Almaty qalasynyń irge qalaǵanyna 1000 jyl merzim bolýy tarıhı shyndyqqa aınaldy. Osy jolda otandyq arheolog-ǵalymdarymyz ushan-teńiz jumystar atqaryp, shyrqyrap turǵan shyndyqty sharaınanyń júzine shyǵara bildi. Sonyń nátıjesinde ótken jyldyń ortasynda bul oqıǵa IýNESKO deńgeıinde moıyndalyp, osynaý asa bedeldi halyqaralyq uıymnyń mereıtoılar tizimine engizildi. Bul shyn máninde óte úlken jeńis qana emes, týǵan elimiz ben halqymyz úshin orasan zor mártebe bolatyn.

Al kúni keshe bizdiń ońtústik astananyń on ǵasyrlyq merzimge mezirettelgen mereıtoıy Eýropa mádenıeti men rýhanıatynyń ózindik bir ortalyǵy ispettes Parıj qalasynda odan ári dýman jalǵastyrdy. Osyǵan baılanys­ty fransýz astanasyna Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek bastaǵan arnaıy delegasıa baryp, Alataý aıasynda bastaý alǵan merekelik kóńil kúı aýanyn sol qalpynda jetkizdi.

Biz aqıqattyń arnasynda qalyptasa bastaǵan aıǵaq týrasynda taǵy da bir top ǵalymdarǵa sóz bergendi jón kórdik.

Bolat KÓMEKOV,

UǴA akademıgi, profesor:

– Almaty qalasynyń irge kó­tergenine 1000 jyl shamalas ýa­qyt bolǵany týraly máseleniń kóte­rilgeni keshe men búgin emes. Bul bu­rynnan beri aıtylyp kele jatyr edi. Oǵan dendep mán berilip, zertteý júrgize bastaý 2000 jyldyń basynan beri qaraı erekshe qatty qarqyn aldy. Osy tarapta meniń Karl dosym, akademık Karl Baıpaqov esh ólsheýge kelmeıtin ulan-ǵaıyr jumystardy atqardy. Rasynda da Almatynyń tarıhyn 1854 jyly ǵana boı kótergen Vernyıdan bastaý úlken qatelik boldy. Olaı deıtinim, sol Vernyı bekinisiniń taqyr jerden turǵyzyla salynbaǵanyn kezinde Sh.Ýálıhanov pen V.Bartold óz eńbekterinde ja­zyp ketken edi. Munyń arǵy ja­ǵynda Babyr men Muhammed Haıdar Dýlatıdiń eńbekterinde Almaty týraly jazbalar kezdesedi. Mine, ke­ńes kezeńinde bizge osylarǵa sal­maq artyp, tirek tireýge múmkindik berilmedi.

Munyń ústine, qazirgi tańda ejel­gi qalalar men qonystardyń naqty dáýren súrgen ýaqyttaryn anyqtaýda jańa tásilder iske qosyldy. Endi arheologıa derekteri birinshi planǵa shyqty. Biz shynynda qandaı da bir tarıhı shyndyqty anyqtaýda eń aldymen arheologıalyq qazba jumystary barysynda alynǵan málimetterine súıenýimiz kerek. So­dan keıin jazba derekterge jú­ginemiz. Osy arqyly zerttelip otyr­ǵan nysan týraly alyn­ǵan de­rek­terdi tıimdi paıdalana bilýimiz qajet. Eń sońynan nýmızmatıkalyq zattar beretin maǵlu­mattarǵa oı jú­girtemiz. Al Al­maty qalasynyń naqty jasy týraly derekter osy aıtylyp otyrǵan úsh sala boıynsha da tabylyp otyr.

Osy jerde kóńil bóle ketetin taǵy bir jaıt, óziniń ǵasyrdan ǵa­syrǵa sozylǵan uzaq tarıhy ba­ry­­synda kóptegen eldi mekender men geografıalyq ataýlar ártúrli jaǵdaıda ózgeriske túsip, álsin-álsin almasyp jatady. Biz tarıhı nysandardy zertteý kezinde muny da qaperimizden shyǵarmaýymyz kerek. Bul úshin kári Kaspııdiń kúni búginge deıin bizge belgili 70 túrli ataýy bolǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Sol sıaqty Tarazdyń 7 túrli aty bolǵany da málim. Osy turǵydan kelgende, bir kezderi Almatý, Almalyq degen attary bolǵan Almatyǵa ár dáýirde ártúrli attardyń tańylyp qalǵan bolýy da yqtımal ekenin es­ten shyǵarmaıyq. Muny nege aıtyp otyrmyn? Aıtalyq, Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» atty eńbeginde jáne jasaǵan kartasynda Iassını (Iahınch) degen qala bar. Ol bul shahardyń İle ózeniniń batys qaptalynda ornalasqanyn jazady. Osyny zerttep qarap, zerdeleı kelgende, áńgimeniń qazirgi Almaty týraly bolyp otyrǵanyn paıymdaý qıyn emes.

