Babalarymyz órkenıetke  úles qosty

– Myrzataı aǵa, elimiz egemendigin alar tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qasynan tabyldyńyz. Elbasymyzdyń táýelsizdikti ornatýdaǵy róli týraly talaı jerde aıtyp ta, jazyp ta júrsiz. Desek te, ony óz aýzynan estisek degen tilegimiz bar.
– Elimiz táýelsizdik alǵaly beri, men egemendikti, aqyn bolmasam da jyrlap kele­min. Meniń jyrym da, ánim de – táýel­sizdik. Elbasyna arnalǵan «Báıterek» deıtin án de shyǵardym. Onyń sózin Nesipbek Aıtuly jazdy. İlgerirekte «Túrkistan» gazetinde «Men Elbasynyń uıqysyz túnderiniń, mazasyz kúnderiniń kýásimin» degen suhbatym shyqqan. Shyndyǵynda da solaı. 

Qazaqta arǵy-bergi zamanda nebir kemeń­gerler, nebir handar, handardyń hany – Abylaı ótken. Nebir jyraýlar, jyraýlardyń jyraýy – Buqar ótken. Ne­bir danalar, danalardyń kósemi – Abaı ótken. Nebir aqyndar, sheshender, batyrlar ótken. Biraq Nursultan Nazarbaevtaı adam bolǵan joq. Nege deısiz ǵoı? Tarıhtan biz biletin qazaq dalasyndaǵy erlik pen danalyqty, qaısarlyqty, kósemdikti, sheshendikti úzbeı kelgen ulylarynyń barlyǵy armandaǵan táýel­sizdikti Nursultan Nazarbaev ornatty. Memleket quryp, onyń ekonomıkasyn qalyptastyrdy. Bul memleketti álemge tanytyp, moıyndatty. Qazaqtyń esiktegi basyn tórge jetkizdi. 
Ideologıamen aınalysyp 
otyrǵan adam joq

– Aǵa, táýelsizdik jóninde el arasynda ár alýan pikir bar. Tipti, ony aspannan túse saldy deıtinder de kezdesedi. Árıne, biz­diń pikirimiz basqasha. Osy turǵydan siz­diń oıyńyzdy bilgimiz keledi.
– Egemendiktiń aldynda da, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda da, jurttyń ne bolamyz dep, basy shyr aınalǵan kezeńde onyń ystyq-sýyǵyna kóngen, sonyń rahatyn da sezinip, beınetin de kórgen adambyz. Qa­zaq danyshpan, kemeńger halyq. Biraq, Abaı synaǵandaı qazaqtyń bir basynda kem­shilik te jetip artylady. Basynan asyp tógilip jatyr desek te bolady. Qazaq – qyzǵanshaq. Óz arasynan shyǵyp, ósip bara jatqan adamdy eteginen tar­tady. Bolmasa tobyqtan shalyp, keńirdeginen alady. Prezıdenttiń ózin keńirdekten alǵandy da kózimiz kórdi. Biraq Qudaıǵa táýba, adam murny qanaǵan joq qoı.
Men kezinde bes jyl ıdeologıany basqarǵan adammyn. Qazir ıdeologıamen arnaıy aınalysyp jatqan eshkim joq. «Eger sen ıdeologıamen aınalyspasań, ıdeologıa senimen aınalysady» dep men únemi aıtyp kelemin. «Osynyń zardabyn shekpesek eken» – dep men Qudaıdan tilep júremin. Táýelsizdik alǵanymyzda zaman týdyrǵan nebir qozǵalystar paıda boldy. Neshetúrli qımyl-áreketter bolyp, jurt jınalyp alyp daýryqty. Egemendikke jete almaı júrdik qoı, sonyń bári bizge ne kerek edi? Biz  azattyqty qansyz aldyq. Jerde jatqan táýelsizdikti kóterip alyp, jarıaladyq. Men daýryqpaǵa salǵan jurt­ty jınap alyp: «Qazaq, seniń eki jarym myń jyl tarıhy bar, sodan beri táýelsizdikti ańsaǵan joqsyń ba? Osy jolda qanshama batyrlaryń, qanshama handaryń, qanshama kemeńgerleriń basyn tikti. El shetine jaý kelse, ultaraqtaı jerdi qorǵaý úshin qazaq bir jerden tabyldy. Qazaqtyń basy qosylýy úshin onyń basyna qaıǵy túsip, bult úıirilý kerek pe?» dep aıttym.
