Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz memleket retinde damýynyń 25 jyly ishinde álemdegi geosaıası úderisterdiń belsendi qatysýshysyna aınaldy. Qazaqstan álem tynyshtyǵy, adam taǵdyry úshin eń ózekti, eń kúrdeli másele – antıadrolyq qozǵalystyń aldynda keledi, tipti onyń  kóshbasshylarynyń biri. Elimizdi osyndaı bıik mártebe ben bedelge kótergen shara – álemdegi eń iri Semeı ıadrolyq synaqtar polıgonynyń 1991 jyly 29 tamyzdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymyn jabylýy edi.

Semeı ıadrolyq polıgony eń aldymen Qazaqstan halqynyń batyl talabymen jabyldy. Osy jerde «Osy asa áleýetti, artynda qýatty áskerı soǵys kesheni kúshteri turǵan synaq alańynyń jabylýyna qandaı qoǵamdyq-saıası ahýal áser etti?»  degen zańdy suraq týary sózsiz.

Árıne, eń aldymen oǵan áser etken 1985 jyldyń kókteminen Qazaqstan quramynda bolǵan sol kezdegi alyp memleket KSRO-da bastalǵan jarıalylyq, demokratıa jáne qaıta qurý prosesteri, eldiń jańa saıası lıderi M.Gorbachev tujyrymdap, álemge pash etken «KSRO jáne álem úshin jańasha oılaý strategıasy» nátıjesinde eldegi saıası jáne  ıdeologıalyq júıelerdegi jańa ahýal edi.

Ekinshiden, osyndaı jańa saıası-ıdeologıalyq ahýaldan keıingi  qazaq halqynyń saıası sanasynda bolǵan kúrt ózgerister. Ásirese oǵan erekshe áser etip, búkil ulttyq namysty, sana-sezimdi túbegeıli  oıatyp, jańasha túletip, tanym-qundylyqtardy ózgertip, respýblıkada jańa, tereń ulttyq mazmundaǵy tereń  saıası órleý týǵyzǵan qazaq jastarynyń 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi boldy. Bul jalpyulttyq órleý men oıanýdyń basynda ulttyq ıntellıgensıanyń ozyq oıly ókilderi turdy.

Úshinshiden, 1989 jyldyń shilde aıynda sol kezdegi respýblıkadaǵy eń quzyretti saıası laýazymǵa –  Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń Birinshi hatshylyǵyna Nursultan Nazarbaevtyń saılanýy, al 1990 jyldyń sáýir aıynan eldegi eń joǵarǵy memlekettik laýazym – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılanýy eldegi saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı prosesterge múlde jańa serpilis ákeldi.

Álemdegi eń alyp jáne qýatty, tek KSRO Qorǵanys Mınıstrligine qaraıtyn, mańaıy tolǵan qupıa men shekteýler qoıylǵan, ashyq aıtýǵa tıym salynǵan Semeı ıadrolyq polıgonynyń zıandy jumysy, onyń adamdarǵa,  ekologıaǵa tıgizer zıany týraly ol kezde aıtý múmkin emesteı kórinetin. Polıgon týraly, onyń qasireti týraly batyl áńgime bastaıtyn tulǵa tabyldy. Ol Oljas Súleımenov boldy. Sol kezde O.Súleımenov  Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń birinshi hatshysy, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi bolatyn.

