Eger adam balasy turǵysynan alar bolsaq, eki múshel jasaǵan qylshyldaǵan jas jigit qandaı uly isterdi atqara alýy múmkin edi? Eger týarda výnderkınd bolyp týǵan erekshe daryn ıesi bolmasa, 25 jasynda aldyndaǵy kójesin jylap ishetinder az emes. Degenmen, tektilik pen tabıǵat bergen darynynyń arqasynda «Qazaqstan» atty ári bala, ári dana memleket álemdi aýzyna qaratty. Tipti, álemdi aýzyna qaratý bylaı tursyn, kóbimen ıyq tirestirip, terezesi teń dárejede tildese alatyn deńgeıge jetti, - dep habarlaıdy Qamshy.kz baq.kz saıtyna silteme jasap.

Bul eń áýeli jasampaz Qazaq eliniń kóregen basshysynyń uıymdastyra bilý, ózgeni ózine uıyta bilý qabyletiniń jemisi edi. Naqaqtan qan tókpeı, nárkes janardan jas tókpeı, der shaǵynda derbes memleket bola bildik. Deıturǵanmen, Qazaq eliniń táýelsizdikke degen bulqynysy, azattyqqa degen umtylysy Keńes Odaǵy deıtin 16 basty ajdahardyń keńirdegin syǵymdaǵan ajal sheńgeli bolǵany jasyryn emes.

Táýelsiz eldiń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańynda osy eldiń azattyǵy úshin jeltoqsannyń jeline jon arqasyn tósegen jampozdardyń biri – Nurtaı Salıhulymen suqbattasýdyń sáti túsken bolatyn.

«Barlyǵy da Jeltoqsannan bastaldy. Azattyq jolynda, ádiletsizdik jolynda Qazaq jastary, qazaq eli óziniń eldigin, óziniń qandaı rýhty, qandaı qaısar minezdi ult ekenin tanyta bildi. 1986 jyly jeltoqsan aıynda, naqtyraq aıtsam – 16 jeltoqsan kúni – Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń plenýmy boldy. Osy plenýmnyń qaýlysyna sáıkes Qazaqstan Komýnıstik partıasynyń birinshi hatshylyǵyna G.V .Kolbındi taǵaıyndady. Bul taǵaıyndaý Qazaqstanda turatyn halyqpen, elmen eshqandaı sanaspaı, aqyldaspaı jasalǵan áreket edi», - deıdi áńgimeni Táýelsizdiktiń túp-tamyrynan bastaǵan depýtat.

Kolbınniń Kompartıanyń hatshylyǵyna kelýi Qazaqstanda, ásirese jastar arasynda qatty tolqý týdyrdy. Sol kezdegi ortalyq alańǵa shyqqan jastardyń bir ǵana talaby bolǵan edi. Ol – hatshylyqqa qazaq ultynan shyqqan adamdy taǵaıyndaý. Biraq jastardyń bul talabyna qulaq asqan eshkim bolǵan joq.

«1986 jyly 17 jeltoqsan kúni Almatyda sol kezdegi Brejnev atyndaǵy alańǵa shyǵyp, totalıtarlyq júıege qarsy shyqtyq. Men Almaty halyqsharýashylyǵy ınstıtýtynyń úshinshi kýrsyn oqıtyn stýdent edim. Alańda jınalǵan jastar ortalyq júıege qarsy óz oıymyzdy, óz pikirimizdi aıttyq», - dep eske aldy halyq qalaýlysy.

Alaıda Ortalyq komıtet jastardyń pikirin tyńdaý bylaı tursyn, olardyń ózderin qyrǵynǵa ushyratty. «Nashaqorlar», «maskúnemder», «jezóksheler» degen sekildi túrli aıyptaýlarmen Frýnze, Tashkent, Novosibirden ákelingen arnaıy jasaqtarǵa bilgenin istetti. Uldyń namysy, qyzdyń ary taptaldy.

