«Bir beldeý – bir jol»
Shilde aıynyń 31-i men tamyz aıynyń 9 aralyǵynda Qytaı eline jol tústi. Elimizdiń buqaralyq aqparat salasynyń ókilderi kórshiles eldiń birqatar qalalarynda bolyp, zamanaýı jetistikterimen tanysty. Saparymyzǵa muryndyq bolǵan – Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrliginiń qoldaýymen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Aqparattyq búrosy. Jalpy, bul Aqparttyq búro 1991 jyly qurylyp, Qytaı eliniń áleýmettik-ekonomıkalyq, ǵylym men bilim, mádenıet jáne t.b. salalardyń damýy týraly habardar etip otyrady. Sonymen birge pres-konferensıalar ótkizý, kıno jáne telearna, baspa ónimderin ázirleý, shetel jýrnalıserine Qytaı elimen keńirek tanysýyna múmkindik jasaý, buqaralyq aqparat salasy baǵytynda úkimetaralyq baılanystar ornatý sharalaryn atqarady. On kúnge sozylǵan saparymyz kún saıynǵy tyǵyz baǵdarlamanyń aıasynda ótti. Beıjińnen bastaý alǵan is-saparymyz ári qaraı Chjenjoý, Ýhan, Chýnsın, Chendý qalalarynda óz jalǵasyn tapty. Bul Qytaı eliniń negizinen ońtústik, ońtústik-batys aımaqtaryndaǵy shaharlaryna jatady. Atalǵan qalalar Henan, Hýbeı, Sychýan provınsıalarynyń ortalyǵy bolyp sanalady.
Sı Szınpınniń bastamasy
Oqyrman qaýymǵa túsinikti bolý úshin myna bir máseleni de tarqata keteıik. 2013 jyldyń qyrkúıek jáne qazan aılarynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın Ortalyq jáne Ońtústik-SHyǵys Azıa elderine jasaǵan sapary kezinde Uly Jibek joly ekonomıkalyq beldeýin qurý bastamasyn Qazaqstanda kótergen bolatyn. «Bir beldeý men bir jol» dep atalatyn joba Uly Jibek joly boıyndaǵy elderdiń ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa baǵyttalyp otyr. Osy joba negizinde qazirgi tańda Qytaı eli áriptes eldermen saýda-sattyq, ekonomıka, kásipkerlik, óndiris, logıstıka jáne t.b. salalarda keńinen qarym-qatynas ornatýda. Bir aıta keterligi, ústimizdegi jyldyń tamyz aıynyń sońynda elimizdiń Almaty jáne Astana qalalarynda Qytaı ekonomıkasy baǵyttarynyń jetistikterin tanystyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy sharalar ótkiziledi.
Sapar barysynda baıqaǵanymyz, Qytaıdyń bizder tynys-tirshiligimen tanysqan kompanıa, kásiporyndardyń barlyǵy álemdik naryqta tabysty qyzmet atqaryp jatqan mekemeler. Zamanaýı standarttar men talaptar negizinde ónim óndirip otyrǵan kásiporyndar bul elde óte jaqsy damyp otyrǵanyn kórdik. Jumys jolǵa qoıylǵan, paıda da, tabys ta bar. Ónim óndirý, qyzmet usyný úderisterimen jete tanysý barysynda buǵan anyq kóz jetkizesiz. Qarap tursaq, kóptegen kásiporyndar keshegi 1990 jyldary nemese odan sál ǵana erterekte ómirge kelgen. Soǵan qaramastan búginde asa qýatty óndiris oryndaryna aınalǵan.