Bári de 1989 jylǵy 18 aqpandaǵy keshki saǵat 19-30 daǵy KSRO Halyq depýtatyǵyna kandıdat O.Súleımenovtyń Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik telearnasyndaǵy tikeleı efırden 15 mınýttyq saılaý aldyndaǵy óz baǵdarlamasy týraly sózinen bastalǵan edi. O. Súleımenov saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasyn ysyryp qoıyp, áńgimeni birden Semeı ıadrolyq polıgonynyń halyqqa ákep otyrǵan zıany men qasiretinen bastap, búgin Semeı qalasynan 60 shaqyrymdaı jerge ornalasqan áskerı avıasıa korpýsynyń hımıalyq qyzmeti basshysy, áskerı polkovnıkten óz atyna jan túrshigerlik telegramma alǵandyǵyn, korpýs ornalasqan Shaǵan áskerı qalashyǵyndaǵy radıasıanyń deńgeıi tıisti normadan júzdegen ese joǵary ekenin habarlaǵandyǵyn halyqqa ashyq, ózine tán erekshe únmen, qýatpen, pafos-emosıamen, temirdeı logıkamen, jetkize, ashyna jáne ılanymdy aıtty. Qaıratkerdiń KSRO Úkimetine, Qorǵanys mınıstrligi men Áskerı-ónerkásip kesheni  adresine aıtqan aıyptaýy da aıryqsha qatal jáne sonshama dál edi. Olar, Oljekeńniń sózimen aıtqanda, «Vedýt tıhıý atomnýıý voıný protıv sobstvennogo naroda!». Bul bılikti bir sát tóbeden jáı túskendeı máńgirtken aıyptaý edi.

Bul jerde «Vedýt tıhıý atomnýıa voıný» degen sózdi álemnen, óz halqynan jasyryp jasalynǵan «tynysh» astyrtyn, erekshe qupıa, sondyqtan da qaýipti  soǵys dep túsiný kerek. Al is júzinde ol eshqandaı «tynysh soǵys» emes, shyn máninde synaqtar osy mańaıdaǵy halyqtyń densaýlyǵyna, aımaq tabıǵatyna orasan zor, orny tolmas apat ákelgen naǵyz alapat synaqtar soǵys edi.

Men osy aımaqtaǵy ıadrolyq synaqtardan eń kóp zardap shekken Sarjal aýlynyń týmasymyn. Sonaý  1949 jylǵy 29 tamyzdaǵy alǵashqy synaqtan bastap 1962 jylǵa deıingi jer ústindegi, áýedegi, bıiktiktegi jasalynǵan 130 astam synaqty sol jyly osy aýyldaǵy orta mektepti bitirgenshe  óz kózimmen kórdim. Odan keıin 1962-1966  jyldary Semeı qalasynda oqyǵanda, Qaraýyl selosynda, Semeı qalasynda qyzmet istegen 1967-1991 jyldary 400 astam synaqtyń zardabyn tartyp, halyqqa ákelgen joıqyn apattaryn kórip, búkil jan-dúnıemmen  sezgen  adamdardyń birimin. Polıgonnyń halyqtyń densaýlyǵyna tıgizgen zıany  men zardaby birinshi synaqtan bastap joıqyn bolǵan edi. Alǵashqy  synaqtyń Degeleń taýy men Sarjaldyń ortasyndaǵy ashyq alańda jer ústinde 1949 jylǵy 29 tamyzda Máskeý ýaqyty boıynsha tańerteńgi saǵat jetide jer betine arnaıy qurylǵan qondyrǵynyń ústinde, bıiktigi bar bolǵany 38 metr munarada, qýaty 20 myń tonna trotıl teń kúshpen jasalǵany belgili. Synaqshylardyń ózderi keıinnen moıyndaǵandaı, ol kezde Batys memleketterimen jantalasqan talas-tartysta artta qalmaý úshin aımaqtaǵy eldiń densaýlyǵy eske alynbaǵan. Synaq bolǵan kúni alǵashqyda jeldiń baǵyty halyq az qonystanǵan dep esepteletin ońtústik-shyǵysqa qaraı, Abaı, Abyraly, Shubartaý aýdandary aýmaǵyna qaraı  soǵady dep boljaǵanymen (jáne keıinnen belgili bolǵandaı synaqshylar budan keıin qashanda jeldiń osylaı qaraı soǵatyn kúnderin árqashan muqıat eskerip, synaqty sol kúnderi ótkizýge tyrysqan) jel baǵytyn kúrt ózgertip, ońtústik-batysqa qaraı soǵyp, aınalasy bir, bir jarym saǵatta alyp radıasıalyq bult jarylystyń epısentrinen 70-100 shaqyrym jerdegi Dolon, Cheremýshkı, Úlken jáne Kishi Vladımırovka, Kanonerka aýyldarynyń ústimen Reseıdiń Altaı ólkesine deıin jetken. Mysaly, alǵashqy synaqtan birneshe saǵattan keıin-aq Dolon aýlynyń ústinde 2000 rentgen saǵat radıasıa bulty shoǵyrlanǵan. Osy derekten-aq Semeı synaq polıgonynda 1949-1962 jyldary júzege asyrylǵan jer ústindegi, áýedegi, bıiktegi 130-dan astam jarylystyń  halyq densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zardap ákelgenin kórýge bolady.