«17 jeltoqsan kúngi alańda oryn alǵan oqıǵa qazirgideı kóz aldymda. Alańǵa jınalǵan jastar qatar turyp, qazirgi ánuranymyzǵa aınalǵan «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqaǵan kezdegi olardyń boıyndaǵy rýhty, ádiletsizdikke degen qaısarlyqty sózben aıtyp jetkizý múmkin emes edi», - deıdi májilismen.

Bilek aıqastyryp, shep qurǵan jastardy ońaılyqpen shegindire almasyn bilgen bılik ókilderi alańǵa jınalǵan jastarǵa qaqaǵan qysta órt sóndiretin mashına arqyly sýyq sý shashty. Tońý bylaı tursyn, dene muz bolyp qatyp, ústidegi kıimder syqyrlaǵan muzǵa aınalyp jatty. Biraq Ortalyqtyń ospadarsyz ojarlyǵy olarǵa bóget bola alǵan joq. Sý shashqan ýaqytta shamaly shegingen jastar, mashınalar ótken soń qaıta alańǵa qaraı lap qoıatyn edi.

Nurtaı Salıhulynyń sózine qaraǵanda, qazirgi Jeltoqsan kóshesiniń boıynda da shep quryp, Ortalyq komıtettiń ǵımaratyna shabýldaýmen bolǵan. Alaıda ondaǵy basshylarǵa jetý múmkin bolmaǵan.

300 jylǵa sozylǵan bodandyqtyń buǵaýyn buzǵan jastar demokratıanyń, Táýelsizdikke degen qushtarlyqtyń, ádiletsizdikpen kúrestiń úlgisin álemge kórsete bildi. Buǵan olardyń bir adamdaı jumylyp, bir denedeı birikken birligi, yntymaǵy jetkizdi. Al osyndaı ádiletsizdikpen, osyndaı azappen aıqasqan jeltoqsanshylardyń búgingi birligi, búgingi yntymaǵy tym kóńil kónshiterlik emes.

«Búgingi tańda jeltoqsan kóterilisine qatysýshylardyń 7 respýblıkalyq birlestigi bar. Ózderi ár salada qyzmet atqarady. Árıne, kimniń qaıda, ne qyzmet atqaratyny mańyzdy emes. Biraq osy 7 uıymnyń ornyna, bári aqyldasa kele bir birlestik quryp, jeltoqsan kóterilisiniń naqty baǵasyn alatyndaı jumys jasaýymyz kerek. Ótkende osynda menimen kezdesýge bir ortalyqtan jıyrma shaqty adam kelipti. Barlyǵy da jeltoqsanshylar. Bárimen tanysyp, sóılesip, týǵan jyldaryn surap otyrsam, bireýi 1972 jyly dúnıege kelipti. Oılap qarańyzshy, 1986 jyly ol 14 jasar bala boldy ǵoı. Ol qalaısha jeltoqsan kóterilisiniń qatysýshysy bola alady?», - deıdi qynjylysyn jasyra almaǵan halyq qalaýlysy.

Bir kezde Kolbınge qarsy birlese atqa qonǵan azamattardyń beıbit kúnde tarydaı shashylyp, bas-basyna bı bolýǵa umtylysy jeltoqsan kóterilisiniń shyn baǵasyn alýǵa da kedergi bolyp otyr. 7 birlestik jeti jaqtan, jeti túrli usynys aıtyp, árkim ózinikin durys etýge tyrysyp keledi. Bul da bolsa elimiz azattyǵynyń alǵysharty bolǵan aıtýly oqıǵanyń aqıqatyn ashýǵa kedergi keltirip keledi. Áıtpese, 8500-den astam adam tutqyndalyp, onyń 99-y túrli merzimge sottalǵan, júzdegen jas ákimshilik tártipke shaqyrylyp, 300-den astam stýdent JOO-dan qýylǵan, 319 adam qyzmetinen shettetilip, 52 maman partıadan, 758 jas komsomol qatarynan shyǵarylǵan keshegi totarıtarlyq júıeniń tar qursaýyn umyta qoıatyn jónderi joq edi. Osylardyń barlyǵynyń tólqujattaryna «búlikshi» tańbasy basylǵan. Qara jumystan basqa eshqandaı da qyzmetke qabyldanbady. Bulardyń barlyǵynyń aq-qarasyn anyqtap, jeltoqsan oqıǵasyna tıisti baǵasyn berý úshin birlesip qyzmet atqarý kerek.