Zardyhan QINAIaTULY,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor:

– Men tarıhı derektermen jan-jaqty dáleldenip turǵan aqıqat nár­­sege kúmánmen qaraýǵa bolmaıdy dep esepteımin. Sol sıaqty óz tarıhyna quldyq psıhologıamen qaraýǵa bolmaıtynyn aıtar edim. Bulaı deıtinim, bizde áli de kórshige qarap jaltaqtaý, solardyń kóńilderine kelmesin dep óbekteý qalmaı kele jatyr. Áıtpese, reseılikter 1147 jyly irgesi qalandy dep júrgen Máskeýdiń 1000 jyldyǵyn 1997 jyly atap ótkende, eshkim eshteńe degen joq qoı. Al tarıhı shyndyqqa kelsek, bul qalanyń aty jalpaq jurtqa XIV ǵasyrda Uly Máskeý kinázdiginiń ortalyǵy atanǵan kezde ǵana belgili bolǵan. Bul jerge 1237 jyldyń kúzinde Batý han kelgende, qonystyń tipti aty da joq edi. Altyn Ordanyń hany ózenniń jaǵasyna kelip turyp: «Mýshhııý gol hoto» deıdi. Ol «Qısyq ózen jaǵasyndaǵy qala» degeni edi. Sodan keıin kele «Moskva» degen ataý shyǵyp, ol ózenge de, qalaǵa da ta­ńylsa kerek.

Mońǵolıanyń qazirgi astanasy Ýlan-batordyń ataýyn qazaq qaıratkeri Turar Rysqulovtyń ber­genin de búginde jurttyń bári biledi. Budan birneshe jyl buryn mońǵol eli osy qalanyń negizi bolǵan burynǵy Ýrga qalasynyń 800 jyldyǵyn taı­ly-taıaqtary qalmaı toılap ótti. On­da da olarǵa «bularyń qalaı?» degen bir pende bolǵan joq. Endeshe, Almatynyń týra tarıhy týraly sóz etkende de, aqıqattan aýytqyp ketpeı, shyndyqty aıtýymyz kerek. Al joǵaryda atalǵan eki qalaǵa kelgende de, bizdiń tarıhı deregimizdiń túbiri myqty, dińgegi myǵym bolyp turǵan joq pa? Eń bas­tysy, dá­lel degen jetip-artylady. Bizdiń ar­heolog-ǵalymdarymyz munyń bárin shegedeı qaǵyp, myqtaı nyqtap berip otyr. Qazirgi Almaty qalasy ornynan tabylǵan teńgeler zattar, baıyrǵy qol óneri buıymdary osyǵan naqty derekterdiń biri bolyp tabylady. Ártúrli ádet-ǵuryp­tarǵa arnalǵan merekeler úshin daı­yn­dalǵan qola qazandar tipti bul mań­da bizdiń dáýirimizge deıingi V-III ǵasyrlardyń ózinde tirshilik bol­ǵanyn, munda eldi meken qanat jaı­ǵanyn aıǵaqtap beredi. Demek, bul qalanyń ornyndaǵy qonysty shyǵys saqtar men úısinder jaılaǵan degen tujyrym jasaýǵa ábden bolady. Ol kezde Almatynyń tarıhy qazir biz aıtyp otyrǵan myń jyldan kóp árige ketip qalady.

Bularǵa qosarym, Almaty ataýy ertedegi arab, parsy jazbalarynda kezdesetini sıaqty, «Iasa jaz­­basyn» («Todo bıchıg») jazyp qaldyrǵan mońǵol tarıhshysy ári dinı qaıratkeri Zaıa Bandıdtiń ómir­baıandyq materıaldarynan da oryn alǵan. Osy kitapta Talǵar jáne Kúrti degen eldi mekender ataýlarymen birge, Almatynyń da aty júr. Al kitap XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jazylǵan. Munyń ózi bul qalanyń kúni keshege deıin osy ataýmen kelgenin taǵy bir dáleldep ótedi. Budan týatyn qorytyndy: 1854 jyly Vernyı bekinisi aq topyraq, tas qaıraqtyń ústine ornyǵa salǵan joq.