Antıadrolyq qozǵalystyń asa kórnekti qaıratkeri, akademık-fızık, KSRO-daǵy atom jobasyna qatysýshy, sýtegi bombasynyń «ákesi» Andreı Saharovtyń jazýynsha, «Polıgon atyrabynda kem degende 200 rentgen shamasy radıaktıvti tozań túziledi (100 rentgen tozań jas balalardy zaqymdap, keıbir aýrýshań hám álsiz jandardy aıyqpas dertke dýshar etetini – anyqtalǵan aksıoma. Al eger jarylystan keıin áldebir eldi mekende 600 rentgen túzilse – deni saý eresek halyqtyń 50 paıyzy birden mert bolyp, ózgeleri de múgedek jandarǵa aınalatynyn qatań eskerttik). Qysqasy, 200 rentgen mólsherinde zaqymdanatyn aımaqty kartadan kórsetip, qaterli shepte ornalasqan aýyl-selolar turǵyndaryn túgel kóshirmeı, termoıadrolyq synaqty jasaýǵa bolmaıdy dedik...» dep jazady óziniń «Estelikterinde» (Dáıek sóz M Sársekeniń «Semeı qasireti» kitabynan alyndy, «Folıant» baspasy, Astana, 2016, 330-bet ).

Akademıktiń osyndaı tujyrymynan keıin Semeı synaq alańdaryndaǵy jarylystardyń sol aımaqtaǵy adamdardyń densaýlyǵyna qanshalyqty zardap ákelgenin mólsherleýdiń ózi jan túrshigerlik jaıt.   (Osy jerde men úshin eske alýdyń ózi sonsha aýyra bolsa da, dáleldi bolýy  úshin mynadaı derek aıtaıyn: sol polıgon kesapatynan tek bizdiń otbasynan ǵana úsh adam óńesh qyltamaǵynan – bir aǵam 37 jasynda, ekinshi aǵam 57 jasynda  jáne  anam 71 jasynda  qaıtys  boldy. Nemere inim 25 jasynda ózine-ózi qol saldy. Bundaı otbasylar bul aımaqta myńdap sanalady).

O.Súleımenovtiń KSRO Áskerı-ónerkásiptik kompleksi óz halqyna qarsy «atom soǵysyn júrgizip jatyr» degen sóziniń dáleli – akademık Saharovtyń joǵaryda keltirilgen tujyrymy jáne biz keltirgen joǵarydaǵy mysaldar.  

Semeı polıgonyna burynǵy Semeı oblysynyń jáne Pavlodar, Qaraǵanda oblystarynyń toǵysyndaǵy ulan-baıtaq – 18 myń sharshy km jer, ıaǵnı  jalpy kólemi búgingi Belgıa memleketiniń aýmaǵyna teń alqap bólindi. Alqap bolǵanda qandaı, qazaqtyń bútin bir tulǵalary, belgili qaıratkerleri týǵan qasıetti, tarıhı, ólke, Saryarqanyń eń bir qasıetti pushpaǵy edi. Úmbeteı jyraýdyń Abylaı hanǵa arnalǵan tolǵaýynda sıpattalǵandaı «Baıanaýyl, Qyzyltaý, Abyraly, Shyńǵystaý, Qozymańyraq pen Qoımańyraq, Arasy tolǵan kóp qalmaq. Qalmaqty qýyp qashyrdyń, Aqsháýlige qos tigip, Qazaqty jıyp aldyrdyń, Qara Ertisten ótkizip,  Ór Altaıǵa asyrdyń, Arǵyn menen naımanǵa qonys qylyp qaldyrdyń» degen,  tarıhı-mádenı qundylyqtar turǵysynan qazaq ultynyń maqtanyshy men tiregi bolǵan erekshe qasıetti mekender men qutty qonystar.  Ulttyń uıasy bolǵan sol qaıran qonystar, jaınaǵan ólkeler atom bombasyn synaý, jetildirý úshin ákimshilik-ámirshildik jolmen tartyp alyndy.         

