Elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn eselep arttyrý jáne ony turaqtandyrý búgingi kúndegi zamanaýı basty baǵyttarymyzǵa aınalyp otyr. Óıtkeni, aýyl sharýashylyǵynsyz halyq úshin asa qajetti qarakettiń qaınar kózi bolyp tabylatyn – azyq-túlik baǵdarlamasyn kidirissiz alǵa aparý ońaı sharýa emes. Qazir bul kún tártibinen túspeı kele jatqan kúrdeli de kókeıkesti máselege aınaldy. Buǵan taǵy bir sebep, bultartpas túrtki bolyp kele jatqan máni men mańyzy zor máseleniń de turǵanyn jasyryp-jaba almaımyz. Ol aýa-raıynyń jahandyq ózgeristi ákelýi jáne onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizip jatqan keri áseri HHİ ǵasyrdyń basty problemalarynyń biri bolyp otyrǵanyna eshkim de qarsy daý aıta almaıdy. Munyń ońdy betburystar jasaý arqyly ońdy joly men múmkindigin de tabýǵa bolady. Sondyqtan osyǵan baılanysty aıtylyp otyrǵan aýqymdy problemanyń túıinin túpkilikti sheshý maqsatynda óz tarapymnan túıindi oılarymdy, usynystarymdy, pikirlerimdi  ortaǵa salǵym keledi.

Sońǵy onjyldyqta planetamyzda ekolo­gıa­lyq-klımattyq tabıǵat ózgeris­teri­niń sany artty: kúızelistik qubylys­tardyń qaıtalanýy ulǵaıdy (nóser, burshaq urý, sý tasqyny, daýyldy jelder, qar basý, t.b.). Adamzat tarıhynda erozıalyq prosesterdi kúsheıtetin tabıǵı faktorlardan bólek antropogendi faktorlardyń da róli aıtar­lyqtaı boldy jáne bolady da, bul ásirese, topy­raqtyń jáne basqa da aýylsharýashylyq alqap­tarynyń, jalpy barlyq bıotúrliliktiń– ósimdikter, janýarlar álemi jáne mıkroaǵzalardyń azýy men tozýyna ákeledi. Búgingi kúni álemde jyl saıyn 10 mln. astam egistik jerleri paıdalanýdan shyǵýda: erozıadan – 6 mln.ga, aýylsharýashy­lyq qajettilikterine bólingenderden – 3 mln.ga, tuz­daný men batpaqtanýdan – 2-3 mln.ga. Bul oılap otyrsaq, ońaı shyǵyn emes.

BUU Damý baǵdarlamasynyń málimetteri boıynsha Qazaqstanda sońǵy 50 jyl ishinde aýa temperatýrasynyń ortasha jyldyq máni 1,5-2,0 o-qa artty. Ekonomıkanyń mańyzdy sektorlarynyń biri – aýyl sharýashylyǵy qazirdiń ózinde-aq sýar­maly jáne aýyzsý tapshylyǵyn sezinýde. Osynyń saldarynan negizgi aýylsharýashylyq daqyl­darynyń ónimdiliginiń tómendeýi baıqalýda. Atmosferalyq jaýyn-shashyndardyń azaıýy topy­raqtyń ylǵal qorynyń tómendeýine ákelip soqtyrady. Bul kóbine sýarylmaıtyn tálimdi eginshilik aýdandaryndaǵy ónimge qatty áser eteri anyq. Budan basqa, vegetasıalyq kezeńniń gıdrotermıkalyq jaǵdaılarynyń ózgerýi aýyl sharýashylyq daqyldarynyń túrli aýrýlarynyń, zıankesterdiń jańa shoǵyrynyń paıda bolýyna yqpal etedi. Munyń da ónim sapasyn joıý men ónimdilikti tómendetýge degen tıgizer yqpaly az bolmaıdy. Atalǵan jaǵdaıda, aýa-raıynyń ózgerýine beıimdelý máseleleri  agrarlyq ǵylym­daǵy zertteýlerdiń basym baǵyty bolyp tabylady. Óıtkeni, aýyl sharýashylyǵy salasy tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa baılanysty bolady jáne azyq-túlik qaýipsizdigin tikeleı anyqtaıdy.

