«Qazaqstan halqy tilderiniń kúnine» Almatyda ana tildi ardaqtaǵan mereke ótkizý dás­túrge aınalǵan. Festıválda memlekettik til saıasatyn nasıhattaýda, Almatydaǵy san ult pen ulysty memleket qalyptastyrýshy qazaq halqy­nyń janyna uıystyryp, táýelsiz Qazaq­stannyń memle­kettik tilin meńgerýde jyl boıy atqarylǵan jumystardy qory­tyndylap, osy salada belsendilik tanytqan, túrli báıgelerdiń jeńimpazdaryn marapattaý ótkizildi. Ana tilin ardaqtaǵan festıváldi Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek quttyqtaý sózben ashyp berdi, - dep habarlaıdy Qamshy.kz almaty-akshamy.kz saıtyna silteme jasap.

Alyp shahardaǵy barlyq qoǵamdyq uıymdardyń, túrli áleýmettik toptardyń kúshin memlekettik til saıasatyn tıimdi júrgizýge, yntymaqtastyq rýhanı tutastyqty, qazaq­standyq patrıotızmdi nyǵaıtýǵa, ultaralyq keli­simdi qamtamasyz etýge jumyldyrýdy maqsat etken festıvál shahar basshysynyń quttyqtaýynan, marapat­taýdan soń konserttik baǵdarlamamen jalǵasty. Tilderdi damytý salasy boıynsha respýblıkalyq, qalalyq báıgelerdiń jeńimpazdary marapattaý men gúl shoqtaryn Almaty qalasy ákiminiń qolynan aldy. Almatylyqtardy tilder merekesimen quttyqtaǵan qala ákimi bıylǵy merekeleý Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy men Almatynyń 1000 jyldyǵyna tuspa-tus kelip otyrǵanyna toqtaldy.

– Almaty – elimizdiń Táýelsizdigi jarıalanǵan, memleketimizdiń eń basty qujattary qabyldanǵan tarıhı qala ekeni barshaǵa aıan. Sondaı tarıhı oqıǵalarmen birge, ultymyzdyń ózegi bolǵan «Til týraly» Zań da osy Almatyda qabyldanǵan edi. Taıaýda ǵana, Almatynyń 1000 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Búginde Almaty – Qazaqstannyń rýhanı qara shańyraǵy» dep atap ótti.

Jyl saıyn osy kúni biz tilimiz ben dilimizdiń, jalpy, rýhanı damýymyzdyń baǵyt-baǵdaryna zer salyp, jetis­tikterimiz ben keleshek maqsattarymyzdy anyqtap alatyn dástúr qalyptastyrdy.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshy­lyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynda birtutas memlekettik til saıasaty qalyptasty. Onyń máni aqyn aıtqandaı «Ózge tildiń bárin bilip, biraq, óz tilińdi qurmetteýge» saıady. Osynsha jyl ishinde til máselesi Elbasymyzdyń nazarynan bir sát te tys qalǵan emes. Qasıetti Ulytaý  tórinde   bergen   suhbatynda  Nursultan   Nazarbaev:   «Til   týraly   Zańdy qoldanyp, ózimizben-ózimiz qazaqsha sóılesýimiz kerek. Tildi qoldanyp, batyl sóıleýimiz kerek. Tildiń maıyn tamyzyp sóılep, basqa jurtqa úlgi kórsetýimiz kerek», – dedi.

Memlekettik til saıasatyn júzege asyrýǵa, búkil respýblıkamyzdaǵydaı, Almaty qalasynda da qajetti jaǵdaıdyń bári jasalýda.

Almaty qalasyndaǵy tildik ahýal máselelerin anyqtaý maqsatynda júrgizgen áleýmettik zertteý nátıjeleri    boıynsha  memlekettik  tildi  meńgergen qala turǵynda­ry­nyń úlesi 78 paıyzǵa jetken. 2006 jylǵy zertteýler boıynsha bul kórsetkish 33 paıyzdy ǵana quraǵan bolatyn, – dep atap ótti B.Baıbek.