 Akademık A.Saharov 1953 jyly shilde aıynda  Semeıge kelip, tuńǵysh sýtegi bombasyn synaý máselesine baılanysty issaparmen Kýrchatov qalasyna ushyp bara jatqandaǵy áserin óz «Estelikterinde» bylaı dep jazypty: «Ushy-qıyrsyz jazyq dalany tuńǵysh kórýim, jadyraǵan jaz aıynda kókjasyl reńge bólengen Ertis aıdynyna qyzyǵa qaraǵanym esimde. Jerge jabysa jaıylǵan qoı otarlary men sıyr tabyny – qala adamy úshin tańǵalarlyq  kórinis. Jolshybaı birneshe kól ústinen óttik, solardyń jarqyraǵan jaltyr betinen jabaıy úırekterdiń top-top ushqanyn kórý meni alýan sezimge bólep, súısinýden góri kóńilimde qamyǵý týǵyzdy. Óıtkeni, solardyń bári kúni erteń jappaı qyrylatynyn bilip otyrmyn...». Synaqtardyń, ásirese sýtegi bombasyn synaýdyń qasiretti saldaryn 40-jyldaı   ýaqyttan keıin bolsa da  osylaı ashyq jazǵan.  

Ol synaqtardyń sol qasıetti jerdi, onyń florasy men faýnasyn qandaı kúıge túsirgenin «elý jyl zulmat toqpaǵy tómpeshtegen Shyńǵystaý topyraǵy túletken» (Á. Kekilbaevtyń baǵasy) búgingi ulttyq poezıanyń birtýma ıntellektýal ókili Tynyshtyqbek Ábdikákimov bylaısha sıpattaıdy:

«  Kún kirpigin ashqanda taqyr Dala kóringen,

Qalaǵa  da sol Taqyr qorqynyshty ólimnen.

Qasqyr da joq ol jaqta.

 Arqarda joq.

Quryǵan.

Tek,

ıtteri mıaýlap,

mysyqtary ulyǵan.

Jer tósine ol jaqta Atom syna qaqqan-dy,

Mekendeıtin halqy da – qara halyq aq qandy.

Jaratqanǵa sengendeı, ózderi tym ańǵal-aq:

mal baqqan bop júr áli, mańdaı teri sorǵalap.

...Endi ol jaqqa beıkúná qus ta qanat qaqpaǵan.

Al, áýede sózder kóp birin-biri maqtaǵan.» (Ábdikákimov |T. Shyǵarmalary. Yraýan. T.1, - Astana: Folıant, 2013 j. -107-bet. )                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

Jalpy, Semeı polıgonynda jıyny 468 ıadrolyq synaq jasalynǵan. Onyń deni 1963 jyldan bastap jer astyndaǵy arnaıy salynǵan,  uńǵylar men kólbeý qazylǵan shahtalarda júzege asyrylǵan.

