Memleket basshysynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Qazaqstan halqyna Joldaýynda jarıa etilgen elimizdiń jańa ekonomıkalyq saıasatyn iske asyrý maqsatynda «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵanyn qazaqstandyqtar jaqsy biledi. Bul baǵdarlama álemdik ekonomıkanyń ósimi báseńdegen jáne eksportqa shyǵarylatyn taýarlar men shıkizat túrleriniń quny tómendegen qazirgi jaǵdaıda iskerlik belsendilikti arttyryp, halyqty jumyspen qamtýǵa, sondaı-aq barlyq salanyń damýyna serpilis beretin basty qural boldy.
«Nurly Jol» baǵdarlamasy elimizde tıimdi ınfraqurylymdyq qaǵıdattar negizinde makroóńirlik ıntegrasıalaý jolymen biryńǵaı ekonomıkalyq naryq qurýǵa baǵyttalǵan. Osyǵan baılanysty alty makroóńir retinde ońtústik, ortalyq-shyǵys, batys, soltústik jáne Astana men Almaty qalalary aıqyndaldy. Ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi habtar bolyp Almaty, Astana, Aqtóbe, Shymkent, Óskemen qalalary belgilendi. Bul qalalar kapıtaldar men resýrstar, ozyq tehnologıalar men qyzmet kórsetýler shoǵyrlanatyn ortalyqtar bolýy tıis. Osylaısha, bir-birimen septesip, ınfraqurylymdar men turǵyn úı qurylysy damytylady, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasy jańǵyrtylady, ózge de ekonomıkalyq máseleler retine qaraı sheshimin tabady.
Al «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasynda kórsetilgen ekonomıkalyq salaǵa qatysty jumystar qandaı baǵyttar boıynsha júzege asyrylady? Elimizdiń Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, ol negizgi jeti baǵytta iske asyrylady. Birinshi – kóliktik-logıstıkalyq qurylymdardy «sáýleli» qaǵıdat boıynsha tıimdi qurý úshin komýnıkasıanyń barlyq túri Astanadan elimizdiń ózge makroóńirlerine baǵyttalatyn bolady. Sondyqtan Ortalyq – Ońtústik, Ortalyq – Shyǵys, Ortalyq – Batys, Batys Eýropa – Batys Qytaı jáne basqa da jobalardy júzege asyrý josparlanǵan edi.
Osyǵan baılanysty 2015-2020 jyldary aralyǵynda jalpy uzyndyǵy 6,7 myń shaqyrymnan asatyn avtomobıl joly salynady jáne qaıta jóndeýden ótkiziledi. Baǵdarlamada, sondaı-aq temir jol jelilerin tóseý jáne Quryq portyna parom ótkizý qurylysyn júrgizý de qarastyrylǵan. Quryq portyna parom ótkelin salý Qazaqstan arqyly Iran, Qytaı, Reseı jáne Eýropalyq odaq elderine tasymaldanatyn tranzıttik júk kólemin arttyrady.
Ekinshi baǵyt – elimizde ındýstrıalyq jáne týrısik ınfraqurylymdy damytýǵa qatysty. Onda makroóńirlerde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qurylysyn salý qarastyrylǵan. Onyń ishinde Atyraý oblysynda boı kóteretin ulttyq ındýstrıalyq munaı-hımıa tehnoparkiniń jáne «Qorǵas –Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń qurylys jumystary bar.
