jandy nárseniń tirshilik etýge quqy bar ekenin bilý, ata-anany jáne úlkenderdi qurmetteý, t.b.
Japon qoǵamynda "ózim úshin" emes, ujym úshin, barsha japon qoǵamy úshin eńbek etý degen túsinik bar. Buny ujymdyq sananyń jetilýi dep túsingen jón. Ár japon azamaty ózi qyzmet etetin mekeme úshin baryn salady, ujym ortaq jetistikke jetýi úshin kúsh-qýatyn aıamaı eńbek etedi. "Barsha japonnyń jarqyn bolashaǵy úshin birlese eńbek eteıik" degen urandy Kúnshyǵys eliniń azamattary áli kúnge tý etip ustaıdy.
Japonıada basshyny qurmetteý uǵymy bala jastan boıǵa sińgen qasıet. Japon tilinde úlkendi, bastyqty syılaý reńkin kórsetetin sózder bar (basshyǵa qarata sóılegende osyndaı sózderdi qoldanady). Bólim basshysy, basqarma basshysy, mekeme basshysy dep satylap joǵarylaı beretin basqarýshy tulǵalarǵa sonkeıgo kategorıasyndaǵy qurmetteý raıyndaǵy sózder paıdalanylady. Al basshy adamgershilik, ynsap, syılastyq prınsıpterinen attap ótpeýge tıis.
Vahteri men basshysy teń dárejeli
Japonıada kez-kelgen mekemede basshy ujymdy basqara otyryp qaramaǵyndaǵy adamdarmen teń dárejede áreket etedi. Máselen, tazalyq kúninde ózge qyzmetkerlermen birge ofıs aýlasyn tazalaıdy. Buny bedeldiń tómendeýi dep sanamaıdy. Kapıtalısik el bola tura turǵyndardyń qyzmetine, materıaldyq jaǵdaıyna qaramastan teń dárejede ekenin kez-kelgen sıtýasıadan baıqaımyz. Máselen, bizdiń mekemelerde "vahter" degen kilt saqtaýshy jáne kúzetshi qyzmetindegi adam bar ǵoı. Olardyń "vahterine" deıin sýdaı jańa avtokólik minip júredi jáne demalys kezinde qalaǵan memleketke saıahattaýǵa múmkindigi bar. Keıbir damýshy elderdiń azamattarynyń sanasyna ábden sińgen "joǵary jalaqy alatyn bastyq qana shalqyp ómir súredi, tómengi sanattaǵylar kúndelikti shaı-pulyna jalqysyn jetkizip alsa jaraıdy" degen túsinik bul elde joq.
Japon menedjerleri, kompanıa basshylary kógaldandyrý aksıalaryna da qarapaıym azamattarmen birge belsene atsalysady. Osydan birneshe jyl buryn Almatydaǵy japon kompanıalarynyń basshylarymen birge bir top stýdent "Tańbaly" shatqalyna barǵan edik. Sonda japondar qoldaryna dorba alyp, buta-butanyń arasyndaǵy aldyńǵy týrıserden qalǵan qaǵaz qaldyqtaryn, plasık bótelkelerdi tergenine kýá boldyq. Bul taýda jaı ǵana qydyrý emes, "Tabıǵatty taza ustaıyq" degen aksıa ekenin sonda baryp bildik. Óıtkeni bizde joǵary sanattaǵy qyzmetkerlerdiń el qatarly taýdaǵy qoqysty tazalaǵanyn buryn kórmegenbiz.