1986 jyly qazaqtyń basy birigip, judy­ryqtaı toptasty. Menińshe, qaı jaǵdaıda da qazaqtyń basy únemi bir bolýy kerek. Táýelsizdik úshin az qan tógilgen joq. Orhon eskertkishterinde, Kúltegin babaǵa arnalǵan jyrda «Men qara terimdi tóktim, qyzyl qanymdy aǵyzdym» degen joldar da bar. Odan artyq qalaı aıtýǵa bolady? 
Táýelsizdik jolynda qazaqtyń kórmegen qıyndyǵy, shekpegen azaby, kórmegen qor­lyǵy joq. Máselen, arǵysyn aıtpaǵanda, bergi úsh ǵasyrǵa jýyq Reseıdiń bodany bolǵan kezimizde tabanǵa túsip, taptaldyq. Jerimizden, elimizden aıyryla bastadyq. Eshkimge qıanaty joq, keń dalada beıbit tirshilik etip otyrǵan halyqtyń arasyna úreı tústi. Sol kezde qazaqtyń baılaryn, handardyń bárin «shynjyr balaq, shubar tós, páleń-túleń dep» aqymaq qyldy. «Qazaqtyń eki prosenti ǵana saýatty boldy» degen sózder shyqty. Ol ýaqyttaǵy bıliktiń sózin ózimiz «ıá, solaı boldyq» dep qaıtaladyq. Bul ne degen sumdyq? Babalarymyz múmkin kırılısany oqymaǵan shyǵar, alaıda, ózine deıingi, qazaqpen birge jasasyp kelgen jazýlardyń bar­lyǵyn meńgerip, órkenıetke úles qosty. Qaısibirin aıtaıyn, Farabıden bastap nebir danalarymyz ótken. Sondyqtan «táýelsizdik aspannan túse saldy» degen pikir áli kúnge deıin el ishinde bolatyn bolsa, menińshe bul úlken qaıǵy. Halyqtyń onda táýelsizdiktiń qadir-qasıetin túsinbegeni.
Bireý toıyp sekiredi, bireýi tońyp sekiredi. «Qazaq – jylqy minezdi» dep birde jazǵanym bar. Baıaǵyda bizdiń elde Tasqasqa deıtin at boldy. Beısharanyń kózine kók shybyn úımeletip, ony qosqa da qosady, soqaǵa da tirkep, arbaǵa da jegedi. Arqasy ábden jaýyr bolǵan kezde Tasqasqany bir aıǵa bos jiberedi. Bir aıdan keıin Qarataýdyń baýraıyndaǵy shúıgin shóp jep, ol esin jınaıdy. Sol kezde mańaıyna adam jolatpaıdy. Qazaq sondaı halyq. Keshegisin umytyp ketedi. Aıaz bı atamyzdyń aqyldy sózin de, keshe kim boldyq, qazir kim boldyq, sony da umytpaýymyz kerek. 
Ana bir jyldary «Men Jambyl qaıta tirildi» dep kishkentaı bir aqyn balany qolynan jetektep, sahnaǵa shyǵardym. «Myrzataı atamnyń aldyna baryp, batasyn alamyn» dep ózi keldi. Sonda, ol «Táńirden kelgen tátti syı» dep, táýelsizdik týraly óleń oqydy. Onyń dámi aýzymyzdan qalaı tez ketip qalady? Ómir boıy dámi ketpeý kerek. Keshe qolymyz kisendeýli, aıaǵymyz baılaýly boldy. Táýelsizdik alǵanda oıyńa ne keledi, aıtatyndy aıtý kerek. Biraq, el buzýǵa, el arasyndaǵy tynyshtyqty shaıqaýǵa bolmaıdy. 