Al álemdegi ıadrolyq qarýlaný men jantalastyń ózindik tarıhy bar. Ol ótken HH ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynyń ortasyndaǵy qarý-jaraq máselesindegi AQSH ústemdik alyp, atom qarýyna ıe bolýyna baılanysty bastalǵanyn  búgingi urpaqtyń bilgeni jón. AQSH-ta ıadrolyq qarýǵa ıe bolý jospary 1942 jyly bastalyp, «Manhetten jobasy» dep atalyp,  oǵan AQSH-tyń, gıtlerlik rejımnen qashqan Germanıanyń, sondaı-aq Ulybrıtanıanyń, Kanadanyń tańdaýly fızık ǵalymdary tartyldy. Ǵylymı jetekshilik Robert Opengeımerde, áskerı basshylyq general Govste bolǵan alǵashqy atom bombasyn  AQSH Nú-Meksıko shtatynyń Alomgordo shólindegi  polıgonda 16 shilde 1945 jyly tabysty synaǵan soń atom qarýyna jeke dara monopolıa almaq bolǵany belgili (baıqadyńyz ba, «qarǵys atqan ımperıalıser» ony halyq az qonystanǵan qum dalada synaıdy da, al bizdiń Otannyń maqtanyshy, Uly  Otan soǵysynyń «jeńimpazdary» sol kezdegi Qorǵanys mınıstri, Keńes Odaǵynyń Marshaly Vasılevskıı, marshal Berıa eldi mekenderdiń ústinde nemese janynda synaıdy). AQSH  sol jyly bir aıdaı ýaqytttyn keıin qolynda bar eki bombany: birinshisi – «Balapan» ıaǵnı «Malysh», ekinshisin «Balpań» – ıaǵnı «Tolsták» dep aıdarlap,  6-shy jáne 9-shy tamyz kúnderi beıbit jatqan Hırosıma jáne Nagasakı qalalaryna tastap, adamzat buryn bilmegen, kórmegen  apat oıranyn salǵanyn bilemiz. Osyndaı jaǵdaıda sol kezdegi eń áleýetti memleket KSRO óziniń ulttyq qaýipsizdigi úshin tıisti sharalar qoldanýǵa májbúr boldy.     

Jalpy, KSRO basshylyǵy AQSH-tyń atom jobasynan tolyq derlik habardar edi. Asa qıyn soǵys jaǵdaıynyń ózinde, 1942 jyldyń kúzinde  Memlekettik Qorǵanys Komıteti akademık I.V. Kýrchatov bastaǵan, quramynda Iý.Harıton, Ia.Zeldovıch bar arnaýly zertteý tobyn asa qupıa jaǵdaıda qurady. Osy topqa 1948 jyly sýtegi bombasyn jasaý jónindegi zertteýlerdi júrgizý úshin akademık A.Saharov qosylady. Toptyń jumysyna   sol kezdegi qaýpsizdik, qorǵanys salasyndaǵy qaıratkerler L.Berıa, M.Vannıkov, V.Malyshev,  M.Pervýhın,  V.Zvenágın jáne basqalardyń birikken eńbegi nátıjesinde 1949 jylǵy 29 shildede Semeı polıgonynda alǵashqy  atom bombasyn synady. Osylaısha, eki saıası júıeniń arasynda ıadrolyq qarýda basymdyqqa ıe bolý úshin taıtalas jarys bastaldy. Jalpy sol kezden bastap syrtqy saıasatta «qyrǵıqabaq soǵys» saıasaty degen  atpen tarıhqa endi.

«Soǵysty saıasatkerler bastaıdy da, ony generaldar jalǵastyrady» degen  qanatty sóz bar. «Qyrǵıqabaq soǵys» saıasatyn da bastap, órbitken sol zamandaǵy saıasatkerler boldy. 

Tarıhı shyndyq jáne dáldik úshin mynany aıtýymyz kerek: osy saıasattyń teoretıgi jáne pármendi, erekshe tabandy   nasıhatshysy da kúni  keshe ǵana antıgıtlerlik  odaqtyń belsendi múshesi bolǵan, Ulybrıtanıanyń  keshegi Premer-mınıstri, sol kezdegi Batys dúnıesindegi  eń bedeli saıasatker Ýınston Cherchıl boldy. Cherchıll 1946 jyly 5-naýryzdaǵy AQSH-tyń Mıssýrı shtaty Fýlton qalasyndaǵy Vestmınıster ýnıversıtetiniń  sport zalyndaǵy sózinde  soǵystan keıingi Batystyń KSRO jónindegi ustanymy men saıasatyn barynsha betin asha, jarqyrata jarıalady. Saıasatkerler bul sózdi eki júıe arasyndaǵy qarym-qatynastyń negizin qalaǵan, «qyrǵıqabaq soǵys» saıasatynyń basy boldy dep esepteıdi. Cherchıll ózinde bar  bilimmen,  keń erýdısıamen, sheshendik ónerdiń nebir úzdik, tıimdi, tartymdy amaldaryn qoldana otyryp, «KSRO álemdegi demokratıa men progrestiń basty jaýy, keıinnen aıtylǵandaı «zulymdyq ımperıasy», endeshe álemniń barlyq órkenıetti kúshteri osy zulymǵa qarsy birigýi kerek» degen. Ol Shyǵys Evropanyń 14  elderin keńes ezgisinen  qutqarýǵa shaqyryp,  Batys pen KSRO-nyń arasynda «temir shymyldyq» ornaýy kerek, komýnıstik totalıtarızmnen hrıstıandyq órkenıetti qorǵaý kerek dep jarıalady. Osylaısha, keshegi ózi qarsy soǵysqan Gıtlerdiń basty nasıhatshysy Gebbels qoldanǵan termındi qoldandy. Cherchıll osy keńestik taǵylarǵa qarsy kúreste basym memleket, kóshbasshy «demokratıanyń shamshyraǵy» AQSH bolýy kerek dep  jarıalady.