Shahar basshysy búgingi tańda Almatyda balalaryn memlekettik tilde tárbıe beretin balabaqshalarǵa berý úrdisiniń beleń alyp otyrǵanyn aıtyp ótti. Ońtústik astanada tárbıe bastaýy bolǵan balabaqshalardyń kóbeıgenin, bıznestiń áleýmettik nysandar – balabaqsha, mektep salýǵa bet burǵanyn derektermen keltirdi.

– Til máselesin balabaqshadan bastaý qajet degen sózimiz naqty is arqyly – nátıjesin bere bastady. Búgingi tańda qalamyzdaǵy memlekettik balabaqshalarda qazaqsha tárbıe alatyn balalardyń úles salmaǵy 72 paıyzdy quraıdy. Demek, árbir 4 sábıdiń 3-eýi qazaq balabaqsha­syna baryp, qazaq tilinde tálim alýda. Osy 2016 jyldyń basynan beri Almaty qalasynda 114 mektepke deıingi balalar mekemesi ashyldy, onyń 5-eýi memlekettik bolsa, qalǵany jekemenshik balabaqsha.

1989 jyly Almatyda 7 ǵana qazaq mektebi bolsa, qazir olardyń sany 65-ke jetti. Oǵan qosa 68 aralas mektep bar. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qalamyzda qazaqsha oqı­tyn balalar sany bar-joǵy 8 myń ǵana bolatyn. Búgingi kúni olardyń sany 13 esege artyp otyr. Qazir Almaty mektepterinde 104 myńnan asa oqýshy qazaqsha oqıdy.

Osy 2016 jyly «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha Alataý aýdanyndaǵy № 26 mektepke jáne Naýryzbaı aýdanyndaǵy № 157 mektepke árqaısysy 900 oryndyq qosalqy 2 ǵımarat salynyp, paıdalanýǵa berildi. Medeý aýdanynda burynǵy eski mekteptiń ornyna memlekettik-jekemenshik seriktestik bıznestiń áleýmettik jaýapkershi­ligi aıasynda jańadan № 168 qazaq mektebi boı kóterdi. Ony Almatynyń myńjyldyq mereıtoıyna kelgen Elbasy­myzdyń ózi aralap kórdi. Sońǵy jyldary boı kótergen bilim oshaqta­rynyń barlyǵy da turǵyndardyń suranysyna sáıkes qazaq tilinde ashylýda, – dedi Almaty qalasynyń ákimi.

Shahar basshysy óz sózinde Almaty jastardyń qalasy ekenine de toqtaldy. Eldiń árbir úshinshi stýdenti bilim alatyn Almatyda Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda sanaýly ǵana mamandyq ıelerine qazaqsha bilim alý múmkindigi bolsa, búgingi Almatynyń 80 myńnan astam stýdenti qazaqsha oqıdy eken.

Qazirgi ýaqytta úsh tildilik ıdeıasy qoǵamda jıi qozǵa­lýda. Bul máselege qatysty kópshiliktiń kókeıinde kúmándi túıitkilder bar ekeni de ras. B.Baıbek bul ýaqyt talaby ekendigine toqtaldy.

– Memlekettik tilmen qosa orys jáne aǵylshyn tilderin ıgerý – Kazaqstannyń básekege qabiletti  memleketter  qata­ryna qosylýynyń  kepili  ári  múmkindigi.  Bul múm­kindikti  jiberip  alýǵa bolmaıdy.

Qaı  jerde  bolmasyn, meıli qalada, meıli aýylda, árbir qazaq balasy bilim men damýdyń kilti bolyp otyrǵan aǵylshyn tilin meńgerýi tıis. Jasyratyn nesi bar, eger memleket jappaı jaǵdaı týdyrmasa, eń aldymen, aýyl­daǵy ózimizdiń qarakózderimiz aǵylshyn tilin úırenýde kenje qalady. Osylaısha olardyń básekege qabilettiligi tómendeıdi. Zamannyń talaby osy.

Al, joǵaryda aıtylǵan týǵan tilge janashyr jurtshy­lyqtyń kókeıindegi kúdik-kúmánin jaqsy biletin Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Qazaq tili – úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyz­dysy bola beredi. Qazaq tili – bizdiń rýhanı negizimiz. Bizdiń mindetimiz – ony barlyq salada belsendi paıdalana oty­ryp, damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sanda­ǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul – ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet», – degen edi Qazaqstan halqy Assambleıasy sesıa­synda sóılegen sózinde, – dep dáıekti sózin aıtty B.Baıbek.