Bizge barymyzdan 
aırylmaýymyz kerek edi

– «Qazir ıdeologıamen aınalysyp jatqan adam joq» dep aıtyp qaldyńyz. Al, qazirgi ıdeologıamyz qandaı bolý qajet? Jalpy, bılik tutqasyn ustaǵan adam­dardyń tulǵalyq qasıetine ne jetis­peı otyr?
– Bılikten ketip otyrǵan qateler joq emes, ony biz de aıtyp jatyrmyz. Men kópten beri «Biz táýelsiz memleket bol­dyq, memlekettik qyzmetke alynatyn adamdardyń bári eń aldymen mindetti túrde memlekettik tildi bilý kerek» dep aıtýdamyn. Sol qyzmetti at­qaratyn adam memleketshil bolýy qajet. Eń áýeli ultynyń qamqorshysyna aınalýy tıis. Táýelsizdikti alǵanymyzǵa 25 jyl boldy. «Bárin jarylqap boldyq, Qudaı qalasa áli de jarylqaı beremiz. Endi, qazaqtyń mańdaıynan sıpap, arqasynan qaǵatyn ýaqyt keldi. Jer – qazaqtiki, el – qazaqtiki, memleket – qazaqtiki. Ony syrttan kelip eshkim quryp bergen joq. Endi, syrttan kelip bizdi eshkim jarylqamaıdy. Jarylqasa qazaqty qazaq qana jarylqaıdy» dep jazǵanym bar. Sondyqtan halyqtyń údesinen shyǵa almaı jatqan bılik basyndaǵy adamdardyń, mınıstrlerdiń kinásin bir Elbasyǵa artyp qoıýǵa bolmaıdy. 
– Ózińiz aıtqandaı, keshegi qolymyz kisendeýli, aıaǵymyz baılaýly kezeńde Jazýshylar odaǵy ulttyq partıanyń qyzmetin atqardy. Bir ǵalymmen suh­bat­tasqanym bar. Sol kisi: «táýel­siz­dik kezeńinde Jazýshylar odaǵy men Ulttyq ǵylym akademıasynan aırylyp qaldyq, olardyń aty bar da, zaty joq. Qazirgi keleńsiz jaǵdaılardyń birazy sonyń kesirinen bolyp jatyr» dep aıtqany bar. Sizdiń bul jóninde pikirińiz qandaı?
– Bul – úlken ókinish. Bizge barymyzdan aıyrylmaýymyz kerek edi. Qazaqstannyń ǵylym akademıasynyń eshkimge zıany joq edi. Sol ǵylym akademıasynyń arqasynda, Reseıdiń ataqty ǵalymdarynyń yqpa­lymen, solardyń mektebinen ótip, ózimizdiń ǵalym­dar mektebin qalyptastyryp otyrǵan edik. Máselen, qazaqta geologıa salasynda, búkil ǵylymnyń basynda turǵan Qanysh Sátbaev sıaqty kósem bar edi. Ár salada ǵalymdarymyz ósip edi. Ǵylym akademıasy jabylǵan soń onyń aıaǵy ne boldy? Qazir taıaq tastasań akademıkke baryp tıedi. Ol anaý akademıanyń da, mynaý akademıanyń da múshesi bolyp shyǵa kelgen. Biraq, onyń ǵylymda ne istegenin el bilmeıdi. Osyǵan óz basym tańmyn. 
Qazir ǵylymǵa aqsha bóledi. Ony joba dep ataıdy. Sol jobany konkýrsqa salady. Konkýrsta neshe túrli alaıaqtar utyp, shyn ǵylym sorlap jatyr. Buryn ǵalym bolamyn degen adam janyn salyp, dısertasıa korǵaýshy edi. Sonyń jolynda kóz maıyn taýysyp, denesinde qur et pen terisi ǵana qalýshy edi. Qazir magıstratýra deıdi, Phd deıdi. Men odan ǵylym utty dep aıta almaımyn.
Baıaǵyda Jazýshylar odaǵy deıtin ultty uıystyryp, ulttyń izdegenin taýyp berip otyrǵan, halyqtyń kóńilin toltyratyn qasıetti aq orda edi. Onyń  esiginen  Áýezovtiń shyǵyp kele jatqanyn, Músirepovtiń kirip-shyǵyp júrgenin kórý bizge arman bolatyn. Biz solardy kórip, sol ulylarymyzdan tálim aldyq. Olar ár túrli oqıǵalarǵa baılanysty elge shyǵyp turǵanda halyq jazýshylardy aıaǵynan tik turyp qarsy alatyn. Qazir jazýshylardan qasıet qalǵan joq. Búginderi jazýshylyq ónerdiń ózi toqyrady. Sonda da, Memlekettik syılyq beriledi. Onyń ózi jaıaý jarysqa aınalyp ketti. Árkim ózin-ózi usynady, sóıtedi de, sony qaraıtyn komısıanyń arasynda «Meni qoldashy» dep, taıaǵyn alyp tozyp júredi. Ol syılyqty kimge bererin memleket ózi sheshýi kerek qoı.
– Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda Sher­han Murtaza, Farıza Ońǵarsynova syndy halyqtyń súıikti qalamgerleri Parlament depýtattary boldy. Bıylǵy saılaýda depýtattardyń arasyna birde-bir ǵalym, birde-bir jazýshy kirmedi. Sizdiń oıyńyzsha, qalamgerler men ǵa­lymdar bılik isine aralasý kerek pe? 
– Ábish Kekilbaı kezinde Parlamentti bas­qardy. Jalpy, meniń oıymsha, shyn ǵalym, shyn jazýshy óz isimen aınalysýy kerek. Bul – Allanyń bergen syıy, Al­lanyń bergen qudireti dep oılaımyn. Jazý­shylyq óner kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıdi. Menińshe, ǵalym bolyp týý kerek. Sodan keıin ósip, tolý qajet. Biraq, ǵalymdardyń ishinde de halyqtyń taǵdyryn sheshetin, Parlamentte jón sóz aıta alatyn, máseleniń tetigin taba alatyn adamdar bar ǵoı. Oǵan qarsylyǵym joq. Al, jazýshylar óziniń Qudaı bergen ónerimen aınalysýy tıis.    
    