Úshinshi baǵyt aıasynda energetıkalyq ınfraqurylymdy nyǵaıtý kózdelgen. Ol úshin Almaty jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryn elektr energıasymen senimdi túrde qamtamasyz etý maqsatynda, sondaı-aq «Soltústik – Ońtústik» baǵytynda tranzıttik júk tasymalyn arttyrý úshin «KEGOC» aksıonerlik qoǵamy «Soltústik – Shyǵys – Ońtústik tranzıti qurylysy» jobasyn júzege asyrady. Atalǵan joba Qazaqstannyń «Soltústik – Ońtústik» baǵyty boıynsha energıa tranzıtin 1350 MVt-dan 2100 MVt-ǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Tórtinshi baǵyt retinde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy ınfraqurylymdaryn jáne jylýmen, sýmen qamtý jáne sý aǵyzý júıelerin jańǵyrtý qarastyrylyp otyr. Onyń ishinde qazirgi kezde qoldanystaǵy nysandardy qaıta jóndeýden ótkizý jumystary da bar. Buǵan qosa, shamamen 1 myń shaqyrymdaı bolatyn jylýmen qamtamasyz etý jáne 6 myń shaqyrymǵa jýyq sýmen qamtý, sý aǵyzý júıelerin jańǵyrtý josparlanǵan. Bulardyń qataryna, sondaı-aq tozyǵy jetken jáne apattyq jaǵdaıdaǵy sý qubyrlary men jylý júıeleri de kiredi. Sebebi, elimizdiń aýmaqtarynda jóndeýdi qajet etetin jáne apatty jaǵdaıdaǵy sý qubyrlary men jylý júıeleri barshylyq. Sonyń saldarynan sý da, jylý da bosqa ysyrap bolyp jatatyny jasyryn emes.
Qazirgi kezde turǵyn úıge degen suranys artyp tur. Ony qanaǵattandyrý maqsatynda jaldyq, nesıelik jáne komersıalyq turǵyn úıler salynyp jatyr. «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes 2020 jylǵa qaraı elimizde jalpy kólemi 4,5 mıllıon sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úı paıdalanýǵa beriledi. Bul – memlekettik baǵdarlamada kózdelgen besinshi baǵyt. Altynshy baǵyt negizinen bilim berý salasynyń ınfraqurylymyn damytýǵa baılanysty. Munda basymdyq apatty jaǵdaıdaǵy mektepter men úsh aýysymda oqytýdy joıýǵa berilgen. Osyǵan oraı, atalǵan merzim ishinde qajettilik boıynsha jalpy bilim beretin jańa mektepter salynady jáne paıdalanýǵa beriledi.
Al baǵdarlamada kózdelgen jetinshi baǵyt – kásipkerlikti qoldaý. Memleket shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa qarajat aıap jatqan joq. Jyl ótken saıyn dál osy salany qoldaýǵa qarastyrylǵan qarjy kólemi artyp keledi. Tipti, álemdik qarjy daǵdarysy qyspaqqa alǵan jyldardyń ózinde kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan qarjy mólsheri burynǵydan esh tómendemedi. Óıtkeni, shaǵyn jáne orta bıznestiń el ekonomıkasyn damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge jáne jumyssyzdyqty joıýǵa qosatyn úlesi joǵary, alatyn orny erekshe.
Memlekettik baǵdarlamada naqty kórsetilgendeı, bul joly Ulttyq qordan bólinetin jeńildetilgen nesıelik qarajattyń aıtarlyqtaı bóligi qaıta óńdeý ónerkásibimen aınalysatyn iri kásipkerlik, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine beriledi. Sonymen qatar, atalǵan qarjy ınvestısıalyq jobalardy júzege asyrýǵa, buryndary berilgen zaımdardy qaıta qarjylan_dyrýǵa jáne aınalymdaǵy qarajatty tolyqtyrýǵa da baǵyttalady. Osy tusta atap ótetin másele, zaımdy alýshy tóleıtin jyldyq syıaqynyń mólsheri 6 paıyzdy quraıdy. Zaım 10 jyl merzimge beriledi. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi 2020 jylǵa qaraı baǵdarlamany iske asyrý barysynda kásipkerlik sýbektiler óndiretin ónim kólemi 1,5 trıllıon teńgeni quraıdy degen boljam jasap otyr.
«Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynatyn jekelegen baǵyttar da bar. Mysaly, ekonomıkanyń salalary – mashına jáne vagon jasaý, agroónerkásip kesheni, qaıta óńdeý ónerkásibiniń basqa da sektorlaryna qoldaý kórsetiledi. Budan bólek, baǵdarlamada eksport kólemin arttyrý úshin qarjy resýrstary da qarastyrylmaq. Mine, osyndaı sharalar aǵymdaǵy óndiris kóleminiń tómendemeýine, qazirgi kezde bar jumys oryndarynyń saqtalýyna yqpal etetin bolady.