Cherchılldiń osy sózi ekinshi dúnıe júzilik soǵystan keıingi Batystyń  álemdik saıasatynyń mánin aıqyndap berdi. Cherchılldiń sózin Batystyń odan keıingi saıasatshylary men basshylary strategıalyq baǵdar retinde ustanyp, erekshe baǵalaǵan, ózderine temirqazyq etken. AQSH-tyń qyrqynshy jáne  álem moıyndaǵan bedeldi prezıdenti bolǵan R.Reıgan osy sózden Batys álemi  jáne álemdegi beıbitshilik paıda boldy dep eseptedi.

Osyndaı tarıhı ahýalda bastalǵan «qyrǵıqabaq soǵys» saıasaty keıingi on jyldyqtarda erekshe etek aldy.  Bir-birimen taıtalasqan qarama-qarsy eki memlekettik jáne saıası júıe ıadrolyq qarýmen jantalasa qarýlana bastady. Iadrolyq qarýdy naqtyly qoldaný kún tártibine qoıyla bastady. Búginde onyń naqty josparlary málim boldy. Mysaly,  1950-1957 jyldary AQSH-ta KSRO-ǵa qarsy ıadrolyq qarýdy qoldanýdyń birneshe naqty jospary bolǵan. Oqysańyz, jan túrshigedi. Solardyń biri «Dropshot» jobasy edi. Alǵashqy kezeńde KSRO-nyń 100 qalasyna 50 kılotondyq 300 atom bombasyn jáne 200 myń tonna qalyptaǵy bombalardy tastaý josparlanǵan. Sonyń ishinde 25 atom bombasyn Moskva qalasyna, 22-sin Lenıngradqa, 10-yn Sverdlovskige, 8-in – Kıevke, 5-eýin –Dnepropetrovskige, 2-eýin Lvovqa tastaý kózdelgen. Odan 60 mln-daı keńes azamaty qyrylady, onyń ónerkásip, áskerı qýaty álsireıdi, nátıjesinde  KSRO óz damýynda ondaǵan jyltyrǵa keıin sheginedi, qaýipti bolýdan qalady dep eseptegen. KSRO da qarap qalǵan joq. Óziniń qarsy amaldaryn qoldandy. Sonyń qaýiptisi jáne úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa – atom soǵysyna bastaı jazdaǵan  oqıǵa  – 1962 jyldyń jazynda  ıadrolyq  qarýdy KSRO-nyń  Kýba aralyna jasyryn ornatyp, sodan týǵan 1962 jylǵy kúzdegi Karıb daǵdarysy. KSRO Kýba basshylyǵymen kelise otyryp, ıadrolyq qarýymen jabdyqtalǵan, AQSH-tyń negizgi ómirlik máni bar ortalyqtaryna baǵyttalǵan, olardan  bar bolǵany 150 km qashyqtyqta ortasha qashyqtyqtaǵy 42 raketany ornalastyrǵan edi...