Mınıstr memleketshil tulǵa bolýy tıis

– «Mınıstr bolyp, jalpy el basqaratyn adam memleketshil tulǵa bolýy kerek» dep aıtyp jatyrsyz. Biraq, keıingi jaǵdaılardy, Bilim mınıstrligi men Mádenıet mınıstrligindegi shı­kilikter jóninde estidińiz. Osyǵan qa­rap, qazir halyqtyń keshegi İlıas Oma­rov, Jumabek Táshenov, Ózbekáli Já­ni­­bekov syndy ulttyń shyn máninde qamqorshysy bolǵan tulǵalardy ań­saıtyny bar…
– Bul jóninde meniń eńbekterimde jazylǵan, ol týraly birneshe jerde aıttym da. Ókinishke qaraı, jazǵanymyzdyń, aıtqanymyzdyń barlyǵy jurtqa jete bermeıdi. Men ózge mınıstrlerdi bil­meı­min, biraq,  qazaqqa Bilim, ǵylym jáne Mádenıet mınıstri qyzmetine búkil el tanyǵan, úlken tulǵa dáre­jesine jetken adamdardy qoıý kerek. Bul ulttyń bet-beınesin, baǵytyn aıqyndaıtyn, ultty alaqanyna salyp, mápelep otyratyn mınıs­trlikter. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­tri nashar bolsa, onyń qara­maǵynda traktordy jóndeıtin, egin aıdaıtyn maman bar. Basqa mınıstrler de solaı. Al, ultty tárbıeleıtin osy eki mınıstrlik. Sondyqtan Bilim, ǵylym jáne Mádenıet mınıstrlikteriniń ult al­dyndaǵy róli de, jaýapkershiligi de ushan-teńiz dep oılaımyn.    
– Qazir joǵaryda aıtylǵan tulǵa­lardaı nege mınıstrler joq? Álde, Abylaıdyń túsine kóringendeı baqa-shaıan bolyp kettik pe?
– Ondaıdan Qudaı saqtasyn. Óıtip ýaıymdamaý kerek. Óıtkeni, bizde ósip kele jatqan altyn urpaq bar. Sol jastardy kórip, marqaıamyn. Bizdiń babalarymyz dana bolǵan. Jeti ataǵa deıin qan qospaǵan. Men de únemi sony aıtamyn. Batys Ońtústikten, nemese Ońtústik Arqadan kelin túsirsin. Tekti men tekti qosyla bersin. Kezinde qoıdy da, sıyrdy da, jylqyny da asyldandyramyz dep ǵylymı ınstıtýttar jumys istegen joq pa? Qazaqtyń quda túsý salty – erikkenniń ermegi emes. Besikten quda túsedi. Sebebi, tekti jerden qyz alǵysy keledi. Ulttyń bul saıasaty óte keremet dúnıe. Sondyqtan, men qoryqpaımyn. Tek osy urpaqtyń betine shirkeý, júre­gine daq nemese shoq túspese eken dep tileımin. Meniń ýaıymym ol emes, meniń ýaıymym qazir mynaý (uıaly telefonyn kórsetti – A.Q.). Men jańalyqqa qarsy emespin. Neshe túrli quraldar paıda boldy qazir. Dúnıejúzinen aqparat alyp otyrmyz. Biraq, jurt qazir betpe-bet otyryp, birimen-biri sóılesýden qalyp bara jatyr. Keleshek urpaq kózden qala ma dep qorqamyn. Kúltegin jyrynda «Jylaı-jylaı jurtymnyń kózi áz bolar dep qaıǵyrdym» deıdi. Sol sıaqty qazaq sheshen halyq edi, tilinen aıyrylyp qala ma dep úreılenemin. Sodan keıin, «qazaqtan qany buzyqtar týmasa eken», dep Qudaıdan tileımin.

