1. Tobyr qalaı paıda bolady: psıhologıalyq aspektileri.
«Tobyr» termıni áleýmettik psıhologıaǵa XIX ǵasyrdyń sońy — XX ǵasyrdyń basynda jumysshylardyń eksplýatatorlarǵa qarsylyǵy kezinde engen edi. Ǵylymı anyqtamada «tobyr» — "ózderiniń ortaq múddesin tolyǵymen túsine bilmeıtin, tipti arasynda bolatyn qarama-qaıshylyqty emosıalyq jaǵdaıymen jáne basqalardyń kóz tigýimen qanaǵattandyratyn adamdar jıyntyǵy" dep beriledi. Óz eńbeginde G. Lebon «Tobyr jel kóterip, uıytqytyp, sosyn jan-jaqqa shashyp tastaǵan japyraqtar sıaqty» dep beıneleıdi. Olaı aıtylýynyń da birneshe sebebi bar:
Tobyrdyń qurylymyn qarasaq, onyń aldymen ıadrosy paıda bolady. Ol ádette az adamdardyń, shaǵyn toptyń bastamasymen belgili bir maqsatta qurylady. Naqty maqsattary aıqyndalyp, ony júzege asyrýdyń mehanızmderi josparlanady. Bul óz maqsattaryna jetý úshin eshteńeden taıynbaıtyn «agresıalyq tobyr» degen ataqqa jaqynyraq keledi. Olar óz ıdeıalaryn, ony qoldaǵan jaqtastaryn agresıalyq formada qoldap, onyń keńinen etek alýyna jaǵdaı jasap otyrady. Basynda tártippen, júıemen jumys istegen ıadro ýaqyt óte kele sany kóbeıip, endi stıhıalyq túrde jumys isteýge kóshedi de kelesi stadıaǵa ótedi.
Tobyr ıadrosy keńigen kezde «ıirim» prosesi bastalady. Bul kezde ıadro mańyna tartylǵan tobyr músheleri ózderiniń jańa aqparattaryn ala keledi, aqparattyq maıdan keńeıedi. Iadroǵa endi burynǵy agresıalyq ádisterden bas tartýǵa týra keledi. Iirim prosesi kezinde paıda bolǵan tobyr endi "Qorqynysh tobyryna" aınalady. Jan-jaqtan aqparattyń kópten túsýi, olardyń naqty faktige súıenbese de neǵurlym kóp adamnyń taratýy tobyr arasynda qorqynysh týdyrady. Jáne árbir tobyr múshesi qorqynyshyn joıý nemese ony boldyrmaý maqsatynda ózimen pikiri kelispeıtin adamdardy qarsylas sanaı bastaıdy.
Qorqý, qorqynysh týdyrý óziniń apogeıine jetken kezde adamdardyń emosıasyn, sezimderin, kúsh-qýatyn jumsaıtyn «jańa obekt» prosesi paıda bolady. Demek dál osy kezeńge jetkende tobyr óz pikirimen kelispeıtinderden jaý jasaıdy. Bastapqy maqsattar men josparlar dál osy kezde kópshilik tarapynan umytylady. Ózin osy topta eń mańyzdy adammyn dep sanaıtyn tobyr múshesi jańa beınesin jasaýǵa tyrysady. Nátıjesinde tobyrdyń ıdealy bola alatyn «tulǵa» paıda bolady. Bul tobyr músheleriniń «shyǵarmashylyǵymen shyqqan» tulǵa bolǵanymen paıda bolý kezeńderin tobyr ıadrosy baqylap, baǵyttap otyrady.
Jáne de sońǵy kezeńde tobyr músheleriniń oıynsha "ózderiniń arasynan ózderi jasap shyqqan" «tulǵanyń» nusqaýymen naqty qadamdar bastalady. Iaǵnı tobyr ıadrosynyń qurǵan josparlaryna sáıkes negizgi túpki maqsattar oryndala bastaıdy. Al tobyr psıhologıasy bul áreketterdi ózderiniń tańdaýy, tulǵa tek "ózderiniń ishki oılaryn daýystap aıtýshy adam" dep qabyldaıdy. Osylaısha tobyrdyń naqty quramy men ıdeologıasy qalyptasady.