Álemdik standarttarǵa sáıkes, Qazaqstanda eginshilik jumystary aýa-raıynyń erekshe  qolaısyz jaǵdaılarynda júrgizilýde. Munda negizgi eginshilik aımaqtardaǵy jyldyq jaýyn-shashyn mólsheri 200-350 mm quraıdy. Osyǵan baılanysty, otandyq ósimdik sharýashylyǵynyń aýa-raıy ózgeristerine beıimdelýi úshin, áseri men múmkindikteri boıynsha zertteýlerdi arttyra túsý qajet. Iaǵnı, seleksıalyq jumystarǵa degen kózqarasty ózgertýge týra keledi.

Jáne de, tek qana ónimdilikti arttyrýǵa ǵana nazar aýdaryp qoımaı, sonymen birge sorttardyń kúızeliske turaqtylyǵyn (qurǵaqshylyqqa, aıazǵa, sýyqqa, tuzdanýǵa, t.b. tózimdiligi) damytýdy úzdiksiz, úzilissiz qolǵa alyp otyrǵan abzal.
Sonymen qatar, negizgi aýylsharýashylyq aımaqtardyń qalyptasqan eginshilik júıesine túzetýler engizý kerek. Sebebi klımattyq ózgerýler vegetasıalyq kezeńniń gıdrotermıkalyq jaǵdaı­laryna aıtarlyqtaı áser etedi. Nátıjesinde agro­tehnıkalyq is-sharalardy júrgizýdiń ońtaıly kezeńderin ózgertýge, aramshópterdiń vegetasıasy fazalarynyń jyljýyna, zıankester men aýrýlardan ósimdikterdi qorǵaý amaldaryna, tózim­diligine jáne basqa jaǵdaılarǵa ákeledi. Bul úshin bir ǵana tásil emes, ózara baılanystaǵy is-sharalar júıesi, egistik alqaptarynyń (aýyspaly egister) ońtaıly qurylymy, topyraq óńdeýimen eginshiliktiń ǵylymı negizdelgen júıesi, ósimdik sharýashylyǵynyń keń ártaraptanýy, eginshiliktiń jáne aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirý agro­tehno­logıalarynyń zamanaýı júıesi qajet.

Qazaqstanda ekologıalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy men aýylsharýashylyq alqaptarynyń azýy men tozýyn eskere otyryp, QazEjÓSHǴZI ǵalymdary eginshiliktiń zamanaýı júıesin landshafty túrde ázirleýdi usyndy. Onyń negizi – naqty aımaqtar úshin ekologıalyq teńdestirilgen turaqty agrolandshaftardy jasaý, olar negizgi alty faktor boıynsha eginshilikti ekologıalyq qaýipsizdik ar­qyly júrgizýdi qamtamasyz etedi:

Qoǵam qajettiligi (azyq-túlik naryǵy);
2. Aýylsharýashylyq daqyldarynyń agroekologıalyq talaptary;
3. Óndiristi jedeldetý jaǵdaılary;
4. Tabıǵı jaǵdaılar;
5. Sharýashylyq baǵyty;
6. Tabıǵatty qorǵaý talaptary.