Astana  rýhanıatymyzdyń 
ordasyna  aınala  bastady

– Qazaqstan Prezıdentiniń «100 naqty qadam» baǵdarlamasynyń qadam­darynyń birinde Astanany kásip­ker­lerdi, stýdentterdi, zertteý­shilerdi, bar­­lyq óńirlerden týrıserdi tartatyn Eýrazıanyń iskerlik, mádenı jáne ǵylymı ortalyǵyna aınaldyrý týraly aıtylady. Siz L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory kezinde sony bastap berdińiz. Biraz jaqsy ǵalymdardy, jazýshylardy, jalpy shyǵarmashylyq adamdaryn Elordaǵa aldyrttyńyz. Biraq, áli kúnge deıin «Almaty – mádenı astana» dep aıtylyp júr. Astana áli sondaı deńgeıge jetken joq pa? Osy jóninen pikirińizdi bile otyrsaq. 
– Astana deıtin ǵasyrlar boıy qalyp­tasady. «Úı salǵandy, zaýyt, fa­brı­ka salǵandy kórdik. Biraq, qala sal­ǵandy, onyń ishinde astana salǵandy kórgen joq edik, Qudaı ony ózimizge de kórsetti» dep jazǵanym bar edi. Al, jańa Elorda salynǵaly 20 jylǵa jetpeıtin ýaqytta Astana qazir búkil Qazaqstannyń ǵana emes, kúlli Eýrazıa keńistiginiń aınasyna aınaldy. Bizge kishkene sabyr kerek emes pe? Qudaıǵa táýbe demeımiz be? Qazir Astana rýhanıatymyzdyń da ordasyna aınala bastady. Almatynyń qazaq ıntellıgensıasy men ulttyq dástúrimizdi qa­lyptastyrýdaǵy, táýelsizdigimizdi ter­­­­­begen altyn besigi retindegi rólin esh­qa­­shan umyta almaımyz. Ony eshkim esh ǵa­syrda, esh myńjyldyqta kemite almaıdy. Almaty – altyn besigimiz jáne keremet ádemi qala. Ulttyq ǵylym aka­­demıasyn qalyptastyrǵandardyń kózi tirisiniń kóbisi áli sonda júr. Jazý­shylardyń birazy da sonda qaldy. 
Eki qalany shatastyrýǵa, shaǵystyrýǵa bolmaıdy. Máselen, Túrkıadaǵy Stambýl men Ankaranyń tarıhtan alatyn óz oryndary bar. Sondyqtan, Astana ákimshilik turǵydan ǵana emes, rýhanıatymyzdyń da astanasyna aınala bastaǵanyn qaıtadan qaıtalap aıtaıyn. Osynda kelip jatqan, osynda ómir súrip otyrǵan ǵalymdar, bilimpazdar, óner qaıratkerleri eshkimniń taqıasyna tar kele qoımaıdy dep oılaımyn.
– Astanaǵa Almatydan óner ujym­dary birte-birte qonys aýdarýda. Má­selen, «Qazaqkonsert» birlestigi taıaýda Astanaǵa kóship kelgenin estımiz. Biraq, Elordada otyrǵan, Prezıdenttiń pármenimen qurylǵan «Aq jaýyn» ansamblin taratatyndaı ne kún týdy? Osy jaǵy bizge túsiniksiz. Bul jóninde siz ne deısiz?
– Keshe ǵana, maǵan, orkestrdiń kórkemdik jetekshisi Seken Turysbek telefon soqty. Maǵan ókpeli eken. Men Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń janyndaǵy kórkemdik keńestiń múshesimin. Orkestrdi taratý jónin­degi másele talqylanbaı, sheshilip qoıǵan bolyp shyqty. Men ony estimegen edim. Sol kezde bizdiń úıdegi apańa omyrtqasyna ota jasady. Sondyqtan, kórkemdik keńeste otyrǵanymmen bar oıym basqa jaqta boldy. Onda ne sóz bolǵanyn da bilmeımin. Men: «Seken, sen nemenege kúnkildeısiń? Sol jerde otyryp, burq-sarq etip ashýlanyp otyrǵany esimde, biraq, ne aıtyp jatqanyńdy bilmedim» dep aıttym.
«Aq jaýyn» negizinen Elbasynyń tapsyrmasymen quryldy. Ol kezde Imanǵalı Tasmaǵambetov Premer-mınıstrdiń orynbasary edi. Sol meni shaqyryp alyp: «Aǵa, Elbasy «Aq jaýyn» orkestrin Astanaǵa kóshirip alyp kelińder dep otyr. Siz turǵanda qaıda aparam? Ujymdy osynda ákelip, jaıǵastyrý kerek» dep aıtty. Men ol kezde L. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory edim. Bul qandaı orkestr dep baryp kórdim. Qa­lyptasqan óziniń repertýary bar jap-jaqsy ujym eken. Bir kúnde kóshirip ákeldim. Ujymdy Stýdentter úıine ornalastyrdym. Ýnıversıtettiń ishinen zal berdim. Ánshi, kúıshilerine qolymnan kelgenshe jaǵdaı jasadym. 
Bizde keıde adam túsine bermeıtin jaǵdaılar bolyp jatady. Seken Turysbek máńgi ómir súrmeıdi ǵoı. Bul eshkimniń taqıasyna tar kelmeıtin adam. «Seken deıtin qubylys» dep jazǵanym da bar. Ol dombyrashy ǵana emes, uly kúıshi. Onyń kúıleriniń bári kókeıińe jetetin, kókeıińdi tesetin shyǵarmalar. «Aq jaýyn», «Kóńil tolqyny» deıtin kúıleri qazaq kúıleriniń ishindegi klasıka. Ózi jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, memleket bólgen az-kem qarajaty jetpeı, tabanynan tozyp, oblys-oblysty aralap osy orkestrdi asyrap júretin. Keshe maǵan: «Aǵa, ne siz, ne Júrsin, ne Bekbolat biraýyz sóz aıtpadyńyzdar» dep renjidi. Men: «Bylaı bolaıyn dep jatyr dep aldyn-ala aıtpaısyń ba?» dedim. Menińshe, orkestrdiń taratylýy durys bolmady. Bul qalyptasqan, Nurǵısa Tilendıevtiń «Otyrar sazy», Qurmanǵazy orkestri  sıaqty ónerimizdegi qasıetti shańyraqqa aınalyp qalǵan ujym edi. Sony taratqany maǵan túsiniksiz. Bul qalaı sheshildi dep qarasam, Úkimettiń qaýlysymen sheshilip qoıǵan eken. Maǵan bul másele unap otyrǵan joq.
 