Bul jerde «tobyr ıadrosy» nemese bastaýshylar — beligili bir nátıjege jetý úshin tobyr jasaqtap, ony óz maqsatynda qoldanǵysy keletin adam nemese top.
Al «tobyr músheleri» — ózderiniń múddesin ortaq dep sanaıtyn belgili bir tulǵanyń tóńiregine jınalǵandardan; tobyr ıirimine ilesip, kóptiń yqpalynda ketken adamdar; jáne eń qaýiptisi bolyp jatqan jaǵdaıdy paıdalanyp ózderiniń jeke egosyn, kompleksterin, sondaı-aq zorlyq-zombylyqqa degen qushtarlyǵyn qanaǵattandyrý maqsatynda kelgen agressıvtik múshelerden quralady.
Osylaısha tek kerekti aqparatpen sýsyndatyp, kognıtıvtik ortaǵa túsken tobyr psıhologıasynda birneshe ózgerister paıda bolady:
Olar jaǵdaıǵa obektıvti kózqaras bildire almaıdy. Tobyr ádette tek ınstınkt arqyly ǵana sezedi, aqparatty qorytýǵa, tekserýge qulyqsyz. Sebebi tobyr ınstınkti boıynsha bul ispen kóshbasshy tulǵa ǵana aınalysady jáne onyń aıtqany aksıoma bolyp tabylady. Munyń naqty mysalyn qazirgi áleýmettik jelidegi árbir belsendiniń nemese blogerdiń óziniń artyna erýshi tobyry bar ekeninen kóre alamyz. Jáne de sol belsendi nemese bloger qate jibergen, jańylys pikir bildirgen jaǵdaıda onyń soıylyn soǵatyn kózsiz tobyr eshqashan ony aıyptamaıdy jáne aıyptaýshylar tabylsa olarmen sońyna deıin kúres júrgizýge ázir. Ádette tobyr tańdaǵan kuresý ádisi aqparattyq eshbir dálelsiz, dáıeksiz jáne agresııaǵa toly bolady;
Tobyrdyń qıalǵa beıimdiligi artady. Olar kez-kelgen aqparatty birneshe ese artyq ásermen qabyldaıdy. Tobyr sezimge tym berilgish jáne ony baqylaı almaıdy. Sondyqtan orynsyz agresıa tobyrǵa tán. Tobyr músheleri oqıǵany, adamdy, beligili bir sebepterdi óz qıalynda ózine qajetti túrge buzyp qabyldaıdy. Tobyrdyń eń basty erekshleikteriniń biri — ujymdyq galúsınasıa. Olar eshqashan aqparatty durys ári naqty qabyldaı almaıdy.
Osydan kelip tobyrdyń erekshe oılaný qasıeti paıda bolady. Sýbektıvti pikirdi obektıvti oqıǵadan ajyra almaıdy. Tobyr ıadrosy ádette osy erekshelikti óz maqsatyna jaqsy paıdalanady. Áleýmettik jeli betterin zertteý nátıjesinde beligili bir maqsatpen qurylǵan top nemese soǵan ergen tobyr ózderiniń aqparat kózi durys emestigin eshqashan moıyndamaǵan. Dálelsiz aqparattyń jyldam taralýy, túpki qaınar kózdiń taralý prosesi kezinde umytylyp ketýi qasaqana taratylǵan sýbektıvti pikirdiń tobyr pikirine aınalyp shyǵa kelýine alyp keledi.
Tobyr eshqashan oılanbaıdy jáne aqyl tarazysyna salyp kórmeıdi. Ol ıdeıany (pikirdi) ne kózsiz qabyldaıdy, nemese tolyǵymen qarsy shyǵady. Tobyr pikirtalasty jaqtyrmaıdy. Ol tek qarapaıym tilmen aıtylǵan, ózi túsinine alatyn pikirlerdi ǵana qabyldaıdy. Sondyqtan ǵylymı negiz ben obektıvti dálelder keltirý tobyrdyń tek ashý-yzasyn arttyryp, onyń agresıasyna jol ashady.