«Ókinishtisi sol, Jeltoqsan oqıǵasyn paıdalanyp, óziniń jeke múddesin, óz jaǵdaıyn durystaýdy kózdeıtinderdi kórgende eriksiz qynjylasyń. Biz sol 17-18 jeltoqsan kúnderi alańǵa shyqqanda orden-medal alaıyq, bolmasa memleketten mártebe alaıyq dep oılaǵan emespiz. Bizdi alańǵa alyp shyqqan, biriktirgen bir ǵana múdde bar edi. Ol – ulttyń, eldiń múddesi bolatyn. Qazaq elin qazaq ulty basqarsa eken degen maqsat edi. Sol arqyly elimizdi damytý bolatyn. 1986 jyly jeltoqsan oqıǵasyna qatysqan azamattar, olar shynymen sol alańda qaryndasynyń qan jylaǵan shyrylyn, aǵataılaǵan únin umytpaǵan bolsa, qazaq jigitteriniń qalaı qorlanyp, qalaı namysy taptalǵany kóz aldarynda áli kúnge deıin turǵan azamattar bolatyn bolsa, sol alańda turyp, «Meniń Qazaqstanymdy» elmen birge shyrqaǵan bolsa, qazir de elimizdiń bolashaǵy úshin, halyqtyń bereke-birligi úshin jumys istegen bolar edi», - deıdi Jeltoqsan qaharmany.

Azattyqtyń alǵysharty bolǵan Jeltoqsan oqıǵasynyń búgingi urpaqqa bereri mol. Tek sony durys jetkizip, urpaq ıgiligi úshin qyzmet etýin qamtamasyz etýimiz kerek. Bul jolda 12 jyl úzdiksiz depýtat bolǵan Nurtaı Sábılánov birshama qyzmet atqaryp keledi.

1986 jylǵy 17-18-jeltoqsandaǵy qazaq jastarynyń qarsylyǵyna qaramastan, olardy aıaýsyz janyshtaǵan Kolbın bıligi elde 1989 jylǵa deıin dáýrin júrgizdi. Osy ýaqyt aralyǵynda Keńes Odaǵy da ydyraýdyń shegine jetken bolatyn. Kolbın bılikten taıdyrylǵan soń, kóp uzamaı-aq 1991 jyly Qazaqstan óz táýelsizdigin jarıalady.

«1991 jyly 1 jeltoqsan kúni Qazaqstan halqy óziniń Tuńǵysh prezıdentin ashyq saılaý arqyly saılap aldy. Dál osy kezde jeltoqsan oqıǵasyna qatysqan azamat retinde ózim erekshe bir sezimde boldym», - degen depýtat Prezıdenttiń alǵashqy jarlyqtarynyń biri jeltoqsan oqıǵasyna qatysýshylardy aqtaý týraly bolǵandyǵyn aıtady.

Bul Qazaqstan táýelsizdigin jarıalaýǵa 4 kún qalǵanda júzege asqan eń basty jańalyq edi. 1991 jyly 16 jeltoqsan kúni elimizde Táýelsizdik deklarasıasy qabyldandy. Buǵan qýanbaǵan, buǵan marqaımaǵan qazaq bolmady. Álemniń túkpir-túkpirinde tarydaı shashyraǵan qazaq qýanyshtan kózderine jas aldy. Bul ǵasyrlap kútken bostandyq bolatyn.