Sýmen qamtamasyz etýdiń barysy respýblıka ekonomıkasyn damytýdyń mańyzdy sheshýshi faktoryna aınalýda. Mundaı jaǵdaı sý qorlarynyń tapshylyǵynyń ósýi saldarynan oryn alýda. Ol memleketaralyq bólinýine, sý paıdalanýdy qatań shekteýmen, aımaqtyq sý sharýashylyǵy júıesinde ózenderde sý aǵyzý rejıminiń ózgerýine, sý qorlary sapasynyń nasharlaýyna, sýarmaly jerlerdiń tuzdanýyna baılanysty. Jer betinde, sonyń ishinde Ortalyq Azıada aýa-raıynyń jahandyq jylynýyna baılanysty tushshy sý tapshylyǵynyń qarqyndy ósýi, sýaratyn sýdy únemdi paıdalanýdyń joldary men amaldaryn izdeýdi basty mindet etip qoıady.

Kóptegen zertteýler kórsetkendeı, daqyldardy tamshylatyp sýǵarýǵa ketetin sýdy únemdi paı­dalanýdyń tıimdi joly bolyp tabylady. Tamshylatyp sýarý – sýarýdyń bul túrinde vegeta­sıa­lyq kezeń boıy ósimdikterdiń tamyryna sý azdaǵan kólemde birkelki taraıdy jáne ylǵal qatar aralyǵyna ketpeı, tek qana ósimdikterge barady. Sońǵy jyldary QazEjÓSHǴZI-da Qazaqstannyń Ońtústikshyǵysyndaǵy sýarmaly jerlerinde tanaptyq daqyldardy: qytaıburshaq, júgeri, qant qyzylshasy jáne kúrishti tamshylatyp sýarýdyń tıimdiligin zertteý boıynsha jumystar júrgizile bastady. Zertteý nátıjeleri, ásirese, kúrish jáne qant qyzylshasy sıaqty sýdy kóp qajet etetin daqyldardy ósirý kezinde tamshylatyp sýarýdyń tıimdiligi joǵary ekenin kórsetti.Jabyndy plenkasynyń astynda tamshylatyp sýarý negizinde kúrish ósirýdiń jańa tabıǵat qorǵaý tehnologıasy alǵash ret ázirlenýde. Jańa ınovasıalyq tehnologıanyń mańyzy – kúrish sýdyń tolyqtaı jaıylyýynsyz jáne gerbısıdterdi qoldanýsyz ósiriledi.
Topyraqtaǵy ylǵal tapshylyǵy eń ózekti máselelerdiń biri bolyp qala bermek. Máselen, qalyptasqan jaǵdaıda ósimdik sharýashylyǵy bóligin jaqsartýǵa eń aldymen ylǵal, topyraq, qýat, qor jáne tabıǵat únemdeýshi tehnologıalar arqyly qol jetkizý kerek. Únemdeýshi eginshiliktiń dál osy júıesi búgingi kúni aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirýmen aınalysatyn fermerlerdiń kásibin júrgizýiniń negizi bolyp tabylady. Únem­deýshi eginshilik tehnologıalaryna topyraqty nóldik jáne mınımaldy óńdeý joldary jatady.
Qazirgi ýaqytta topyraqty óńdeýdi mınımalızasıalaý damýdyń jahandyq tendensıasyna ıe. Muny eginshiliktiń álemdik tájirıbesi de rastap otyr. Aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýdiń qor únemdeýshi tehnologıalaryn paıdalaný kólemi únemi arta túsýde. Degenmen, topyraqty óńdeýdi mınımalızasıalaýdyń, ásirese tikeleı sebýdiń barlyq máseleleri Qazaqstan aımaqtarynyń kúrde­li agrolandshaftty jáne relefti ereshelikteri­niń esepke alynǵany, aıaǵyna deıin tolyq zerttelme­gen. Sonymen qatar, QazEjÓSHǴZI zertteýleriniń taza túri jáne alynǵan dándi daqyl boıynsha júretin kúzdik bıdaıǵa topyraqty mınımaldy óńdeýdiń nátıjeliligi anyqtalǵanyn atap ótken oryndy. Biraq, topyraqty nóldik óńdeý boıynsha kúzdik bıdaıdy tikeleı sebý múmkindigi tóńiregindegi suraq áli de zerttelip keledi.