Tobyr eshqashan aqıqatty izdemeıdi. Ol senimine sáıkes kelmeıtin shyndyqtan bas tartyp, óziniń komfort zonasyna sáıkes qıal áleminde ómir súrgendi qalaıdy.
Freıd óz eńbeginde tobyr fenomenin sıpattaý úshin óte qyzyq ıdeıa usynady. Onyń usynysy boıynsha tobyrdy gıpnoz áserinde bar dep esepteý kerek. Tobyrdyń eń erekshe jáne qaýipti qasıeti — ol tym ásershil sengish. Jáne joǵary aıtylǵandaı ol sengen aqparattan qaıta bas tartýy, shyndyqtyń basqa jaqta ekenin túsinýi qıyn, tipti múmkin emes. Onyń aıqyn dáleli retinde áleýmettik jelide úlken áńgime kótergen «91» tobynyń daýly máselesi. Olardyń syrt kelbetine qarap «jynystyq erekshelikteri» jaıly aıtylǵan pikir tobyr psıhologıasyna óte qatty áser qaldyrǵan qadam boldy. Tobyr músheleri bul tekserilmegen, múmkin tipti shyndyqqa da janaspaıtyn aqparatty birden qaǵyp aldy jáne ony ary qaraı óz qıalymen qosa otyryp taratyp alyp ketti. Qazir aqparat qaıdan shyqqanyn anyqtaý múmkin emes. Al tym sengish aýdıtorıaǵa bul aqparattyń qate ekenin dáleldeý eshbir paıda alyp kelmeıdi. Tipti aqparattyń rastyǵyna aıǵaq suraǵan jekelegen paıdalanýshylarǵa tobyr tarapynan agresıalyq qarsylyq kórsetildi.
Tobyr ishinde eń basty sezim qorqynysh. Joǵaryda aıtylǵan «91» tobyna qarsylyqty tobyrdyń ishinde «bul qazaqqa tán emes, jastarymyzdy buzady» degen eshbir aıǵaqqa negizdelmegen qorqynysh barlyǵynyń basyn qosty. Qorqynysh týdyratyn birinshi sebep senim-nanym. Tobyr óziniń belgili bir senimine, dinı nanymyna jáne de tobyr ishinde qalyptasqan sýbmádenıet-menalıtetine qaýipti degen esh nárseni qabyldaı almaıdy. Qorqady. Qorqynysh tobyrdyń beriktigin artyra túsedi.
Ádette tobyrdyń minezi ishinde kóshbasshynyń bolýy nemese bolmaýyna baılanysty bolady. Stıhıalyq paıda bolǵan tobyrda óz ishinen kóshbasshy shyǵarý múmkin. Biraq bul sırek jaǵdaı. Stıhıalyq tobyr tez qanaǵattanady jáne jyldam taraıdy.
Al arnaıy maqsatpen arnaıy toptyń áreketimen paıda bolǵan tobyr ózderi «baıqamaı» aldyn-ala daıyndalǵan adamdy óziniń kóshbasshysy qylyp taǵaıyndaıdy, moıyndaıdy. Tobyr kóshbasshynyń aıtqanyna tolyqtaı senedi, moıyndaıdy jáne qarsy pikir bildirmeıdi. Bul tobyrdyń quldyq qasıetin anyq kórsetedi. Sondyqtan tobyrmen ekijaqty dıalog jasaý múmkin emes. Tobyr tek baǵyný men buıryqty oryndaýdy biledi.
Áleýmettik jelidegi árbir tobyr múshesi jalpy aǵymǵa únin qosý arqyly ózin jeke tulǵa sezinedi. Biraq tobyr úshin jumys istep jatqanyn kóp jaǵdaıda túsinbeıdi. Adam psıhologıasy boıynsha árbir ındıvıdým basqaladardan stımýl alyp otyrýǵa múddeli. Al áleýmettik jelidegi árbir basylǵan laık adam egosyn qanaǵattandyrady. Ózin másele sheshýde belgili bir úles qosyp jatyrmyn degen adam tobyr múshesine aınalyp shyǵa kelýi úlken kúshti qajet etpeıdi.