Elimizde memlekettik tildiń mártebesi zańmen bekitilse de, zańǵa nemquraıly qaraıtyndar joq emes. Sol sebepti de salada sheshimin kútken máseleler jeterlik. Shahar basshylyǵynyń tapsyrmasymen barlyq salada (jarnama, qyzmet kórsetý, t.b.) memlekettik tilge qatysty kemshilikter men qatelikterdi joıý qolǵa alynyp otyr. 2015 jyly 5 myń­nan asa ártúrli jarnama úlgileri tekserilip, olarǵa tıisti ózgertýler men túzetýler engizilgen. Al bıylǵy jyl basynan 3 myńdaı qate túzetilgen. Osy turǵyda «İnstagram», «Whatsapp» áleýmettik jelileri arqyly Alma­ty turǵyndarynyń talap-tilekteri, usynystary qabyl­danyp, nátıjeler shyǵarylyp turady. Ǵalamtor arqyly «Til týraly» zań talaptary saqtalmaǵan 500-den astam ny­san anyqtalyp, olarmen tıisti mamandar jumys jasaǵan.

Almaty qalasynyń ákimi B.Baıbek memlekettik márte­besin óz deńgeıine jetkizýdegi jumystardy jan-jaqty aıtyp, bul jolda eldiń tatýlyǵy men yntymaǵynyń orny erekshe ekenine toqtaldy.

–  Elbasy atap kórsetkendeı, «Búkil qoǵamymyzdy toptastyryp otyrǵan memlekettik til retinde» qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtýge atsalysý – barsha qazaqstan­dyqtardyń asyl paryzy. Oǵan búkil qoǵam, barsha jurt bolyp, otbasynan bastap, ár mekeme men uıym belsene ara­laspasa, árkim júrgen jerinde, otyrǵan ornynda qazaqsha sóılespese, jemisti nátıje shyǵarý qıyn. Al memleket óz tarapynan tildi damytýǵa barynsha jaǵdaı jasaı beredi.

Almatynyń 1000 jyldyq merekesinde Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Tamyrly tarıhymyzdyń kónekóz kýási, Táýelsiz­digi­mizdiń altyn besigi – Almaty Uly Jibek jolynyń boıyn­da Batys pen Shyǵystyń altyn kópiri bolǵan» dep atap ótken edi. Bul bizdiń súıikti qalamyzǵa, árbir qala turǵynyna, zıaly qaýymǵa, jalpy almaty­lyqtarǵa degen Elbasynyń ystyq yqylasy, iltıpatqa toly júrekjardy kóńili bolatyn.

Ardaqty aǵaıyn, osynaý ıgilikti iste el tilegi men Elbasy talabynan shyǵa bileıik. Ana tilimizdiń aıbyny asqaqtap, mártebesi bıikteı bersin, – dep quttyqtaý sózin túıindedi B.Baıbek.

«Alataý» dástúrli óner teatrynda memlekettik tildiń mártebesin asyrǵan «Ana tilim – ardaǵym» atty festıvál konserttik baǵdarlamamen jalǵasty. Kúmis kómeı ánshi Maıra İlıasova bastaǵan Elmura Jańabergenova, t.b. ónerpazdar, «Sazgen sazy» fólklorlyq ansambli salta­natqa kelgenderge án men kúıden shashý shashty. Elimizge tanymal «Orystar» KVN toby qazaq tilinde ádemi kórinis daıarlapty. Almaty qalalyq ákimdiginiń uıymdastyrǵan festıvali el kóńilinen shyqqan is-shara boldy.

Kerek derek

Almatyda memlekettik tildi meńgergen turǵyndar úlesi – 78 paıyz.

Qaladaǵy qazaqsha balabaqshalar úlesi – 72 paıyz, árbir 4 sábıdiń 3-eýi qazaq balabaqshasyna barady.

Almatyda 65 – qazaq, 68 – aralas mektep bar.

Megapolıste 104 myńnan asa oqýshy qazaqsha bilim alady.

Almatyda 80 myńnan astam stýdent qazaq toptarynda oqıdy.