Budan basqa birqatar sheteldik ǵalymdardyń zertteýlerimen aýylsharýashylyq daqyldardyń barlyǵy úshin topyraqty nóldik óńdeý barlyq jerde birdeı bolmaıtyndyǵy anyqtaldy. Osyǵan baılanysty, topyraqty nóldik óńdeý negizinde malazyqtyq, dándiburshaq, maıly jáne jarmalyq daqyldardy ósirýdiń qor únemdeýshi tehnologıalaryn ázirleýdi ár jaǵdaıda júrgizý qajet. Bul máseleniń ózektiligi, sonymen birge, aýyspaly egistikterdiń daqyl aýystyrýshy nusqalarǵa qoldanylatyn osy tektes tehnologıalardy ázirleý qajettiligimen de baılanysty. Budan basqa, álemdik eginshiliktiń tájirıbesi aýylsharýashylyq daqyldardy tikeleı sebý ósimdikterdiń ómir súrý jaǵdaılaryn túbegeıli ózgertetinin kórsetti. Sondyqtan da, Qazaqstannyń aımaqtarynda qoldanylatyn topyraqty nóldik óńdeýdi teorıalyq negizdeý úshin mundaı óńdeý topyraqtyń agrofızıkalyq, agrohımıalyq jáne bıologıalyq qasıetterine jáne jalpy onyń qunarlylyǵyna áserin zertteý qajettiligi týyndaýda.

Sońǵy jyldary «ıkemdi eginshilik» (gıbkoe zemledelıe) konsepsıasy tanymal bola bastady.Ol qýańshylyq aımaqtarynda eginshilik júıesin odan ári jetildirý joldarynyń tıimdiligin kórsetedi. Onyń negizgi býyny bolyp, ylǵal jınaýdy kúsheı­tý boıynsha is-sharalar kesheni jáne osy negizde – qalyptasqan tabıǵat jaǵdaılaryna sáıkes egis alqaptarynyń qurylymyn ońtaılandyrý múmkindigi, sonymen qatar, topyraqty óńdeý, tyńaıtqyshtardy paıdalaný, ósimdikterdi qorǵaý amaldary júıesine taǵy basqa túzetýler engizý bolyp tabylady.Qolaısyz eginshilik jaǵdaılarynda bul faktorlardy eskerý, ylǵalmen qamatamasyz etý deńgeıine ıkemdi áser etýge, egistikti paıdalanýdyń qurylymyn shuǵyl ózgertýge jáne bıoklımattyq áleýetti keńinen qoldanýǵa múmkindik beredi.
Eginshiliktiń zamanaýı júıeleriniń ekologıalyq qaýipsizdigi men ekonomıkalyq tıimdiligin qamtamasyz etý, eń aldymen, eginshilik júıesinde bıologıalyq faktorlardy barynsha paıdalaný jáne topyraqqa antropogendi júkteýdi tómendetýdi qamtıtyn eginshilikti bıologızasıalaýmen baılanysty.Búgingi kúni topyraqtyń qunarlylyǵyn óndirý boıynsha bıologızasıalaýdyń edáýir qoljetimdi faktorlary bolyp daqyl aýystyrý prınsıpimen aýyspaly egistikte daqyldardyń qu­ra­mymen kezekpen aýystyrylýy. Sonymen qatar sıderattardy jáne ónimniń taýarlyq emes bóligin tyńaıtqyshtarǵa paıdalaný, organıkalyq tyńaıt­qyshtardy jáne sımbıotıkalyq azot­be­kit­kishterdi keńinen qoldaný qajettiligi. Bul faktorlardyń barlyǵy da agrosenozdardaǵy energıa men zattar aınalymynyń jaıylyńqylyǵy kólemin azaıtý.
Atmosferany kómir qyshqyl gazymen (SO2) baıytý esebinen aýylsharýashylyq daqyldary úshin jahandyq jylynýdyń jaǵymsyz saldarlaryn tómendetýge bolady. Biraq, bul aýa-raıy ózgerýiniń jahandyq tendensıalary jaǵdaılarynda AÓK-niń mobıldigi men turaqtylyǵyn, sonymen qatar topyraq qunarlylyǵyn saqtaý men arttyrýdy qamtamasyz etetin eginshiliktiń beıimdelý-landshaftty júıelerin ıgerý jaǵdaıynda ǵana múmkin bolady. Aýada SO2 deńgeıiniń artýy ke­zinde ósimdikter quramynda assımılátorlardyń jınaqtalýy ulǵaıatyndyǵy belgili. Olar topy­raq­tyń qorek elementterimen qamtamasyz etil­gendigine baılanysty. Ósimdiktermen bıomassa sın­tezine paıdalanylady nemese jeke múshelerde jınaqtalady (tamyrynda, japyraqtarda). Azot­tyq qorek tómen bolǵan jaǵdaıda osylaı bolady. Topyraqta azottyń jetispeýi ósimdikterdiń ór­kendeýi sanynyń, bıomassanyń jınaqtalýynyń, masaqtaǵy dán sanynyń tómendeýine ákeledi.