«Jańa Qazaqstannyń, jas memlekettiń, azat eldiń tarıhy osy kúnnen bastap qaıtadan, tyń, sony soqpaqpen bastalyp ketti. Bul – Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy edi. Biraq ta biz alda qandaı qıyndyqtar, qandaı belester kútip turǵanyn bilgen joqpyz. Elimiz úshin eń qıyn kezeń 1992-1997 jyldar aralyǵynda boldy», - deıdi halyq qalaýlysy.

Zaýyttar jabylyp, elde jappaı jumyssyzdyq beleń alyp, halyq naǵyz naryqtyq toqyraýdy bastan keshken ýaqyt boldy. Jumys isteıtinderi 3-4 aı boıy jalaqysyz júretin. Bir ereksheligi, sol kezdegi adamdarda baýyrmaldyq, biriniń jetpegenin biri toltyratyn aǵaıynshylyq bar edi. Osyndaı qıynshylyqty bastan keship jatqan ýaqytta Elbasymyzdyń el úshin dep, halyq úshin dep atqa qonýynyń arqasynda memleketimiz bul qıynshylyqty da eńsere bildi.

«Men bir ǵana mysal keltireıin: 1992 jyly elimizdegi ınflásıa mólsheri 3000 paıyzǵa jetken. Al 1993 jyly bul kórsetkish – 2100 paıyzǵa túsken. 1994 jyly 1100 paıyzǵa deıin tómendegen. Sonda, qarap otyrsańyz elimiz úsh jyldyń ishinde 6200 paıyz deńgeıinde ınflásıa kólemin kórsetken. Endi eseptep kórińiz, 6200 paıyz degenimiz jyldap emes, aılap emes, kún sanap kúndelikti tutyný taýarlaryna baǵa qosylyp otyrǵan degen sóz. Komýnalydyq qyzmetter, áleýmettik tólemder toqtaýsyz ósip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Biraq, sonyń barlyǵyn jeńip, sonyń barlyǵyna moıymaı, qazaq eli óz damý jolyn, óziniń ekonomıkalyq baǵytyn aıqyndaı bildi. Qazir, Qudaıǵa shúkir, jylyna ınflásıa deńgeıi 6-8 paıyz ǵana», - deıdi Nurtaı Salıhuly.

Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda óz tarıhı otandaryna kóship ketkender de kóp edi. Bul halyqtyń demografıalyq ahýalyna qatty áser etti. Bir ǵana 1994 jyldyń ózinde 477 myń adam ózge memleketke qonys aýdarǵan.

Alaıda bul tyǵyryqtan taǵy da Elbasynyń saıası kóregendigi qutqaryp qaldy.

«Táýelsizdik alǵannan keıin kóp ótpeı-aq Elbasy Nursultan Ábishuly qazaq halqyn jáne Qazaqstanda ómir súrip jatqan ózge ult ókilderin osynaý Qazaqstannyń qara shańyraǵynyń astyna biriktire bildi. Áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası máselelerdi júıege keltirdi. Sonymen qatar, Elbasy álemge tarydaı shashylǵan qazaq halqyn Atamekenge oralýǵa shaqyrdy. Osynda kelip óz nápaqasyn óziniń tarıhı otanynda tabýyna jaǵdaı jasady. Sonyń nátıjesinde 25 jylda elimizge 1 mln-nan astam qandastarymyz oraldy. Olar elimiz úshin eńbek etip, memleketimizdiń damýyna óz úlesin qosyp otyr. Bul baǵanaǵy birneshe jyldyń ishinde óz tarıhı otyndaryna ketken azamattardyń ornyn toltyrdy», - deıdi depýtat.

Alaıda elimizdegi demografıalyq ósim 2005 jylǵa deıin tek qana mınýsqa ketip otyrǵan. 2005 jyldan bastap halyqtyń sany qosyla bastaǵan. Qazirgi tańda 17 800 myńnan astyq.