Túrki dúnıesine Nobel sıaqty syılyq qajet

– Siz Túrki álemi aqsaqaldar keńesiniń alǵashqy tóraǵasy ekensiz. Búginderi túrki áleminiń birigýi týraly kóp aıtylýda. Sol úshin qazir ne isteýimiz kerek?
– Nursultan Nazarbaevtyń túrki dúnıe­sin, túrki tektes halyqtardyń basyn qosý, biriktirý jónindegi saıasatyn qoldaýymyz kerek. Bul baǵytta Prezıdent kóp jumystardy istep jatyr. Osy kisiniń yqpalymen Túr­ki memleketteri basshylarynyń keńesi qu­ryldy; Túrki memleketteri Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi paıda boldy; Túrki memleketteri Parlamentiniń keńesi jumysyn bastady; Túrki memleketteri aqsaqaldar keńesi qurylyp, halyqaralyq Túrki akademıasy ashyldy. Osynyń bári az emes. Endi, osynyń sheńberinde júrgizilip jatqan jumystar óte kóp. 
Qazirgi urpaqty atań bir degen rýhta tárbıeleýmiz qajet. Seniń ázerbaıjanmen, túrikpen, qyrǵyzben, ózbekpen, sahamen, tatarmen, bashqurtpen, qaraıymmen, qara­shaımen tegiń bir dep tárbıeleýmiz kerek. Meniń mynandaı úsh usynysym boldy: birinshisi, bólinip ketkenge deıingi ortaq tarıhty bir tarıh qylyp jazyp, mektepterde, joǵarǵy oqý oryndarynda oqytý; ekinshisi, Túrki dúnıesi degen teleradıoarna ashý. Sol arqyly tektiligimizdi, birligimizdi nasıhattaı berý; úshinshisi, dúnıejúziniń nazaryn aýdarý úshin Túrki dúnıesine sińirgen eńbegi úshin Nobel syılyǵy sıaqty syılyq taǵaıyndaý. Ázirge kórip otyrǵanym osy. «Barmasań, kelmeseń jat bolasyń» deıdi. Alys-beris, qarym-qatynasty jıilete berýimiz kerek.
– Shataspasam aldyńǵy eki usyny­syńyz iske asty ǵoı deımin…
– Iá, iske asty. Qudaı qalasa, úshinshisi de oryndalady dep oılaımyn. Ózbekter, túrkimender beri qarasa ortaq qarajat shyǵaryp, qor jasasaq rýhymyz kóteriledi. Sonda, Nobel sıaqty syılyqty taǵaıyn­dasaq, erteń dushpandar da bizge qarap: «Bular eshkimnen kem emes eken ǵoı» dep oılaýshy edi. Bizdegi baılar meniń qolyma mıllıard berse, sol syılyqty ózim-aq taǵaıyndar edim.
Shoý aıtys – aıtystyń 
parodıasy

– Jańa baılardy aıtyp qaldyńyz. Mesenattar ǵoı olar, endi. Kezinde aıtys óneriniń basy-qasynda júrdińiz. Sol kezde Muhtar Qul-Muhammed, Amangeldi Ermegıaev, Ómirzaq Sársenov sıaqty mesenattar tól ónerimizge qoldaý jasady. Qazir el arasynan nege sondaı atymtaı-jomarttar shyqpaı júr?
– Attary atalǵan adamdarǵa úlken rahmet. Olar eń qıyn kezde aıtysty qoldady. Ulttyq ónerdi  qoltyǵynan demedi. Sonyń arqasynda aıtys qalyptasty. Qazir Qu­­daıǵa táýbe, «Nur Otan» partıasy qol­dap otyr. Endi, Qudaıdan aıtystyń sapasynyń jaqsarýyn tileımin. Shynyn aıtý kerek, aıtys shoýǵa aınalyp ketti. Shoý degendi men túsinbeımin. Bálkim qartaıǵan shyǵarmyn. Shoýdyń arty beıbastyq. Onyń esh máni, maǵynasy bolmaıdy. Berekesi de joq. Aıtysty eń alǵash uıymdastyrǵanymyzda aqyndar jazǵanyn tizesine qoıyp ta aıtysty. Biz oǵan múmkindik berdik. Táýelsizdik kelgen soń ulttyń bul tól óneri qaıta jandanyp, halyqtyń rýhyn oıatty. Qudaıǵa shúkir, aıtys ósti. Kezinde, qolymda bılik turǵanda bir kúnde eshqandaı ereje, tártipke baǵynbaı úsh aqynǵa halyq aqyny ataǵyn bergizdim. Túske deıin aıtysty kelip kórdim de, tústen keıin ataǵyn alyp berdim. Bul tarıhta buryn da, keıin de bolǵan joq. Qazaq osyny da aıtqysy kelmeıdi. Muny ne úshin istedim? Ózim úshin emes, aıtystyń deńgeıin, yqpalyn kóterý úshin jasadym. 
Qazir jer-jerde aıtysty ákimder, jalpy alǵanda, bılik qoldap otyr. Úlken oqıǵalarǵa baılanysty memlekettik deńgeıde aıtystar ótip jatyr. Biraq, aıtystyń deńgeıi tómendep barady. «Juldyzdar aıtysy» degen shyqty. Qan­daı juldyz bul? Bul – aıtystyń parodıasy. Zaman ózgerdi eken dep, qazaqtyń ózimen birge týyp, birge ósip, qalyptasyp, damyp kele jatqan ónerdi julmalaı bermeý kerek.