Stokgolm qalasyndaǵy Beıbitshilik problemalaryn zertteý ınstıtýtynyń derekteri boıynsha, jantalasa qarýlanýdyń nátıjesinde búginde álemniń toǵyz elinde 20500-den astam atom bombasy bar dep eseptelinedi. Sonyń ishinde: Reseıde – 7500, AQSH-ta – 7200, Fransıada – 300, Qytaıda – 250, Ulybrıtanıada – 215, Pákstanda – 100-120; Úndistanda – 90-100; Izraılde  – 80, KHDR-da – 10. Bul  – álem  úshin asa qaýipti soǵys arsenaly.

Osyndaı ahýalda Qazaqstan Prezıdentiniń álemdegi antıadrolyq qozǵalystaǵy jańa bastamalarynyń zor mańyzy bar. Jáne ol, týrasyn aıtý kerek, tipti qazirgi halyqaralyq ahýalda praktıkalyq mańyzǵa ıe. Mysaly, «Álem. HHİ ǵasyr» manıfesinde Elbasynyń álem  jurtshylyǵyna arnaǵan mynadaı eskertýi de bar: «Planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ótkir júzinde terbele bastady». Naqty ári janashyrlyq eskertý. Búginde Sırıa, Lıvıa  Iemen, Irak  elderinde ıadrolyq qarýdan basqa qazirgi zamanǵy joıqyn qarýlardyń barlyǵy paıdalanylyp  otyrǵandyǵyn sarapshylar kúndelikti aıtyp, nazar aýdarýda. Ondaǵan elder osy aımaqtardaǵy lokaldy soǵysqa tartylyp otyr. N. Nazarbaev: «Jetekshi derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtar olardyń arasyndaǵy uzaq merzimdi jańa teketireske ulasyp ketpeı me? Qaı elder jahandyq jáne óńirlik derjavalar júrgizip otyrǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qurbandyǵyna aınalýy múmkin?» dep alańdaýshylyq bildire otyryp, álemdi ıadrolyq soǵys qaýpinen qutqarý úshin jańa bastamalar kóterýde.

Taıaýda, 29 tamyz kúni Astanada ótken «Iadrolyq qarýsyz álem qurý» atty halyqaralyq konferensıada ol jańa, tyń usynystar aıtty. 

Memleketimiz basshysynyń: «ıadrolyq soǵys qaterinen aryltýdyń parasatty balamasy joq»; «barlyq ıadrolyq derjavalar Iadrolyq qarý-jaraqty qysqartý týraly shart qalyptastyrý boıynsha kelissózderge kirisýi kerek»; «ıadrolyq derjavalardyń atom qarýyna ıe bolýdan óz erkimen bas tartqan, sondaı-aq, ıadrosyz mártebesine ıe memleketterge kepildikteriniń zańdyq turǵyda mindetteıtin júıesin damytýy qajet»; «ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa jáne taratýǵa qarsy qatań sharalar qoldanýdyń naqty jumys isteıtin mehanızmin qalyptastyrý kerek»; «BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty múshe, ıadrolyq qarýdyń eń úlken arsenalyna ıe memleketterge búkil álem aldynda aıryqsha jaýapkershilik júktelýi kerek»; «ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtýge, ıadrolyq qarýlardy synaýǵa jáne jetildirýge qarsy keń aýqymdy qoǵamdyq qozǵalys ıadrolyq qaterden arylý isine jańa serpin berýi tıis» degen pikirleri men usynystary álemdik adamzat qaýymdastyǵy tarapynan tıisti baǵasyn alady dep oılaımyz.

Qoryta kele aıtarymyz: álemdegi eń qýatty ıadrolyq synaqtar polıgonyn óz erkimen jaýyp, ıadrolyq qarýdan birinshi bolyp bas tartqan Qazaqstan men onyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álem jurtshylyǵy aldynda tyń bastamalar kótergeni, kósh bastaýǵa tolyq saıası, moraldyq quqy bar ekeni –  álemniń ádiletti jurtshylyǵy tolyq moıyndaǵan qundylyq jáne aqıqat.  Búgingi kúnniń tarıhı, saıası shyndyǵy osyndaı.

Náýbet QALIEV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń profesory, saıası ǵylymdar doktory