«Mysaly Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyly Qazaqstanda turatyn qazaq ultynyń sany 6,5 mln-daı edi. Bul búkil Qazaqstan halqynyń 40 paıyzdaıy ǵana. Al qazirgi ýaqytta bul kórsetkish 67 paıyzǵa jetti. Iaǵnı qazaq ultynyń sany artyp keledi. Bul - osy eldegi saıası júıeniń turaqtylyǵyn, halyq arasynda bereke-birliktiń bar ekenin kórsetedi. Osy memleketke halyqtyń sene biletindiginiń bir aıǵaǵy deýge bolady», - deıdi Nurtaı Salıhuly.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi qol jetkizgen jetistikterimizdi únemi dáriptep, halyqtyń nazaryna jetkizip otyrýymyz kerek. Jáne áldekimder aıtyp júrgendeı, Táýelsizdik teginnen-tegin, bostan-bosqa kelmegendigin de umytpaýymyz kerek.

Sonymen qatar, Nurtaı Salıhuly qazirgi Qazaq eliniń ekonomıkalyq damýynda ózindik qoltańbasy baryn aıtady.

«Prezıden eń áýeli ekonomıka, sodan keıin ǵana saıasat degen joldy ustandy. Bul bizdiń elimizdiń saıası júıeden góri damýǵa, ekonomıkalyq turaqtylyqa degen umtylysyn baıqatady. Jáne solaı bolyp ta keledi. Alaıda álemdegi qarjylyq ahýal Qazaqstandy aınalyp ótken joq. Bizde de jumyssyzdyq bar, áleýmettik másele bar, baspanamen qamtamasyz etý bar. Onyń barlyǵy biz úshin sheshimin tappas jaǵdaılar emes. Qazaqstan ony da sheshetin kezi bolady», - deıdi depýtat.

Qazirgi kezde qyzmet isteımin degen adamǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Memleket «Jol kartasy – 2020», «Jumyspen qamtý – 2020» qatarly irgeli baǵdarlamalarmen qatar shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa den qoıyp otyr. Al biz Táýelsizdik alǵan jyldary múlde basqasha edi.

Sonyń nátıjesinde Qazaqstan ekonomıkasynyń damýynda oń ózgerister oryn aldy. Otandyq óndirister qarqyndy damı bastady. Elimizdiń qazba baılyqtaryn ıgere bastadyq. Óz ónimderimizdi ózgelerge eksporttaýǵa qol jetkizdik.

«Táýelsizdiktiń alǵashqy shırek ǵasyrynda biz básekege qabyletti memleketti, básekege qabyletti ultty, básekege qabyletti halyqty qalyptastyrýdy qolǵa aldyq. Jáne sol maqsatymyzǵa búginde qol jetkizip otyrmyz. Endi tek sol ıgergenimizdi júzege asyratyn ýaqyt jetti. Bul turǵyda qazirgi jastarǵa artylatyn senim erekshe.

Olarǵa artylar senim de, jaýapkershilik te joǵary. 1994 jyldan beri «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly 11 myńnan astam jas shetelde bilimin jetildirýge qol jetkizdi. Olardyń aldy elimizde qyzmet atqaryp júr. Olar da elimizdiń ekonomıkalyq damýyna óz áserlerin tıgizedi. Elbasynyń bastamasymen «Máńgilik el» patrıottyq aktsi qabyldandy. Bul da jastarǵa senim bildirýdiń arqasynda júzege asatyn baǵdarlama. Máńgilik el degen – bizdiń Qazaqstan, Máńgilik el degen – qazaq ulty, Máńgilik el degen – berekesi men birligi jarasqan Qazaqstan halqy. Biz osy uǵymdardy ulyqtap, óz elimizdiń patrıoty bolýymyz kerek», - dep sózin túıindedi Nurtaı Sábılánov.