Jaqynda, naqtyraq aıtsaq 18 qyrkúıek kúni Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóliginde taǵy da qyrylǵan ıtbalyqtar tabyldy. Bul týraly quzyrly organdarǵa Mańǵystaý oblysy, Túpqaraǵan aýdany, Fort-SHevchenko qalasynyń turǵyndary habarlaǵan.
Qazir jaýapty mekemeler ıtbalyqtardyń neden qyrylǵanyn anyqtaýǵa kiristi. Naqty sebebi ázirge belgisiz. San túrli boljamdar jasalýda.
«Tekserý jumystary bastalyp ketti. Ýákiletti organdarǵa atalǵan aýmaqty zertteý tapsyryldy. Qorytyndysy belgili bolǵan soń, ıtbalyqtar neden ólgeni týraly aqparat taratylady. Aldyn-ala boljam boıynsha, ıtbalyqtar aýǵa túsip nemese brakonerler olardy qorlady deýge áli erte», - deıdi Mańǵystaý tabıǵat qorǵaý prokýrorynyń kómekshisi Aslan Qujıev.
Buǵan deıin, ıaǵnı 30 tamyzda qala turǵyny teńiz jaǵalaýynda óli skat tapqan bolatyn. Negizinen Kaspııde skat buryn sońdy bolǵan emes, sol sebepti onyń teńizde qalaısha paıda bolǵanyn anyqtaýǵa kiristik degen bolatyn, óńirlik ekologıa departamentiniń mamandary.
Kaspııdegi ıtbalyqtardyń jappaı indetke ushyraýy jıileı túskendeı. 2000 jyly Kaspıı teńizinde 30 myńǵa jýyq ıtbalyǵy qyrylǵan, onyń 10 myńnan astamytabylǵan Qazaqstan jaǵalaýynantabylǵan bolatyn. Teńiz janýarlarynyń óli denelerin qatty jel Kaspııdiń soltústiginen ońtústik akvatorıasyna aǵyzyp ákelgen edi. Ol kezde ıtbalyqtardyń qyrylý sebebin mamandar hronıkalyq toksıkoz dep atady. Iaǵnı, janýarlardyń óli denelerinen shıki munaıdyń ydyraý ónimderin, otyn men flot mazýtyn, sondaı-aq, pestısıdterdi tapqan, bul ıtbalyqtardyń ımýnıtetiniń kenet tómendeýine jáne de olardyń juqpaly aýrýǵa shaldyǵýyna ákep soqtyrǵan.
Sońǵy jyldary teńizdiń Mańǵystaýǵa qarasty aýmaǵynda ıtbalyqtardyń burynǵydaı myńdap nemese júzdep qyrylǵany baıqalmaıdy. Shúkir derlik. Alaıda, alda burynǵy jaǵdaıdyń qaıtalanbasyna kim kepil?!
Mundaı derekterge qarap, quddy Kaspııdiń florasy men faýnasynyń qazirgi jaı-kúıin taldaý, antropogendik jáne tehnogendik áser jaǵdaıynda tabıǵat baılyqtaryn saqtaý men tıimdi paıdalaný is-sharalary qolǵa alynbapty degen oıǵa qalasyń.
Kaspıı teńiziniń erteńgi taǵdyry aldymen halyqty alańdatady. Ádette teńiz janýarynyń óleksesin jaǵaǵa laqtyrsa, aldymen munaı kompanıalarynan kóretinimiz bar. Olarǵa teńiz qoınaýyndaǵy baılyqty ıgerýde zamanaýı tehnologıalardy qoldanyp, tabıǵatty qorǵaý zańnamalarynyń barlyq normalaryn saqtaı otyryp áreket etsin degen talaptar únemi qoıylady. Alaıda barlyq máseleni tek alpaýyt kásiporyndarǵa ysyryp qoıǵanymyz jaramas. Iaǵnı, bul máselege tek birjaqty qaramaýymyz kerek.
