Úkimettiń qatań qadaǵalaýyndaǵy basty máselelerdiń biri – jańa jumys oryndaryn kóbirek ashyp, jumyssyzdyqty azaıtý. Bul – Elbasynyń tapsyrmasy. Memleket basshysy júktegen osy mańyzdy mindetti oıdaǵydaı júzege asyrýdyń múmkindikteri men tetikteri qandaı?
Jol kartasynyń jaqsylyǵy
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beretin baǵdarlamalardyń qaǵaz júzinde qalmaı, baıandy bolýy úshin barlyq is-sharalardy iske qosty. Alaıda, bul kúrmeýi qıyn kókeıkesti máseleni bir sátte, bir-eki jyldyń bederinde tolyq sheshý áste múmkin emes. Oǵan ýaqyt kerek.
Úkimettiń «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy kezeń-kezeńimen júzege asyp keledi. Osy jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndysyna qaraǵanda, jumyspen qamtý baǵdarlamasyna qatysýshylar 111,9 myń adam bolǵan. Onyń ishinde 74,4 myń adam – jumyssyzdar, 36,2 myń adam – ózin ózi jumyspen qamtýshylar. Jumyssyzdardyń jartysyna jýyǵy 29-ǵa deıingi jastar – 47,4 paıyz, qyz-kelinshekter – 45,1 paıyz. Bul – Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenovanyń Úkimet otyrysynda keltirgen derekteri.
Baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń arasynda múmkindigi shekteýli jandar da, balalar úıleriniń, mektep pen orta arnaýly jáne joǵary oqý oryndarynyń túlekteri de bar.
Jurtty jumyspen qamtý úshin arnaıy birneshe joba jasalǵan. Sol jobalardyń búgingi kúnge deıin 400-ge jýyǵy júzege asqan. Onyń ishinde jumyssyzdardy qaıta oqytyp, naryqqa saı mamandyq alýyna jol ashý, kásipkerliktiń qyr-syryn úıretý, kásibin ashýǵa kómektesý, qarjylyq-nesıelik qıyndyqtardy sheshý sekildi kóp adamdar áli kúnge deıin jetkilikti bile bermeıtin máseleler bar. Osyǵan qaraǵanda, halyqty jumyspen qamtý jobalary ómir eleginen ótip, máseleniń mán-jaıy túpkilikti zerttelgeni baıqalady.
Mal murtymyzdy maılaıdy
Statısıkaǵa júginsek, Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq belsendi halyq 9 mln adamǵa jýyq. Olardyń ishinde aýyl turǵyndarynyń da úlesi az emes. Osynshama halyqty eńbekpen qamtý baǵytynda Úkimettiń qolǵa alǵan jumystary kóńil qýantady. Ásirese, aýyldaǵy aǵaıyndy eńbekke tartýdyń túrli joldary men múmkindikteri qarastyrylyp jatyr.
Óziniń kindik qany tamyp, baýyr basqan, úırenisken aýylynan basqa jaqqa jumys izdep, qonys aýdarýǵa nemese vahta ádisimen eńbek etýge qulqy joq jandardyń negizgi aınalysatyn kásibi – mal. Aýylda óskendikten, basqa salany bilmese de, tórt túliktiń jaıyn jaqsy biledi. Óziniń otbasyn osy arqyly asyraıdy, eti bar, súti bar, artylǵanyn saýdaǵa shyǵarady. Bul jańalyq emes, bárimiz kúnde kórip júrgen kórinis. Ras, artylǵan azyq-túlikti qaıda ótkizerin bilmeı, shaqshadaı basy sharadaı bolyp otyrǵan aýyl turǵyndary da bar. Olar úshin saýda oryndary shoǵyrlanǵan ortalyqtarǵa et-sútin aparý ońaı emes. Aparǵan kúnniń ózinde, kóńildegideı baǵaǵa ótkizýi ekitalaı. Eki ortada alypsatarlarǵa «jem» bolady. Mańdaı teri aqtalmaıdy. Ras, temir jolǵa jaqyn ornalasqan eldi mekenderdiń halqy artylǵan ónimdi saýdalap, nápaqasyn aıyrady. «Temir jol jaǵalaǵannyń ózegi talmaıdy» degen máni ózgergen mátel osydan shyqsa kerek. Al, temir joly joq eldi mekenderdiń turǵyndary ne istemek sonda?