Jáne de osyndaı óziniń ishki turaqsyz psıhologıasymen tobyrǵa ilesken adam kóterilip otyrǵan máseleni jyldam umytady. Ol tobyr múshesiniń ózindik jeke baǵasyn kóterip otyrý úshin týyndaǵan izdenispen keledi. Sondyqtan áleýmettik jelidegi tobyr únemi pikirin aýystyryp otyrady.
Áleýmettik jelide otyrǵan adam shıelenisken oqıǵa ortasynda júrgendi qalaıdy. Tobyr paıda bolýy úshin mindetti túrde oqıǵa bolýy kerek. Jáne de tobyr múshesi kóptiń oıyna ilese otyryp, tobyrdyń múddesin qorǵaı otyryp eshqashan ózin tobyrmyn dep moıyndamaıdy. Ol ózin úlken máseleni sheshýshi tulǵamyn dep sanaıdy. Mysaly áleýmettik jelide ótkerilgen másele oń sheshimin taýyp jatsa «Biz sheshtik!» degen tobyrdyń masattanýyn baıqaýǵa bolady. Bul másele men onyń sheshimi jeke adam úshin eshbir paıdasy bolmaýy múmkin, tipti kóp jaǵdaıda aqparattyq sebep týdyryp, sheshimdi óz paıdasyna jaratqysy keletin tulǵa men toptarǵa ǵana paıdaly bolýy yqtımal. Biraq árbir tobyr múshesi bul sheshimdi óziniń jeke jeńisi sanaıdy. Mysaly «Jamalıev isi» osyndaı bir jazbamen bastalǵan bolatyn. Sońynan eki aıdyń ishinde «tobyr effektisiniń» nátıjesinde sot organdarynyń da "qoǵam pikirimen" sanasatyny málim bolyp qaldy.
Tobyr paıda bolýynyń taǵy bir sebebi adamdardyń tanymaldyqqa degen umtylýynda jatyr. Adam óz tabıǵatynda qoǵamdaǵy kún astyndaǵy ornyn tabýǵa umtylady. Tobyr ishinen óz tanysyn kezdestirgen jeke áleýmettik jeli paıdalanýshysy da óziniń pikiri bar adam ekenin bildirý maqsatynda tobyr sanyn kóbeıte túsedi. Al tanys emes ortaǵa túsken paıdalanýshy óziniń statýsyn kórsetý maqsatynda tobyrdyń belsendi múshesi aınalyp shyǵa keledi.
Tobyr tek eki jaǵdaıda ǵana óziniń ózektiligin joǵaltady:
Birinshiden tobyr nemese tobyr ıadrosy óziniń qoıǵan maqsatyna jetken kezde; Buǵan mysal retinde «Jamalıev isi» kezindegi #jıvıAlıbı heshteginiń aıypty adam qamaýǵa alynǵanǵa deıin, «Jer daýy» kezinde satýǵa moratorıı jarıalanǵa deıin, taǵy sol sekildi óz sheshimin tapqan kezde tobyr qanaǵattanǵan túrde taraıdy.
Ekinshiden tobyr múshelerin basqa bir «tobyr ıirimi» tartyp ketken kezde; Bul kezde arnaıy polıttehnologtar kómegimen, áıtpese aıaq asty josparlanbaǵan basqa da ózekti máseleler paıda bolǵan kezde tobyrdyń nazary basqa jaqqa ońaı aýyp ketedi. Astanada salynǵaly jatqan Panteon qurylysy der kezinde jer daýynan nazardy aýdarýǵa kómektesse, «Aýbakırov ólimi» kezinde qaza tapqan balanyń jynystyq qyzmet kórsetti-mys degen qaýeset arqyly negizgi kúdiktilerden nazardy basqa jaqqa aýdartý arqyly tobyrdy manıpýlıasıalaý óte qatty qarqynmen júrdi. Jáne de kóp jaǵdaıda tobyr osyndaı qurylǵan tuzaqqa jyldam túsedi jáne arasynda negizgi máseleni eske alǵan jandardy tobyr óz quramynan shyǵaryp, «jaý» sanaı salýy da ońaı.