Japonıada sheneýnikter qoǵamdyq kólikpen júredi
Sondaı-aq, Osakada jergilikti depýtatpen birge bastaýysh mektepke kezdesýge barǵanym bar. Depýtat stansıadan óz kóligimen qarsy alyp, jergilikti mektepterdiń birine apardy. Mektep aýlasyna kirgende eshkim bizdi qarsy alǵan joq. Óıtkeni, tańǵy sabaq ýaqyty bolatyn. Mektepke kirgende "depýtat Mıoýkaı Kadzýhıra keldi" dep, qyzyl kilem tósep, qurdaı jorǵalaǵan muǵalimderdi kórmedik. Árqaısy synyptarda dáristerin ótkizýde. Oqýshylarmen kezdesý keshinde de "depýtat myrza" dep jalbaqtaǵan mektep qyzmetkerin baıqamadyq. Óıtkeni, bunda depýtattar saılanǵan aımaqtaǵy mektep, aýrýhana, t,b, nysandarǵa aptasyna bir-eki ret mindetti túrde baryp, jumys jaǵdaıyn kórip qaıtady eken. Sondaı-aq depýtattar men memlekettik qyzmetkerler,tipti joǵary dárejeli sheneýnikterge deıin el qatarly qoǵamdyq kólikpen júredi. Tokıodaǵy depýtattar prefektýralardy aralaý úshin is-saparǵa shyqqanda jalpaq jurtpen birge shınkansen nemese denshá elektr poıyzyna minedi. Nóker ertpeıdi. Óıtkeni bul elde basqaǵa belgili qylmys túrleri joq.
Japonıadaǵy ádiletti kadr saıasaty
Japonıada sheneýnikterdiń jeke bıznespen aınalysýyna tıym salynǵan. Bundaı zań talaı elde bar, árıne. Biraq Japonıada zańǵa bári baǵynady. Jaqsy turmys úshin jasyrynyp "saýda jasap" júrgen sheneýnikti tappaısyz. Óıtkeni, úkimet belgilegen jalaqy qalypty ómir súrý úshin jetkilikti sanalady. Japonıada memlekettik jáne mýnısıpaldyq qyzmetkerdiń basshy bola júrip, keńesshi, kompanıa keńesiniń múshesi, jeke kompanıa ıesi, t.b. jumystardy qatar atqarýyna zańmen tıym salynǵan. Jasy jetip, qyzmetten ketken sheneýniktiń eki jyl ishinde ózi basqarǵan saladaǵy komersıalyq fırmada qyzmet atqarýyna bolmaıdy. "Qyzmetkerler isi jónindegi keńes" sheneýnikten ózi qyzmet atqaratyn salada qandaı aksıalarǵa ıelik etetini týraly esep berýdi talap ete alady.
Sondaı-aq, Japonıada sheneýnikterdiń qosymsha aqyǵa nemese syıaqyǵa janama qyzmet isteýine bolmaıdy. Bul elde saılaý aldy kampanıalaryn qarjylandyrý isi qatań baqylanady. Sheneýnikke bir máseleni sheshý úshin "para berý" eshbir japonnyń oıyna da kelmeıdi. Óıtkeni, bunda barlyǵy júıeli, jaýapty mekemeler belgilengen mindetterdi zańǵa sáıkes oryndaıdy.
Japonıadaǵy 1907 jylǵy "Qylmystyq kodekstiń" (1995 jyly redaksıalanǵan) 25 baby paraqorlyq pen qyzmet babyn asyra paıdalanýǵa arnalǵan. Bul qujat boıynsha para aldy degen jalǵan aıyptaýdy jáne para berýdi para alý sıaqty zań buzýshylyq dep tanıdy. Para bergender de alǵandar da qatań jazaǵa kesiledi, ıaǵnı, úsh jyldyq aıdaýǵa jiberiledi nemese aqshalaı aıyppul tóleıdi. Paraqorlyq týraly jalǵan aqparat bergender úsh aıdan on jylǵa deıin aıdalady.
Japonıada 2000 jyldyń qarasha aıynda jemqorlyq áreketi úshin qylmystyq jazaǵa tartýdy kózdeıtin arnaıy zań qabyldandy. Jańa zańǵa sáıkes jemqor dep tanylǵan tulǵa bir jylǵa deıin bas bostandyǵynan aırylady nemese 2,5 mln ıen aıyppul tóleıdi.