Biraq, bárinen buryn Kaspıı aımaǵynyń qazirgi ekologıalyq jaǵdaıy kim-kimdi de alańdatýy tıis. Teńizdiń ishki jaǵdaıyn aıtpaǵanda, janyndaǵy aınalasynyń, aýanyń lastanýy, tiri aǵzalardyń, jándikterdiń, ósimdikterdiń azaıýy aldymen demalýshylardy oılandyrýy tıis. Ásirese, jaz mezgilinde teńiz jaǵalaýynda demalýshylardyń is-qımylyn baqylaıtyn atqa mingen polıseıler tártip buzǵandarǵa shara qoldanǵanymen, ishimdik iship, káýip pisirip, arttaryn jınamaı jaǵany qoqysqa toltyratyndar áli de bar.
Qazaqstan bıolaýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń Mańǵystaý oblysynydaǵy fılıal tóraǵasy, «Qoldaý-Qazaqstan» kópsalaly komersıalyq emes holdıńi «Qoldaý-Ekologıa» mamandandyrylǵan ortalyǵynyńjetekshisi Ádilbek Qozybaqovtyń pikirinshe, Kaspııde ıtbalyqtardyń qyrylýy jáne balyq qorynyń kúrt azaıyp ketýi, teńizdiń lastanýy saldarynan bolyp otyr. Onyń aıtýynsha, ıtbalyqtar men bekire balyqtarynyń teńizdegi mıgrasıalary jáne ýyldyryq shashý maýsymdary týraly zertteý jumystaryn júrgizý qajet ekendigi burynnan aıtylyp keledi.
«Alaıda bul máselege durys kóńil aýdarylmaı otyr. Bul bastamanyń nátıjesin kórý úshin,arnaıy ǵylymı ınstıtýt quryp, aıaqsyz qaldyrmaı onyń jumysyn jandandyryp, zertteý nátıjelerin jurtshylyqqa ýaqytyly habarlap turý kerek. Osy másele tóńireginde jıyn ótkizý kerek, oǵan jergilikti bılik, azamattyq qoǵam, úkimettik emes uıymdar, quqyq qorǵaý organdary men basqa múddeli taraptardy qatystyryp, olardyń pikirin bilgen durys jáne ortaq sheshimge kelýimiz qajet», - deıdi ol.
Qazirgi tańda, jabyq sý qoımasynyń óte názik júıede qurylǵan ekologıasyn qorǵaýǵa arnalǵan sharalar jetkiliksiz bolyp otyr.
Búgingi tańda topyraqtyń erozıaǵa ushyraýy, bekire balyqtarynyń azaıýy, ıtbalyqtyń qyrylýy, atmosferanyń búlinýi, kıikterdiń azaıǵandyǵyna alańdaýshylyq bildirý kerek. Iaǵnı bul problemalarǵa kóz juma qaramaı, kerisinshe dabyl qaǵatyn mezgil áldeqashan jetti.
Memlekettik keshendi baǵdarlamanyń oryndalysyn qoǵamdyq qadaǵalaý qajet. Áıtpese tek ıtbalyq emes, basqa da sýda qorektenetin jándikterge tónetin qaýip joǵary bolyp turǵandyǵyn qazirgi jaǵdaılar kórsetip otyr. Kaspıı teńiziniń bıoalýantúrliligin saqtaý máselesi tóńireginde aıtylyp jatqan usynys-pikirler kóp. Biraq olar aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıjeli emestigi qynjyltady.
Teńizdiń ekojúıesi búline berse, tabıǵattyń tiri bólshegi –balyqpen qosa ıtbalyqtyńda quryp ketýi ǵajap emes.
Ekologtar ıtbalyqtardyń, balyqtar nemese qustardyń ólimine negizinen olardyń ýlanýy sebep degendi jıi alǵa tartady. Bul Kaspıı teńiziniń jyldan - jylǵa quramy ózgerip, lastanyp keletinin kórsetse kerek. Demek, teńiz tabıǵı jáne jasandy túrde lastanyp otyr desek qatelespeımiz. Sonyń ishindegi negizgisi, ókinishke oraı –antropogendi, ıaǵnı adamı faktor bolyp otyr.
Kámshat İzbasarova,
QR Jýrnalıser Odaǵynyń múshesi,
«Qazaqstan-Aqtaý» telearnasynyń tilshisi
Aqtaý qalasy