Memlekettik baǵdarlamada kórsetilgen barlyq baǵyttar qalaı qarjylandyrylady degen máselege kelsek, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, olardy júzege asyrýǵa 2015-2017 jyldary jyl saıyn 3 mıllıard AQSH dollary bólindi jáne bólinedi. Sondaı-aq, halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynan 8,1 mıllıard dollar, otandyq ulttyq kompanıalar men damý ınstıtýttarynan 254 mıllıard teńge qarjy tartý kózdelgen. Jalpylaı alǵanda, bes jyl ishinde memlekettik baǵdarlamany qarjylandyrý kólemi 18 mıllıard AQSH dollaryn quraıdy eken.
Ótken jyly jáne bıylǵy jyldyń 8 aıynda «Nurly Jol» baǵdarlamasyn júzege asyrýda qandaı nátıjelerge qol jetkizildi? Aldymen kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý jaıyna toqtalaıyq. Qazirgi kezde negizgi baǵyttardyń biri sanalatyn «Ortalyq – Ońtústik», «Ortalyq – Shyǵys», «Ortalyq – Batys» jáne basqa da respýblıkalyq mańyzdy avtokólik joldaryn salý jumystary qarqyndy júrgizilip jatyr. Osy jyldyń sońyna deıin uzyndyǵy 774 shaqyrym bolatyn avtokólik jolyn salý jáne qaıta jóndeýden ótkizý josparlanyp otyr.
Atalǵan ýaqyt aralyǵynda ózge salalar boıynsha atqarylǵan jumystar «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń óz merziminde oıdaǵydaı oryndalatynynan habar berip turǵandaı. Máselen, áleýmettik ınfraqurylymdy damytýǵa baılanysty osy jyldyń ózinde 41 bilim berý nysany paıdalanýǵa berildi. Jyl sońyna deıin taǵy 8 mektep pen 4 balalar baqshasy esigin aıqara ashpaq. Sondaı-aq, uzyndyǵy 313 shaqyrymdy qamtyǵan ınjenerlik júıeler jańadan salyndy jáne kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Onyń 175 shaqyrymy – jylý, 138 shaqyrymy – sýmen qamtamasyz etý júıeleri.
Al turǵyn úı qurylysynda da ilgerileýshilik bar. Baǵdarlamany iske asyrý qolǵa alynǵannan beri 860 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen. Bul – 12300 páter. Jyl aıaǵyna qaraı taǵy 488,7 myń sharshy metr turǵyn úı salynady. Jalpy, 2015-2017 jyldary «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha 3,1 mıllıon sharshy metr turǵyn úıdi (shamamen 53 myń páter) paıdalanýǵa berý josparlanǵan.
Elimizdiń ekonomıkasyn damytýdaǵy taǵy bir mańyzdy baǵyttardyń biri – halyqaralyq qarjy uıymdarymen yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Óıtkeni, halyqaralyq qarjy uıymdary, naqty aıtqanda, Dúnıejúzilik bank toby, Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki, Azıa Damý banki jáne Islam Damý banki seriktestik týraly ramalyq kelisimge sáıkes, Qazaqstanǵa qarjylyq jáne tehnıkalyq qoldaý kórsetip turady. Seriktes qarjy uıymdary tarapynan kórsetiletin qarjylaı qoldaý avtokólik joldaryn jóndeýden ótkizýge, sýarmaly jer jaǵdaıyn jaqsartýǵa, eldi mekender turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Búgingi kúnge deıin halyqaralyq qarjy uıymdarymen jalpy kólemi 1 mıllıard AQSH dollaryn quraıtyn 18 kelisimge qol qoıyldy. Jyl sońyna deıin 500 mıllıon dollar bolatyn 9 kelisimge qol qoıý kútilip otyr.
«Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy elimizdiń ekonomıkasyn ári qaraı damytatyn jáne halyqty jumyspen qamtamasyz etetin negizgi lokomotıvtiń biri boldy dep, nyq senimmen aıta alamyz. Osy baǵdarlamany júzege asyrý arqyly bizdiń elimiz 2015-2016 jyldary ekonomıkanyń resessıasyna jol bermegen edi.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