Bul jerde áńgime mal basyn jyl saıyn kóbeıtip, tıisti oryndarǵa tirkelgen sharýa qojalyqtary týraly emes, óziniń turǵyn úı janyndaǵy qorasynda mal ósirip, jan saqtap otyrǵan jandar jaıly bolyp otyr. Olardyń qatary Qazaqstan boıynsha 675 myń adamnan asatyn bolyp shyqty. Az emes, árıne, durys paıdalana bilse, zor resýrs. Aıta ketý kerek, olar ózderin jumyspen qamtyǵandar sanatyndaǵy adamdar. Elimizde óndiriletin et pen súttiń 70-80 paıyzy osy resýrstyń enshisinde eken. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti osyndaı. Biraq, sol et-sútti qabyldaý, óńdeý, ónim daıyndaýshylarmen ýaqtyly esep aıyrysý qıynnyń qıyny. Shalǵaı aýyldardy bylaı qoıǵanda, saýda-sattyqqa qolaıly eldi mekender turǵyndarynyń ózi osy jaǵdaıdy bastan ótkerip otyr. Máselen, Pavlodar oblysyndaǵy egin sharýashylyǵyna da, mal sharýashylyǵyna da qolaıly Ertis aýdanyn alaıyq. Reseımen shekaralas aýdan. Kórshi memlekettiń eldi mekenderi taıaq tastam jerde. Barys-kelis, alys-beris jasaýǵa múmkindik mol. Biraq, soǵan qaramastan, Ertis aýdanynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin kásiporyndardyń birazy sońǵy jyldary jumysyn toqtatqan. Sonyń saldarynan jeke qosalqy sharýashylyqpen aınalysyp otyrǵan turǵyndar ózderiniń kúndelikti tutynýynan artylǵan et-sútti qaıda ótkizerin bilmeı sharasyz kúıge túsken. Bul jaǵdaıǵa Pavlodar oblysynyń ákimi Bolat Baqaýov ta qanyq bolǵan. Aýyl sharýashylyq salasynyń jaı-japsaryn jaqsy biletin basshy qazir jaǵdaıdy túzeýge tyrysyp jatyr.
– Jyl basynan beri aýyl sharýashylyǵy salasyna 8,7 mıllıard teńge ınvestısıa quıyldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda tórt ese artyq, – degen edi oblys ákimi Bolat Baqaýov.
Osynshama mol qarjynyń shapaǵaty qorasynda tórt túlikti kóbeıtýge múddeli, ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan turǵyndarǵa da tıetini anyq. Tek jergilikti bılik memleket tarapynan jasalyp jatqan osyndaı qamqorlyqtardy jeke qosalqy sharýashylyqpen aınalysatyn, jumyspen qamtylǵandar sanatynda bar adamdarǵa jetkize bilýi kerek. Eń qıyny – olarǵa nesıe berý múmkin emes kórinedi. Qarjyǵa qoly jetýi úshin olar jeke kásipker retinde tirkelýi tıis.
Tosyn jaǵdaı tosyldyrmaýy tıis
Qazirgideı álemdi jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarys kezinde kútpegen tosyn jaǵdaılarǵa tap bolýymyz ábden múmkin. Bul – naryqtyń qatal zańy. Biraq, tosyn jaǵdaı tosyldyrmaýy tıis. Mundaı sátte halyqty jumyspen qamtýdyń jańa múmkindikterin qarastyryp, iske qosa bilý kerek. Úkimettiń de basa nazar aýdaryp otyrǵan máselesiniń biri osy.
