Gazetimizde sońǵy ýaqyttary aýyldaǵy veterınarıa qyzmeti, mal dárigerleriniń jaǵdaıy týraly osy qyzmetpen shuǵyldanýshylar tarapynan birqatar maqalalar jarıalandy.
Osy máselege oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarıalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń tóraǵasy Saqtash HASENOVKE jolyǵyp, gazette kóterilgen aýyldaǵy mal dárigerleriniń problemalary boıynsha birqatar saýaldar qoıǵan edik.
– Saqtash Satybaldyuly, sońǵy kezderi aýyldaǵy mal-dárigerlik qyzmetpen shuǵyldanýshylar tarapynan osy qyzmetke qatysty problemalardy kótergen hattar redaksıamyzǵa jıi kele bastady. Sol hattarda sońǵy ýaqyttary aýyldaǵy maldárigerlik qyzmetke qoıylatyn talaptar ózgergendigi, qaǵazbastylyq aýqymy, joǵary jaqqa esep berýshilik áýresi áldeqaıda arta túskeni, mal dárigeriniń kóp ýaqyty óziniń praktıkalyq qyzmetimen emes, kompúterde otyryp, tıisti esepterdi toltyrýmen ótetindigi, osy jaǵdaı aýyldaǵy mal dárigerlerine negizgi qyzmetterimen shuǵyldanýyna kedergi keltiretindigi týraly aıtylady. Osy jaǵdaılar ras pa? Ras bolsa, osynyń sebebi týraly ne aıtar edińiz?
– Ras, ondaı shaǵymdardy biz de jıi estip jatamyz. Biraq bul – zamannyń talaby. Ol talapty biz oıdan shyǵaryp otyrǵanymyz joq. Halyqaralyq epızootıalyq búro (HEB) degen bar. Ekinshiden, biz Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq quramyndamyz. Munyń syrtynda budan biraz ýaqyt buryn ǵana Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshelikke óttik. Mine, osy halyqaralyq uıymdardyń qaı-qaısysy bolmasyn bizge óz talaptaryn qoıady. Qazirgi el ishindegi veterınarlyq tártiptiń ózi osy talaptardan týyndaıdy.
Onyń ústine, Qazaqstan óziniń burynǵy agrarlyq-ındýstrıalyq qýatyn qaıta qalyna keltirý úshin shetelderge aýylsharýashylyǵy ónimderin, sonyń ishinde mal sharýashylyǵy ónimderin eksporttamaı tura almaıdy. Onsyz biz ózimizdiń ulan-baıtaq jer baılyǵymyzdyń áleýetin asha almaımyz. Mine, sondyqtan da memleket basshylyǵy qazirgi kúni aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa asa úlken mán berip, oǵan orasan zor kólemde qarjylaı jáne ákimshilik qoldaý kórsetip otyr. Sonyń arqasynda mal tuqymynyń sapasy jaqsaryp keledi.
Meniń oıymsha, aýyldaǵy mal dárigerleriniń qazirgi veterınarlyq talaptarǵa shaǵym aıtýynyń kóbeıýine olardyń buryn kompútermen jumys istemegendigi sebep bolyp otyr. Sondyqtan da olar qazirshe muny artyq jumys dep esepteıdi. Olar kompútermen durys jumys isteýdi úırene kele bul istiń qazirgi tártiptiń negizgi bir bólshegi ekendigin, munsyz veterınarıa salasynyń alǵa basa almaıtyndyǵyn uǵatyn bolady. Sol kezde qazirgi ókpe-renishter de seıiledi. Jalpy, qaı el, qaı jerde bolmasyn jańalyq ataýlynyń qoǵam tarapynan birden qoldaý taýyp kete almaıtyndyǵy anyq másele ǵoı.
– Qazir kez kelgen jumystyń qaıtarymy jalaqy arqyly óteletindigi belgili. Aýyldaǵy mal dárigerleriniń qazirgi jaǵdaılaryna kóńil tolmaıtyndyǵynyń bir sebebiniń osy jalaqy máselesine qatysy bar sekildi. Olar qazirgi atqaryp otyrǵan jumystyń jaýapkershiligi men aýqymyn jalaqy kóleminiń ótemeıtindigin aıtady. Jastardyń maldárigerlik qyzmetke barǵysy kelmeıtindigin, ahýal osylaı bola berse, biraz jyldan keıin aýyldarda mal dárigerleriniń qalmaıtyndyǵyn ashyna jazady.
– Bálkim olardyń mundaı shaǵymdarymen kelisýge bolar. Óıtkeni, qazir veterınarıa salasyna qoıylar talap pen jaýapkershilik artyp otyr. Al jergilikti jerde, jumystyń alǵy shebinde turyp, bul mindetti oryndaýshylardyń shekesi shylqyp júr deýge kele qoımas. Biraq bul máseleni jeke men sheshpeımin. Onyń ústine, aýyldaǵy mal dárigerleri bizdiń mınıstrlik arqyly emes, jergilikti búdjetter arqyly qarjylandyrylady.