Reprodýktıvti músheleriniń qalyptasýy júze­ge asatyn jaýapty kezeńderdiń ótýin tezdetedi. Sonyń saldarynan ónim­dilik tómen bolady. Eginshilik mádenıeti tómen bolǵan jaǵdaıda, aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerdiń qunarlylyǵyna jaǵymsyz áser etetin negizgi faktorlardyń biri bolýy múmkin. Osylaısha, ósimdikterdiń mıneraldyq qorek jaǵdaı­laryn ońtaılandyrý, tyńaıtqyshtardy naqty jáne ýaqtyly qoldaný erekshe ózektilikke ıe bolady, óıtkeni solardyń kómegimen aýa-raıy ózge­rýiniń jaǵymsyz saldarlaryn belgili shamada tómen­detýge jetkizedi. Qazaqstannyń Ońtústik shy­ǵys aýmaqtarynda negizinen, tabıǵı qunarlyǵy tómen bolyp sıpattalatyn ashyq qońyr jáne sur topyraqta osy topyraqtardyń qunarlyǵyn arttyrýǵa jáne aımaqtyń ekologıalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan ǵylymı zertteýlerdi júrgizý qajet.
Aýa-raıynyń kúrt jylynýy aýylsharýa­shylyq daqyldarynyń zıankes-jándik­te­riniń kóbeıýine áser etedi. Sońǵy 50 jylda temperatýra men zıankester spektriniń keńeıýi arasyndaǵy baılanys ornatyldy. Fıtofagtardyń kóptúrliliginiń keńeıýi jalǵasýda (612 zıankes bar), jańa shtammdar paıda bolýda. Qazaqstan Respýblıkasymen shekaralas memleketterde Ug99 sıaqty sabaq taty jaıylýda. Olardyń damýy kútilip otyrǵan qýańshylyq jaǵdaılarynda bıdaı jáne arpa egistikterinde kúsheıip ketýi múmkin; rezıstentti patogen – Phytophthora infestans ótken ýaqyttarda Irlandıada kartop ashtyǵy jáne t.b. týdyndatqan. Osyǵan baılanysty, ortasha temperatýralar men jaýyn-shashynnyń aıtarlyqtaı ósýiniń senarıleri úshin klımattyq ózgerý­lerdiń erekshelikterin bilý qajet. Sonymen qatar agrotehnıkalyq ádisterdi qoldaný negizinde zıankesterdi birigip basqarý, aýyspaly egisti júrgizý jáne mıneraldyq qorekti ońtaılandyrý, bıopreparattardy keńinen paıdalaný, EPV esepke ala otyryp, zıankes aǵzalardyń joǵary, ortasha, álsiz damýy kezinde saralaýmen pes­tısıdterdi ǵylymı negizdelgen túrde qoldaný, fıtopatogenderdi dıagnostıkalaýdyń zamanaýı molekýlárlyq-genetıkalyq ádisterin qoldaný qajet.