Amantaı ISIN,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty:

– Almatynyń kóne qala ekeni anyq. Biraq dál qazir onyń paıda bol­­ǵanyna myń jyl boldy ma, joq odan da buryn qabyrǵa turǵyzǵan ba, – bul áli zertteı túsýdi kerek etedi. Se­bebi, keıbir derekter qalanyń biz aıtyp júrgen ýaqyttan da áriden bas­taý alyp qalýy múmkin ekenin alǵa tartady. Al qazba jumystary kezinde tabylǵan nýmızmatıkalyq zattarǵa qaraǵanda, Almatynyń keminde keıin­gi orta ǵasyrlarda ómir súrgenin baıqaýǵa bolady. Mine, osy kúmis teńge – dırhemderdiń biriniń aınalmasyna jazylǵan derekterde aqshanyń soǵylǵan aýlasy men kún birligi anyq kóringen. Odan «Bul dırhem Almatý aımaǵynda (baladta) besinshi jyly soǵyldy» degen jazý shyqqan. Almaty aýmaǵynan tabylǵan dırhemder 1271-1272 jyldary Maýrennahr jeri men Túr­kistan qalasynda Masýd­bek júrgizgen reforma kezinde so­ǵyl­­ǵanyn da bildiredi. Keıinirek V.N.Nastıch olarda jazylǵan jazý negizinde sol kezeńde Almatý, Al­maty qalasynyń aty qazirgideı aı­tylǵanyn da jetkizdi.

Jalpy, bul mańda Almaty jal­ǵyz bolmaǵan. Bul jerde onymen qanattas taǵy eki qala ornyqqan. Solardyń arasyndaǵy eń úlkeni – Almaty Uly Jibek jolynyń boıyna orna­lasyp, osy mańaıdaǵy saýda men ekonomıkalyq ortalyqtyń qyzmetin atqarǵan. Taǵy bir aıtatyn jaıt, sol zamandardyń ózinde úlken eldi mekenderdiń seriktes qalalary bolǵan. Mundaı úshtiktiń biz qa­zirgi Semeı óńirinde de, Ertistiń tómengi aǵysy boıyndaǵy qımaqtar (qypshaqtar) menshigindegi alqapta da bolǵanyn aıtar edik. Astana qalasynyń tarıhy da tereńnen tartylatyny jóninde derekter bar­shylyq. Onyń negizin Buzoq (Bozoq) qalasa kerek. Keleshekte osylardyń báriniń tarıhyn zerttep, shyndyqty betke shyǵarýymyz kerek. Ádette shyrǵalańnyń shıesin shyndyq qana sheshe alady.

Baqytjan EJENHAN,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor:

– Men bul taqyryppen tikeleı aınalysyp júrgen adam emespin. Biraq osy jónindegi derekterge ár­daıym qulaq asyp, kóz salyp tu­ramyz. Sol derekterde qazirgi Al­maty qalasynyń mańynda erte ár­túrli kezeńderde birese Almatý, birese Almaly dep atalyp kelgen qonystyń bolǵany aıtylyp qalady. Negizi, osyndaı shahardyń bolǵany eshqandaı kúmán týdyrmasa kerek. Ol zamanynda Jibek jolynyń bir ótkeli bolǵan sıaqty. Batys pen Shy­ǵysty jalǵastyryp jatqan sol ataq­ty joldyń ıininde turý bul qala­nyń belgili bir mádenıettiń or­talyǵy men oshaǵy retinde tanyl­ǵanyna da aıǵaq bola alady. Biraq óz basym onyń budan tap myń jyl buryn ómir súrgenin kesip aıtyp bere almaımyn. Bizdiń tarıhshy ǵalymdar da bul jóninde biraýyzdy pikirde bola almaı otyr. Sebebi, keıingi kezderi belgili bola bastaǵan arheologıalyq qazba jumystary mundaǵy ejelgi qonystardyń tarıhy eki myń jyl­dyń mańaıynan arna tartatynyn baıqatyp jatyr. Demek, bul tarapta taǵy biraz izdenip, naqtyly bir sheshimge kelýge týra keletin shyǵar. Qalaı degende de, qalanyń shejiresin 1854 jyly irge qalaǵan Vernyıdyń tarıhynan bastaýǵa bolmaıdy.

Jazyp alǵan

Serik PİRNAZAR,

«Egemen Qazaqstan»