2. Tobyrdy basqarý tetikteri
Sonymen tobyr nege paıda bolady? Onymen qalaı kúresý kerek? Bul suraqtar dál qazirgi bizdiń qoǵamda, onyń ishinde vırýaldy ómirde óte ózekti máselelerdiń birine aınalyp tur. Tobyrdyń paıda bolýy sebepteri birnesheý:
Jýrnalıstik nemese soǵan jaqyn saıttardyń trafık jınaý maqsatyndaǵy tekserilmegen aqparatty jelige usynýy. Bul aqparat resmı organdar tarapynan jalǵan ekeni rastalǵanǵa deıin tobyr óz psıxologıasy boıynsha qorqynysh ýytyn seýip, barlyǵyn asqyndyryp úlgeredi. Qoǵam dál qazirgi sátte aqparatty talǵamsyz juta beretin jaǵdaıda.
Jeli belsendileri men yqpaldy blogerler esebinen qoǵamdyq pikirler týdyrý. Bir nemese birneshe adamnan quralǵan tobyr ıadrosy jekelegen maqsatta arnaıy tolqyn týdyryp, tobyr ıirimine tartady. Bul belgili bir sheshimge qoǵamdyq qysym kórsetý maqsatynda paıdalanady.
Pıar mamandarynyń qajettiligi. Bir oqıǵany jarnamalaý nemese kerisinshe qaralaý maqsatynda «tobyr effektisi» jıi qoldanylady. Ol úshin nebári aqparattyq sebep bolatyn fakt daıyndap, aldyn-ala strategıasyn qursa bolǵany. Ary qaraı tobyr sharýany óz degenine jetkizip tastaıdy.
Bul máseleni sheshý maqsatynda birneshe usynys bildiremiz:
Birinshiden: jelide jalǵan aqparat taratý týraly jaýapkershilikti arttyrý. Ol qazir ákimshilik sotta ǵana aıyppul salýmen ǵana shekteledi. Al aqparattyq saıttar jalǵan jańalyqtar arqyly aýdıtorıa jınap, óz tobyryn jasaqtap alǵan soń veb adresin aýystyrý arqyly aqparattyq soǵysyn jalǵastyra beredi. Sondyq BAQ quralyna aıyppul salýmen qatar saıt ákimishiligne, jeke tulǵalaraǵa degen tártip pen jazany qatańdatý qajet.
Ekinshiden: áleýmettik jelidegi memlekettik organdardyń belsendiligin artyrý. Kez-kelgen oqıǵaǵa jedel ári tolyq aqparat taratylýy tobyrdyń aqparattyq tábetin qanaǵattandyrady. Jáne de tobyr paıda bolýyna sebep bolatyn qorqynysh faktoryn joıady.
Úshinshiden: Jelidegi jarnama kontentin baqylaýǵa alý. Qazir tek televıdenıe men baspasóz betindegi jarnamany baqylaýǵa ustaıtyn memlekettik organdar jeli betindegi aqparat taralýyna esh yqpal ete almaıdy. Bul arnaıy pıar mamandary arqyly kez-kelgen sátte qoǵamǵa zıany tıetin tobyrdyń paıda bolýyna jaǵdaı bar degendi bildiredi.
Bul aıtylǵan ádisterdiń paıdasy bolǵanymen eń úlken effekt beretin ol xalyqtyń ınternet saýattylyǵy. Eger de aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etkimiz kelse buqarany saýattandyrýdan bastaý qajet. Sebebi saýatty adamnyń tobyr effektisinen aman qalý múmkindigi árqashan da joǵary.
Materıal saıtyndaǵy Almas Kózildiriktiń kerekinfo.kz blogynan alyndy.