Qazaqty bólmeıtin adam bılik basynda otyr

– «Qazaqtyń jeri keń, kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alady» dep jatamyz. Qazirgi jer máselesin aıtaıyn dep otyrǵan joqpyn. Kezinde jerimizdiń talaı bóligi Reseıde, Ózbekstanda, Qytaıda, Mońǵolıada qaldy. Sizdiń sol memleketterden elge oralyp jatqandarǵa: «Ata-baba jerin tastap qaıda barasyzdar?» dep aıtqanyńyz bar. Sonda, «Myrzataı oralmandarǵa qarsy» degen áńgime de shyqqan. Árıne, men olaı oılamaımyn. Biraq, qazir kóshi-qon máselesi kishkene toqtap tur ǵoı. Osynyń jaıyn ózińiz tarqatyp berseńiz.
– Qazaqtyń kóshin bastadym dep aıtpaı­myn. Biraq, Elbasynyń qasynda júrip, soǵan yqpal etken adamdardyń biri –menmin. Qazaqtyń tuńǵysh dúnıejúzilik quryltaıyn ótkizdim. Sodan beri de talaı quryltaı ótti, áli de ótedi dep oılaımyn. Alaıda, eshbir quryltaı sol tuńǵysh quryltaıǵa jetpeıdi. Sol kezdegi arman, saǵynysh basqa bolatyn. Bul quryltaıdyń kezinde sheteldegi qazaqtarǵa qatysty kóp sheshimder qabyldadyq. Máselen, sol elderdegi qarakóz balalar Qazaqstanǵa kelip oqysyn dep sheshtik. Ol ýaqytta men Premer-mınıstrdiń orynbasary edim.
Joǵarydaǵy sózdi aıtqanym ras. Al, ony nege aıttym? Biz ol jerlerden aıyrylǵanymyz joq. Máselen, Baıan – Ólgeı – qazaqtyń jeri. Sonda turyp jatqan qandastarymyzdyń keminde jeti atasy sol jerlerde jatyr. Men bul sózdi aıtqanymda jas urpaqqa: «Túgel sol jerlerden kóship ketpeńder. Ata-babalaryńnyń molasyn qaıda tas­taısyńdar? Ketetin bolsańdar, ol jerden biz aıyrylyp qalamyz» degen emeýrin tanyttym. Qytaıdaǵy Altaıdyń baýraıy da qazaqtyń jeri ǵoı. Men sony aıtqanmyn. Nege qarsy bolam qazaqtyń kóshkenine? Kele bersin. Kósh toqtamaıdy, ondaı ýaıym bolmasyn. Biraq, pálenbaı jyldan keıin ǵana azamattyq beriledi degen ne sóz? Keldi me, birden berilý kerek. Qazir muny jóndedi ǵoı, bir jyldyń ishinde beredi. 
Tyrnaq astynan kir izdeıtinder bar. Qazaqty bir kisideı jaqsy kórip, bólmeımin. Kezinde uly babamyz Tóle bı «Júzge bólgenniń júzi kúısin» dedi ǵoı. Bul sózdi jany kúıgennen aıtty. Keshe ǵana Alla meniń aýzyma «Qazaq úsh júzge bólinbeıdi, qazaq úsh júzden quralady» degen sózdi saldy. Ony kim aıtyp otyr? Men aıtyp otyrmyn. Kúńkildegender osy sózdi aıtyp kórsinshi… Ońtústikke barǵanda da «Basyń ajyramasyn, bir otyryńdar. Bir dastarhannan dám tatyp, bir dastarhannyń basynan bata alyp, tarap otyryńdar» degen sózdi aıttym. Óz basymnan mysal keltirdim. Áýletimde úsh júz túgel tur. Biri – naǵashym, biri – qaıyn jurtym, biri – qudalarym, biri – bólem, sonda men qaıtyp bólinemin?! Meni qazaqtan eshkim bóle almaıdy. Onyń ústine qazaqty bólmeıtin adam bılik basynda otyr. Ol – Nursultan Nazarbaev. Prezıdenttiń qadirin bilýimiz kerek.
Elbasy sıaqty qazaqtyń ystyq-sýyǵyna kóngen, búkil júkti arqasyna arqalap otyrǵan bir adam joq. Ókimettiń basyndaǵy adamdardyń bári sondaı edi dep aıta almaımyn. Otanyn satyp, urlap, tonap qashqandar qanshama. Keıbireýi qylmysty bolyp jatyr. 
Qala qazir jaınap tur. Qaladan sál shyǵyp, aýylǵa barshy, ne bolyp jatqanyn kóresiń. Sory qaınap otyr aýyldyń. Meniń esimde Nursultan Nazarbaev «aýyl, aýyl, aýyl» dep, sonyń kósegesin kógertemin dep, keminde úsh ret jospar jasap, qomaqty qarajat bóldirdi. Biraq, qazir qaıda ketti sol aqsha? Meniń taqıanyń aıasyndaı ǵana Aqtóbe deıtin kishkentaı aýylym bar. Sol aýylǵa soqyr tıyn barǵan joq. Baıaǵy kúıin keship otyr. Qazaqtyń qaı aýylyna barsań da sol. Al aýyldy jerdi negizinen mekendep otyrǵan kimder? Qazaqtar. Sondyqtan, barlyq ıgilik qazir aýylǵa jasalýy kerek.