Al QHR damý men reforma boıynsha Ulttyq komısıanyń departament dırektory Sáo Lı Oýmen suhbat barysynda ol Qazaqstan men Qytaı elderin áriptestik baılanystardy nyǵaıtýǵa kóńil bólip kele jatqanyn jetkizdi. «Investısıa, saýda-sattyq, qorshaǵan ortany qorǵaý, mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy baǵyttarǵa kóńil bóle otyryp, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tabysty júzege asyrýǵa bolady» degen Sáo Lı Oý ekijaqty baılanys aıasyndaǵy jýrnalıserdiń qyzyqtyrǵan saýaldaryna jaýap berip, óz oı-pikirlerin bildirdi. Qytaı temirjol kompanıasynyń qyzmet aýqymymen tanysý barysynda kóptegen jetistikterine qanyq boldyq. Bul memlekettik kompanıa bolyp tabylady eken. Temirjol salasynda jolaýshy jáne júk tasymaldary qyzmetin usynady. Kompanıa «Bir beldeý men bir jol» jobasynyń júzege asýyna keńinen atsalysýda. Temirjol arqyly kórsetip jatqan qyzmetteri sonaý Eýropa elderine deıin barady. Jedeldik, júkterdi qaýipsiz ári ýaqytyly jetkizý, jańa komýnıkasıalyq tehnologıalardy qoldaný tárizdi ınovasıalyq júıeleri molynan qalyptasqan. Kompanıa ókilderi ózderiniń aldaǵy ýaqyttaǵy joba-josparlarymen de tanystyrdy. Áriptestik baılanystardy ornatyp, yntymaqtasa jumys isteýge árqashanda múddeli ekendikterin jetkizdi. Beıjińdegi saparymyz osyndaı sharalarmen qorytynydylanǵan soń ekinshi kúni tús aýa biz Henan provınsıasynyń ortalyǵy – Chjenchjoý qalasyna attandyq.
Chjenchjoýǵa sapar
Chjenchjoý qalasyna kelip jetkenimizde qasymyzdaǵy qytaılyq azamattar bul shahardyń qytaı órkenıetiniń dúnıege kelgen mekeni ekenin, tarıhta Qytaıdaǵy kóne segiz astananyń biri bolǵanyn aıtty. Chjenchjoý eldiń kólik, temirjol, áýe joldaryn baılanystyratyn toǵyz joldyń torabyndaǵy qala. Munda zamanaýı óndiris júıesi qalyptasyp, elektronıka, aqparattandyrý, kólik óndirisi, qarjy, bıznes, logıstıka jáne t.b. salalar keńinen damyǵan. Shahar óziniń erekshe sáýletimen, kelbetimen tańqaldyrdy. Keń kósheler, bıik úıler, qalanyń jalpy ınfraqurylymy – oǵan jarqyn bolashaqqa qaryshty qadam jasaǵan qazirgi zaman qalasy degen uǵymdy syıdyryp turǵandaı. Iá, Qytaı eliniń árbir qalasy áleýeti jaǵynan óte myqty damyǵanyn baıqadyq. Sonyń biri – Chjenchjoý qalasy. Onda kóptegen áleýmettik nysandar, kásiporyndar shoǵyrlanǵan. Sapar barysynda biz Sınchjen halyqaralyq áýejaıyńyń jumysymen, Iýıton avtoýs zaýytynyń tynys-tirshiligimen, «Hýa-Hýa-Nú» sút fabrıkasynyń qyzmetimen, «Henan» radıosynyń jumysymen, «Sansúan» kásiporynynyń óndiris úderisiniń barysymen tanystyq. Ár kompanıanyń qurylý tarıhynan, zamanaýı jetistikterinen habardar boldyq. Qolǵa alynǵan jobalardyń aýqymdylyǵy erekshe. Kóbi, joǵaryda aıtqanymyzdaı, álemdik naryqta qyzmet kórsetip jatqan óndiris ortalyqtary. Jalpy, básekege qabiletti bolý – Qytaı ekonomıkasynyń, kásiporyndarynyń basty muratyna aınalǵandaı. Qandaı istiń barysymen tanyssaq ta, onyń arjaǵynda óz tutynýshysyna talapqa saı ónim usyný, sapany arttyrý ıdeıasy kórinis taýyp jatqandaı. Kompanıa ókilderiniń aıtýynsha, endigi maqsat «Bir beldeý men bir jol» Strategıasy negizinde Uly Jibek joly boıyndaǵy eldermen ekonomıkalyq, áriptestik kókjıekterdi keńeıtip, yqpaldastyq baılanystardy nyǵaıtý.