Sizge túsinikti bolý úshin aıta keteıin, bizdiń Veterınarıalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti negizinen alǵanda veterınarıa salasyndaǵy ınspeksıalyq jumystarmen, ıaǵnı qoıylatyn talaptardyń oryndalýyn baqylaý jáne qadaǵalaýmen shuǵyldanady. Aýyldaǵy maldardy emdeýmen, maldárigerlik tıisti sharalardy júzege asyrýmen biz aınalyspaımyz. Bul jergilikti ákimdikke qaraıtyn veterınarlyq qyzmettiń quzyretinde.
Sondyqtan da men ákimdermen, olardyń bizdiń sala boıynsha tıisti ókilderimen kezdesken kezimde aýyldaǵy mal dárigerleriniń áleýmettik jaǵdaıyna kóńil bólip otyrý, jalaqylaryn atqarǵan qyzmetine, jaýapkershiligine sáıkes kóterý kerek ekendigin únemi eske salyp júremin. Óıtkeni, ılegenimiz qalaı alyp qaraǵanda da bir teriniń pushpaǵy ǵoı. Eger aýyldaǵy mal dárigeri qyzmeti jaǵdaısyzdyq saldarynan qojyraıtyn bolsa, onda bizdiń ortaq isimizde qandaı mán qalmaq?!
«Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasynyń aıasynda bizdiń salanyń jas mamany aýylǵa baryp jumysqa ornalasqan jaǵdaıda oǵan 70 aılyq eseptik kórsetkishke teń somada bir jolǵy kótermeaqy beriledi. Sondaı-aq, barǵan jerinen turǵyn úı salý nemese satyp alýy úshin jyldyǵy 0,01 paıyzdyq jeńildikti ústememen 1500 aılyq eseptik kórsetkishten aspaıtyn somada búdjettik nesıe alýyna bolady. Bul nesıeni 15 jyldyń ishinde qaıtarsa bolǵany.
– Bizben kórshi elderde veterınarıa qyzmetiniń jolǵa qoıylýy qalaı? Bizdiń el olardan keıin qalyp qoıǵan joq pa?
– Veterınarıa júıesin halyqaralyq standartqa kóshirý tapsyrmasy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń 2008 jylǵy 6 aqpandaǵy «Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn attyrý – memlekettik saıasattyń basty maqsaty» atty Joldaýynda qoıylǵan bolatyn.
Sodan beri veterınarlyq-sanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda veterınarlyq qyzmetti qurýǵa múmkindik beretin júıeli ózgeristerdi engizý baǵytynda kóptegen sharalar atqaryldy. Ár aýdanda, ár aýyldyq okrýgte veterınarlyq pýnktteri bar memlekettik veterınarlyq uıymdar quryldy. Sońǵy jyldary olardyń jumys aýqymy keńeıtile tústi, atap aıtqanda, janýarlardy juqpaly emes aýrýlardan emdeý, birizdendirý derekqoryn júrgizý, janýarlarǵa veterınarlyq pasport jáne anyqtama berý jumystaryn osy jergilikti atqarýshy organdar qurǵan veterınarıa salasyndaǵy memlekettik uıymnyń mamandary atqaratyn boldy.
Jańadan qurylǵan veterınarlyq uıymdardy jabdyqtaý boıynsha bekitilgen normatıvke baılanysty, 2013 jyly olardy materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýǵa 9,7 mlrd. teńge qarjy bólinse, 2014 jyly qosymsha 6,3 mlrd teńge nemese barlyǵy 16,0 mlrd teńge bólindi.
Sondyqtan joǵaryda siz qozǵap ótken problemalardy, bir esepten alǵanda, damýdyń problemalary dep aıtýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta bizben kórshi Ortalyq Azıa elderiniń jáne TMD-nyń kóptegen elderiniń veterınarıa salalaryna Qazaqstandaǵy sekildi memleket tarapynan kólemdi qoldaý sharalary kórsetilip otyrǵan joq. Veterınarıa salasyn halyqaralyq standarttarǵa kóshirýde biz olardyń kópshiliginen alda kelemiz.
– Veterınarıa salasyn halyqaralyq standarttarǵa kóshirýdiń bizdiń elimizge tıgizip otyrǵan naqty qandaı paıdasy bar? Osyny mysal keltire otyryp aıta ketseńiz.
– Máselen, 2015 jyldyń 28 mamyrynda Halyqaralyq epızootıalyq búrosy Búkilálemdik delegattar assambleıasynyń 83-shi sesıasynda Qazaqstan Respýblıkasy HEB-tyń sertıfıkatyn aldy. Osy sertıfıkat Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı, Mańǵystaý, Pavlodar, jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynan turatyn óńirlerdi aýsyldan taza vaksına qoldanbaıtyn el retinde tanytady. Bul – osy 9 oblystyń otandyq aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshileri mal jáne aýylsharýashylyq ónimderin syrtqa kedergisiz shyǵarýǵa múmkindik alady degen sóz.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLİPBAI,