Meniń «qosbasarlarym» keshegi «qosbasarlardyń» jalǵasy
 
– Jaqynda Ilá Jaqanovtyń sizdiń kompozıtorlyq, kúıshilik ónerińiz týraly «Dúnıe, shirkin» atty kitaptyń tusaýkeseri ótti. Onyń betasharyna ózimiz de kýá boldyq. Sonda, kitap avtory sol qyryńyzdy jaqsy ashqany aıtyldy. Buǵan deıin sol ónerińizge senimdi boldyńyz ba?
– Joq, sondaı senimde bolǵan joqpyn. Farızamen, Ábishpen jıi kezdestik qoı. Jolsaparlarda úsheýimiz birge júrdik. Sonda Farıza: «Aǵa, dombyra ustap, bir kúıińizdi tartyp, ánińizdi aıtyńyzshy» dep únemi suraıtyn. Men: «Oı, Farıza, meniki ánsheıin bir áýen ǵoı ómir boıy meni jetelep kele jatqan» dep qutylatynmyn. Al, negizinen meniń áýenderim qaıǵymdy da, qýanyshymdy da bólisti, maǵan aqylshy boldy, meniń syrlasyma aınaldy. Keıbir tabysqa jetsem, soǵan ortaq boldy. Keıinnen Ermurat Úsenov degen kompozıtor keıde dombyra tartqanymda únine qulaq túrip: «Aǵa, mynaý «Qosbasar» ǵoı» deıtin.
Bir kúni belgili kúıshi Janǵalı Júzbaı keldi. Oǵan: «Janǵalı, mynandaı kúıim bar. Bul menimen keminde otyz-qyryq jyl joldas bolyp kele jatyr. Bul ózi qazir qalyptasyp, quraldy. Tutas túsken sıaqty dúnıege aınaldy. Sen tyńdap kórshi» dep edim, ol: «Aǵa, bul «Oıtolǵaý» ǵoı» dep jaýap berdi. Qazir bul Atyraýdaǵy Dına Nurpeıisova orkestri men Oraldaǵy Dáýletkereı orkestriniń repertýaryna kir­di. Osynda Ilámen kezdesý ótkende Erkin deıtin bas dırıjer kelip, sonyń par­tıtýrasyn jasap, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń orkestrine salyp, oryndady. 
Meniń «Qosbasar» deıtin kúıim keshegi ulylar týdyrǵan «Qosbasarlardyń» dás­túrinde týǵan. Ózime kóp jyldardan beri áýender keledi. Olar qalyptasyp, ánge aınalady. Kóbinese tańǵa jaqyn týady. Men nota bilmeımin, sondyqtan, keıbireýinen aıyrylyp qalamyn. Keıbireýi qaıtyp keledi. 
«Barlyq jaqsylyq anadan» deıdi ǵoı. Meniń anam ánshi, aqyn edi. Alpys bes jyldan keıin anamnyń meniń qulaǵyma bala kezden sińirgen eki ánin esime túsirip, notaǵa túsirttim. Men Iláǵa: «Meni kompozıtor qylyp ne kerek, yńǵaısyz ǵoı. Qudaıdyń maǵan bergen basqa da baqyty jetedi» dep aıtqanmyn. Sonda ol: «Basqasyn aıtpaǵanda, «Dúnıe, shirkin» sıaqty bir ánmen atalarymyz halyq kompozıtory atanǵan» dep jaýap berdi. Sondyqtan, kitaptyń avtory men emes qoı, ony Iládan suraý kerek. 
Án, kúı shyǵarýyma ósken jerimniń áseri boldy dep oılaımyn. Aýylymda ánshiler, kúıshiler kóp bolatyn. Qyzdar sheti­nen shańqobyzshy edi. Sondaı qudi­retti shańqobyzshylardy áli kúnge deıin kórgen emespin. Osy qudiretke áli kúnge deıin tańym bar. Ony aýylymyz aralas bolǵan soń, İlekeń de kórdi. Shyntýaıtynda aıtsam, Qudaıǵa táýbe, men jaıynda az jazylǵan joq. Biraq men jaıynda Iládaı júrekpen, tereń jazǵan materıal osy kúnge deıin bolǵan joq. Meniń eńbegimdi baǵalap, qalaı bolsyn solaı emosıaǵa berilip jazbaǵan ǵoı. Ándi oryndaýshylar nemese sony tyńdaýshylar, ánniń qadirin biletin mýzykanttar, kompozıtorlardyń pikirin tyńdaǵan. Kitapty eki jarym jyl tapjylmaı jazdy. Kúnara menimen bir saǵat-bir jarym saǵat sóılesip turdy.  Ol – Qazaqtyń Ilásy, meniń dosym, baýyrym, oǵan rızamyn.
– Aǵa, ultqa sińirgen eńbegińiz kóp. Áli de alǵan baǵytyńyzdan taımaı kelesiz. Seksenniń seńgirine alqynbaı shyǵyp barasyz. Alla ǵumyryńyzdy uzaq etip, ortamyzda aman-esen júre berińiz.