Qazirgi tańda aspan asty elinde ishki aımaqtardyń jaqsy qarqynmen damyp jatqanyn kórýge bolady. Munda myqty ındýstrıaldy bazalar qalyptasyp otyr. Ianszy ózeni mańyndaǵy porttarda júk tasymaly júzege asyrylady. Máselen, «Henan» provınsıasynyń áýejaıy – áýe qyzmeti salasyndaǵy iri kompanıalardyń biri sanalady. Henan provınsıasy Halyq úkimetine qaraıtyn mekeme «Chjenchjoý Sınchjen Halyqaralyq áýejaı» dep atalyp, 2013 jyly qurylǵan eken. Atalǵan áýejaı Qytaı áýe qatynastarynyń mańyzdy bóligi. Chjenjoýdan ońtústik-shyǵysqa qaraı 25 shaqyrym jerde ornalasqan. 2015 jyldyń 22-jeltoqsanynda áýejaıdyń ekinshi qurylys kezeńi aıaqtalyp, iske qosylypty. Munda ártúrli ushaqtardyń reısteri úzdiksiz qamtamasyz etiledi, 3600 metrdi quraıtyn ushý-qoný alańy bar. Júk termınaly, borttaǵy tamaqtandyrý júıesi, dıspecherlik ortalyq jáne t.b. bar. Bul áýejaıdy óte tez ári jedel damyp kele jatyr dep aıtýymyzǵa bolady. Mekeme ókilderi qazaqstandyq jýrnalıserdi ózderiniń qyzmetterimen jan-jaqty tanystyrdy. Qazirgi tańda áýejaı – 34 júk jáne 137 jolaýshy reısterine, 18 júk jáne 37 jolaýshy áýekompanıalaryna qyzmet kórsetedi. Júk tasymaly 36 baǵytty qamtıdy. Onyń ishinde 25 halyqaralyq qatynas bar. Áýejaıdyń seriktesteri ishki reısterdi jáne Ońtústik-SHyǵys Azıa baǵyttaryndaǵy áýeqatynastaryn qalyptastarady. Áýejaı ókilderi qyzmettiń talapqa saı ári sapaly bolýyna erekshe kóńil bóletinderin jetkizdi. Júk tasymaly reısteriniń kólemi boıynsha áýejaı Pýdýn, Gýanchjoý jáne t.b. áýejaıjaılarynan keıin 4 orynda keledi. Ekonomıka tilimen aıtqan kezimizde júk tasymalynyń halyqaralyq habyn qura otyryp, logıstıka men óndiris salasynyń qarqyn alýyna jol ashatyn áleýeti zor. Kóptegen kompanıalarmen áriptestik baılanystar ornatyp, tıimdi jobalardy júzege asyryp keledi.
«Hýa-Hýa Nú» dep atalatyn kompanıanyń jumysymen tanysýdyń sáti tústi. Kompanıa dırektory Iang Ionnyń aıtýy boıynsha, mekeme aýylsharýashylyǵy óndirisi salasyndaǵy úzdikterdiń qataryna jatady. Jergilikti sút óndirisiniń myqty bazasy qalyptasqan. Kúnine 1000 tonna sútti óńdeý qýatyna ıe. 76 túrli ónim óndiriledi eken. Kompanıa basshylary uzaq jyldar boıǵy qyzmetterinde sapa máselesine erekshe den qoıyp kelede eken. Ózderiniń saýda-sattyq maqsattaryn júzege asyratyn baǵyttary da bar. Mysaly, sýpermarketter, dúkender, saýda ortalyqtary. 18 iri qalada ónimderin ótkizedi jáne munan bólek bul taýarlar ózge de provınsıalarǵa jóneltiledi. Ustanatyn murat-maqsaty ári ıdeıasy – senimdilik, praktıka jáne jańashyldyq. Sonymen qatar halyq densaýlyǵynyń myqty bolýy úshin dep te qyzmet jasaıdy.