Joǵarydaǵy aıtylǵandardy negizge ala otyryp, aýa-raıynyń jahandyq ózgerýin zertteýdegi negizgi basym baǵyttarǵa mynalar jatady:

– Aýa-raıynyń ózgerýine turaqty, túrli ekojúıeler men sharýashylyq júrgizý ádisterine saı keletin aýylsharýashylyq daqyldarynyń jańa sorttary men býdandaryn shyǵarý;
– Topyraq óńdeýdi mınımalızasıalaý (óńdeý tereńdigi men eseligin azaıtý), bul topyraq ylǵalyn saqtaýǵa, energoresýrstar shyǵynyn 25-30 paıyzǵa tómendetýge, topyraq qunarlyǵyn saqtaý men joǵarylatýǵa jáne eńbek ónimdiligin 1,5-2,0 esege arttyrýǵa yqpal etedi;

– Aýylsharýashylyq daqyldaryn tamshylatyp sýarýdy jetildirý, bul sýarmaly sýdyń shy­ǵynyn 35-40 paıyzǵa tómendetýdi, egistikterdi aram­shóp basýyn jáne aýrýshańdyǵyn azaıtýdy, topyraqtyń mehanıkalyq jáne sý-fızıkalyq qasıetterin jaqsartýdy qamtamasyz etedi;

– Topyraq qunarlylyǵyn jáne ekonomıkalyq tıimdilikti, básekege qabiletti aýylsharýashylyq daqyldaryn óndirýdi qamtamasyz etetin, ekologıalyq negizde júıelik turǵydaǵy baǵytta, ónim­dilikti qalpyna keltirýshi resýrs fýnksıalarymen ıkemdi sulbasy bar tanaptyq bıologıza­sıalanǵan aýyspaly egistikterdi ázirleý;
– Jańa dástúrli emes, osy jaǵdaılarǵa beıimdelgen aýylsharýashylyq daqyl­daryn irikteý (ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý) jáne olardy ósirý tehnologıalaryn ázirleý.
Jalpy aıtqanda, agrarlyq ǵylymdy uıym­dastyrýdyń jańa júıesiniń basqarýshylyq modelin jasaý qajet. Ol kadrlar daıyndaý prosesine biriktirilgen, fýndamentaldy jáne qoldanba­ly ǵylym ádisterin úılestirýge, transfertte jáne aldyńǵy qatarly álemdik jetistikterdiń beıim­delýine negizdiligin talap etedi. Dástúrli jáne ekologıalyq nátıjeliligin úılestiretin eginshiliktiń ekonomıkalyq tıimdijúıelerin jasaý. Óziniń aýqymdylyǵy men mańyzdylyǵyna qaraı, otandyq aýyl sharýashylyǵynyń aýa-raıynyń ózgerýine beıimdelýi boıynsha suraqtar negizgi basym­dy­lyqtardyń birine aınalýy tıis. Olardy agrarlyq saladaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bazalarynda damytý kerek. Biz osy baǵytty damytýdy neǵurlym tezirek qolǵa alsaq, soǵurlym kópten kútken qajettiligimizge ıe bolamyz. Sondaı-aq shetinen týyndap jatatyn tehnologıalyq mindetterdi tabysty sheshýge múm­kindik kóp bolady. Sóıtip, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna aýa-raıynyń ózgerýinen keletin qysymǵa aýyz toltyryp aıtatyndaı tosqaýyl qoıylmaq. Muny bizdiń ǵylymı-zertteýlerimiz aıǵaqtap otyr.

Serik KENENBAEV,
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy
ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory,
profesor