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi naryqtyń talaby men suranysyna saı jańa jumys oryndaryn ashý, qajet bolsa, adamdardy jańa kásipke beıimdeý, qaıta daıarlaý men oqytýdyń josparyn jasady. Bul – keleshektiń jospary, tosyn jaǵdaı bola qalǵanda, halyqtyń esh kedergisiz, jańa jumysqa ornalasyp, kásibin jalǵastyrýdyń jospary. Jaqsy jospardyń shet jaǵasyn Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenova Úkimettiń otyrysynda aıtyp edi, estigen qaýym qýanyp qaldy. Tosyn jaǵdaı týyndap, munaıshylardyń arasynda jumysynan qysqaryp jatqandary bolsa, olardy basqa jumys oryndarymen qamtamasyz etýdiń is-sharalary qazirdiń ózinde jasalǵan. Onyń ústine bolashaqty boljap, myńdaǵan adamdardyń keleshektegi tirshiligin oılaǵan mınıstr Dúısenovanyń qadamy batyldyq degen jón. Ol erteńgi kúni júzdegen otbasy tap bolatyn jumyssyzdyqty joıýdyń jolyn aldyn ala aıtyp otyr. Soǵan alańdaýly. Mınıstr munaıshylar jumystan qysqaryp jatqandaı jaǵdaı bolsa, olarǵa aýyr soqqy bolmaýy úshin jańa jumys oryndaryna ornalastyrý oılastyrylǵanyn jetkizdi.
Mınıstrlik tek munaı salasyna ǵana emes, basqa da salalarǵa baılanysty osyndaı baǵdarlamalardy jasaǵan. Negizgi maqsat – qalada bolsyn, aýylda bolsyn, jańa jumys oryndaryn ashyp, halyqty eńbekpen qamtý. Osy arqyly el ekonomıkasyn kóterip, turǵyndardyń turmys-tirshiligin jaqsartý mınıstrliktiń basty maqsattarynyń biri.
Ósý amaly – shaǵyn kásipkerlikti óristetý
Elbasy Nursultan Nazarbaev el halqyna arnaǵan «Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda bylaı degen edi: «Shaǵyn jáne orta bıznes 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń qazirgi 20 paıyzy ornyna keminde 50 paıyzyn óndiretin bolady. İshki jalpy ónim kólemin jan basyna shaqqanda 4,5 ese – 13 myń dollardan 60 myń dollarǵa deıin arttyrýymyz kerek».
Memleket basshysy muny jaıdan-jaı aıtyp otyrǵan joq. Bul – álemdik tájirıbe. Qazirgi alpaýyt memleketterdiń bári osy joldan ótken. Shaǵyn kásipkerlikti damytýdyń nátıjesinde halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsaryp, ekonomıkasy birneshe ese ósken elder az emes. Buǵan bir ǵana mysal keltirsek, jetkilikti bolar. Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasynyń málimetterine qaraǵanda, álemdik ekonomıkanyń tiregi bolyp otyrǵan barlyq kásiporyndardyń 95 paıyzy shaǵyn bıznestiń enshisinde eken. Olardyń ishki jalpy ónim boıynsha úles salmaǵy 50 paıyzdan asady. Japonıa, Germanıa, Ulybrıtanıa sekildi damyǵan elderde shaǵyn bıznestiń úlesi orasan zor. Elbasynyń aıtyp otyrǵany da osy. Qazaqstannyń da ekonomıkalyq áleýeti kúshti elderdiń qataryna qosylýǵa tolyq múmkindigi bar. Ol úshin shaǵyn jáne orta kásipkerlikti óristetý kerek. Olardyń ónimderin tek ózimiz ǵana tutynyp qoımaı, eksportqa shyǵarǵan jón. Sonda ǵana ósemiz, sonda ǵana kósegemiz kógeredi.
Ásirese, aýyldyq jerlerde shaǵyn jáne orta bıznestiń órkendeýine múmkindik jasalsa, myńdaǵan otbasy jumys taýyp, turmys-tirshiligi jaqsarar edi.
Ǵalym OMARHAN,