Jel energıasy – bolashaq bastaýy
Hýbeı provınsıasynda ornalasqan Ýhan qalasyna taban tiregenimizde bul shaharda 13 aýdan, memlekettik deńgeıdegi damýdyń 3 beldeýi bar ekeninen habardar boldyq. Ýhan qalasynyń aýmaǵynda kóptegen ózen-kólder, porttar bar eken. Bul ekonomıkalyq aımaqtyń taǵy bir ereksheligi munda sý kólik-qatynastary, qurǵaq joldar men áýe joldary damyǵan. Bylaısha aıtqanda ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jaqsy múmkindik beretin iri ortalyq. Qytaıdaǵy bilim men ǵylymnyń mańyzdy bazasy ekeni óz aldyna jeke áńgime.
Qalanyń ınfraqurylymy, onda tirshilik úshin qoldanylatyn zamanaýı tehnologıalar az emes. Sonymen qatar óndiris salasy órkendep, kásiporyndary mol shaharda aldyńǵy qatarly ozyq dúnıeler shyǵaratyn ortalyqtardyń jumysymen tanysýdyń sáti tústi. Máselen, 1974 jyly qurylǵan, optıkalyq talshyqtar shyǵaratyn «Fiber Home Technologies» kompanıasyna keldik. Aqparattyq tehnologıalar zamanynda optıkalyq talshyq keń turǵyda qoldanylatyny belgili. 23 myń qyzmetkeri bar kompanıanyń tabysy 5 mıllıard ıýándy quraıdy. Zaman talabyna saı jumys isteıtin iri ortalyqtardyń biri de osy «Fiber Home Technologies». Ǵylym men tájirıbeni sátti ushtastyra bilgen kásibı mamandar óz ónimderin álemdik naryqqa shyǵaryp otyr. Bastapqyda qatardaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolǵan kompanıanyń búgingi tabysy aıtýǵa turarlyq. Ýhan qalasynda birine biri ári áriptes ári básekeles eki kompanıa bolsa, sonyń biri optıkalyq talshyq jasaıtyn «YOFC» kompanıasy desek te bolady. Kompanıa óz salasy boıynsha Qytaıdaǵy birinshi, álemdegi ekinshi orynda. Álemdi Qytaımen optıkalyq talshyq arqyly jalǵap otyrǵan kompanıaǵa kelgenge deıin Ýhan qalasynyń «Sılıkon» alqabynyń jumysynan da habardar boldyq.
Sapar aıasynda «Qytaı ınjenerlik qurylys kompanıasyna» qarasty «Úshinshi basqarmasyna» taban tiredik. Bul kompanıa týraly aıtatyn bolsaq, ol búgingi tańda áleýeti jaǵynan 27-orynda tur. Bir erekshe aıta keterligi, munda álemdegi eń bıik ǵımarattyń biri turǵyzylyp jatyr eken. Qazir 120 qabattyq qurylys bel ortasyna kelgen. Nysannyń salynyp jatqan eń bıik qabatyna shyǵyp, jumys qarqynyn kórdik. «Nútı» dep atalatyn ákimshilik, bıznes jáne saýda-sattyq ortalyǵy bolatyn bul ǵımarat qarapaıym qala turǵyndary úshin qymbatqa túspek. Sondyqtan, munda turǵyn páterleri josparlanbaǵan. Jelden energıa qýatyn alýda 9 birdeı iri jobamen, ǵylymı zertteýlermen aınalysyp otyrǵan jáne onyń arnaıy qurylǵylaryn shyǵaryp, qurastyryp, ornatatyn «Godán» korporasıasy da erekshe. Korporasıa ókilderi jelden energıa óndirý jóninde áńgimelep berdi.