Japonıada mınıstrler kabınetiniń músheleriniń, olardyń otbasy músheleriniń, mınıstrler orynbasarlarynyń, parlament depýtattarynyń, gýbernatorlardyń dúnıe-múlki týraly deklarasıa jasaýdy mindetteıtin qoǵamdyq baqylaý júıesi qurylǵan. Japonıadaǵy ádiletti kadr saıasatyn júrgizý jáne qyzmetkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý "Qyzmetker isi jónindegi keńeske" júktelgen.
Japonıada zań júzinde saıası qyzmetkerlerdiń etıka máselesine de úlken kóńil bólingen. "Parlament týraly zańda" "Saıası etıka" týraly bólim bar. Depýtattar ádep erejeleri men saıası etıka baǵdarlamasyn qatań ustanýǵa mindetti. Arnaıy qurylǵan komısıalar sheneýnikterdiń etıkany saqtaý dárejesin tekserip turady.
2000 jyldyń sáýir aıynan bastap "Memlekettik qyzmetkerlerdiń etıkasy týraly" degen zań kúshine endi. Bul zańǵa sáıkes, ádep buzǵan memlekettik qyzmetker ákimshilik jazaǵa tartylady. Sondaı-aq osy zańǵa sáıkes sheneýnikterdiń syılyq alýyna da shekteý qoıylǵan. Bólim bastyǵynyń kómekshisi men odan joǵary qyzmetkerler ár úsh aı saıyn mınıstrlik basshysyna nemese basqarmaǵa qabyldanǵan árbir 5 myń ıen (jáne odan da joǵary) kólemdegi syılyqtar týraly esep berýi tıis. Joǵary dárejeli sheneýnikter basshylyqqa ótken jyldaǵy kiris týraly esep beredi. Bul iste "Etıkalyq tekserýler jónindegi komıtet" belsendi ról atqarady. Atalmysh komıtet tekserý júrgizip, jaza taǵaıyndaý quqyna ıe.
2001 jylǵy "Aqparattyń ashyqtyǵy týraly" zańǵa sáıkes azamattar úkimettegi resmı aqparattarǵa qol jetkize alady. Reseıdiń joǵary ekonomıkalyq mektebiniń antıkorrýpsıalyq saıasat laboratorıasynyń málimeti boıynsha, sońǵy jyldary júrgizilgen azamattardyń jemqorlyqpen betpe-bet kelýi halyqaralyq ındeksinde Japonıa men AQSH eń tómengi satyǵa taban tiregen, ıaǵnı, jemqorlyqtan eń taza el degen sóz.
Tokıo meri ne úshin qyzmetinen ketti?
Bıyl shilde aıynda Tokıonyń gýbernatory Ioıchı Masýdzoenyń basy "jemqorldyq daýyna" qaldy. Ony jurt dachasyna bir ret qyzmettik kóligin minip barǵany úshin "jemqor" dep aıyptaǵan. Qyzmetinen keterde ol adal túrde jumys kúnin tolyq aıaqtap baryp kabınetinen shyqqan.
Ioıchı Masýdzoege sondaı-aq qor esebinen kallıgrafıa sabaǵy úshin jibek kıim satyp aldy degen jala jabyldy. Baspasózde ózi týraly synı maqala jarıalanǵan keıin Masýdzoe jalaqysyn túgel qaıtarýǵa ýáde berip, qyrkúıek aıyna deıin ornynda otyrýdy suraǵan. Biraq óz atyna 31 myń aryz túskenin bilgen soń qyzmetinen ketken kórinedi.
Japonıada qyzmetten bosaǵandarǵa belgili bir mólsherde tólemaqy tólenetin tártip bar. "Asahıdiń" jazýynsha, Ioıchı Masýdzoe jumystan bosaǵanda 68 mln ıen (650 myń dollar) tólemaqy alǵan. Odan burynǵy Tokıo meri saıası naýqanǵa paıdalaný maqsatynda 500 myń dollar qarjyny resmı túrde tirkemegeni úshin qyzmetinen bosaǵan edi.
Japonıada saılaý aldy naýqanynda kompanıalardan, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynan, t.b. aqsha alýǵa bolmaıdy. Zań buzǵandar kelesi saılaýǵa qatysa almaıdy.
Sharafat Jylqybaeva,
japontanýshy