Saparymyzdyń ári qaraıǵy kúnderinde bizdiń delegasıa Chýnsın, Chendý qalalarynda boldy. Munda da baǵdarlama boıynsha birqatar mańyzdy nysandardyń jumysymen tanysyp kórdik. Jelden energıa óndiretin «Godán» kompanıasy, «Chjýbasze» saıty, «Chýnsın» metrosy, «Hogo Chjoýszúnszı» óndiristik kásiporynynda, «Tánfýgoszı» tehnologıalyq parki jáne ózge de iri kompanıalar men zamanaýı óndiris ortalyqtarynyń qyzmet barysymen egjeı-tegjeıli tanystyq. Chýnsın qalasyndaǵy 1862 jyly qurylǵan, qazir jeńil avtomobılder shyǵaratyn «Changan» kompanıasynyń júrgizýshisiz júretin jeńil kóligi tańqaldyrdy. Qazirge pılotsyz mashınany jappaı minip júrgen halyq joq. Biraq bul kólik synaqtan ótýde. Atalǵan kólik Chýnsınge deıingi 2 myń shaqyrymdy 7 kúnde pılotsyz júrip ótken. Degenmen «Changan» avtomobıl kompanıasy bul kóliktiń joǵary jyldamdyqtaǵy trassalarǵa arnalǵanyn aıtady. Jyldamdyǵy saǵatyna 120 shaqyrymǵa jetetin kólikti 2018 jyldan bastap shyǵarý kózdelinip otyrǵan jaıy bar. qala ishinde jolaýshylar tasymaldaıtyn balama túri de ázirlenýde. Búginde ınjenerler onyń keıbir basqarý tetikterin jetildirý ústinde. Mundaı mashınanyń baǵasy shamamen 20 myń AQSH dollaryndaı bolady dep kútilýde.
TÚIİN
Uly Jibek joly – Batys pen Shyǵystyń suhbattastyǵynyń nyshany, álemniń barlyq elderiniń tarıhı ári mádenı murasy bolyp tabylady. Jahandyq ekonomıka óz damýynda kúrdeli ári daǵdarysty kezeńderdi bastan keshirip jatqan kezde Uly Jibek jolynyń dáýirler boıy qalyptasqan qundylyqtaryn óristitetý, osylaısha kóptegen memleketterdiń áleýetin arttyra túsýge serpin berý mańyzdy. Kezinde Qytaı Halyq Respýblıkasy Memlekettik Keńesiniń Premeri Lı Kesán Qytaı-AEAN kórmesinde Uly Jibek jolyndaǵy teńiz jolyn qalyptastyrýdyń atap ótip, bul ishki aımaqtardyń gúldenýine jol ashatynyn tilge tıek etken edi. «Bir beldeý – bir jol» Strategıasyn júzege asyrý – ekonomıkalyq jańǵyrtý aıasynda elder arasynda baılanys ornatýǵa, saýda-sattyq, kásipkerlik, óndiris pen ınovasıa, logıstıka jáne t.b. salalardyń órkendeýine múmkindik jasaıtyny sózsiz. Álbette, Qytaı ekonomıkasy men álemdik ekonomıka bir-birimen tyǵyz baılanysty. Qytaı eli ózge memlekettermen bul baǵytta jan-jaqty áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa beıildi. Kórshiles eldiń áriptesteri sol arqyly ekijaqty tarapqa da tıimdi bolatyn jobalardy júzege asyrýǵa mán berýde.
Dáýirjan TÓLEBAEV
Almaty-Beıjiń-CHjenchjoý-
Ýhan-CHýnsın-CHendý-Almaty
