Qadymnan qalǵan qoltańba

«Tarıhty bilmeı – keleshekti boljaý qıyn»,– degen eken Ábý Nasyr ál-Farabı. Ekspedısıa músheleri aqparattyq-beıne, kórkemsýret álbomyna málimet jınaý barysynda Shıeli aýdanynda Qarataý taý silemderindegi «Saýysqandyq» shatqalyndaǵy petroglıfterge arnaıy túsirý jumystaryn jasady.

Eńbekshi aýylynan 55 shaqyrym soltústik-shyǵysqa qaraı jotalardy jaǵalaı Saýysqandyq ózeniniń oń jaǵynda, Súleımen jaılaýynyń irgesindegi Úlkenshoqy, Kishishoqy atalatyn taý jotalarynyń jartastaryndaǵy sýretter qola dáýirinen qalǵan qundy dúnıeler. Jartastaǵy sýretter sol dáýirdiń ádet-ǵurpyndaǵy nanym-senimderinen kórinis beredi. Búginde osy qundy mura IýNESKO-nyń eskertkishter tizimine usynylǵan.

Saýysqandyq shatqaly Bala Saýysqandyq jáne Úlken Saýysqandyq bolyp bólinip, 5 taýly aımaqty quraıdy. Munda taýeshki, arqar, qasqyr, túıe, jylqy sıaqty janýarlar men ańdar jaıly sújettik kórinispen qatar, qarý asynǵan adamdar erekshe beınelengen. 2004 jyly «Turan» ekspedısıasynyń barlaý jumystarynda tabylǵan shatqaldaǵy sýretter ejelgi dáýirden derek beretin qundy mádenıetimizdiń jalǵasy. 9 shaqyrymǵa sozylatyn jartastaǵy beıneler ekspedısıa qorjynyn toltyratyn mol aqparattar berdi.

Qarataýdyń qupıalary

Qart Qarataý. Til ushyna osy bir sóz tirkesi eriksiz orala beredi. Taýdyń etegine bara qalsańyz, onyń tastaryna qaraı otyryp, eski zaman kóz aldyńda eriksiz kólbeń qaǵady. Qanshama ǵasyrlar ótti. Bir kezderi Qarataý zańǵar kókpen talasqan bıik bolǵan shyǵar-aý. Ony kimniń kózi kórgen? Qazir she? Shógip barady. Týra jasy kelgen adam sekildi. Ortasha bıiktigi 1800 metr eken. Eń bıik tusy – Myńjylqy. Onyń ózi de aspanmen talasqan talaı shyńnyń qasynda óte pás.

Qalyń qatparly Qarataýdyń sońǵy silemderi Syr óńirine jetip jyǵylady. Qazaq dalasynyń ońtústik ólkesin boılap jatqan taý qashannan da ultymyz úshin ulyq tutqan kıeli mekenniń biri. Baǵzy zamannan baıtaq dalamyzdyń kórkin kirgizip, ajaryna ár bergen, elge nár bergen.

Ǵalymdar bul taýdyń jerdiń betinde paıda bolǵanyna qanshama mıllıon jyl ótkenin aıtady. Al odan beri talaı márte jylǵadan sý aǵyp, san ret aǵashtar búrshik jardy. Qanshama urpaq almassa da, Qarataý adam balasymen birge jasap keledi, áli de talaı urpaǵyna qupıasyn asha jatar…

Eski zamandarda ómir súrgen adamdar osy taýdyń baýraıyn meken etken degen derekter bar. Onyń aıqyn kýási – tasqa qashalyp salynǵan sýretter. Mundaı tarıhı oryndar 400 shaqyrymǵa sozylyp jatqan Qarataý qoınaýynda óte kóp. Ǵalymdar olardy qola dáýiri men orta ǵasyr aralyǵynda beınelengen dep joramal jasap júr. Arheologtar zertteýge alǵan tastaǵy tańbaly sýretter qazir myńnan asady.

Jańaqorǵan aýdany tusyndaǵy Qatynqamal úńgiri jaıynda kópshilik jaqsy biledi. Bul jer – tarıhı oryn. Jaýgershilik zamanda qalyń elge pana bolǵan desedi. Alaıda, onyń qupıasy áli tolyq ashylǵan joq. Úńgir qalaı paıda boldy? El aıtatyn áfsana túrlishe sóıleıdi. Ǵylym tilimen dáıek kem. Qazirge deıin Qarataý qoınaýynda jatqan 50-ge jýyq qamal bar eken. Kóbisi áli zerttele qoımapty.

Tabıǵattyń tamashasyna kóz salǵyńyz kelse, Qarataýdyń baýraıyna barsańyz, kelbeti kórkem kóptegen kórikti jerlerdi kórip, kóńilińiz kóterilip qaıtady. Jaratylystyń sulýlyǵy munda da jetip jatyr. Ony qolmen qashap jasaǵan músinshiniń týyndysy dersiz. Degenmen, onyń barlyǵy on segiz myń ǵalamnyń tól týyndysy. Betkeıiniń topyraǵy da basqasha, qońyr jáne qyzǵylt qońyr tústi, kelgen adamnyń kózine birden túsedi. San alýan ósimdikter de taýdyń kelbetine shyraı qosa túsedi.

Qarataýdy meken etken ań men qus kóp-aq. Kezinde olardyń keıbiriniń tuqymyn tuzdaı qurta jazdaǵany ras. Solardyń biri – arqar. Qarataý arqary tek osy jerdi ǵana meken etedi. Taýly aımaqtyń jazyqtaý jerinde júretin ań olaı-bulaı kóship júrgendi qalaı bermeıdi. Qashannan da bir sáttik qyzyq úshin basqasyna bas aýyrta bermeıtin ańshylar arqardy ońdy-soldy myltyqtyń shúrippesine baılaǵany ózegimizdi órteıdi. Búgingi kúni taý jaqqa jolyńyz tússe, ony kórmeýińiz de múmkin. Ushqan qus pen júgirgen ańdy esepke alatyn ǵalymdar onyń sany kemip bara jatqanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júr. Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda taýdyń baýraıynda bar-joǵy 150-250 arqar kózge ushyrasqanǵa uqsaıdy. Al búginde…

Ǵalymdar Qarataýdyń qoıny-qonyshy qazba baılyqqa toly deıdi. Bul sózdiń jany bar. Qorǵasyn men myrysh, fosfor sekildi qat dúnıelerdiń qory jeterlik munda. Gıps, sement te kezdesedi. Keıbiri óndirilip te jatyr, endigi birine túren tıe qoıǵan joq… Qarataýdyń qupıasy kóp-aq…

Abyzdar atyraby

Qazaqtyń dalasy áýlıelerge, batyrlarǵa, bı-sheshenderge, sahabalarǵa baı ólke. Sol ólkeniń biri Oqshy ata kesheninde Asan qaıǵy atamyzdan bastap Esabyz, Bala bı, Ǵaıyp ata, Qysh ata, Mustafa Shoqaıdyń atasy Torǵaı datqa jatyr. Top músheleri kıeli jerde bolyp, abyz-áýlıelerdiń basyna quran baǵyshtady. Oqshy ata mazaraty Túrkistannan buryn qalanǵan erterektegi úlken panteon bolǵan. Qasıetti oryn Shıeli aýdany Báıgequm eldi mekeniniń janynda ornalasqan.

Óz zamanynda Oqshy ata qarý-jaraq daıyndaıtyn usta ári erekshe darynǵa ıe qasıetti adam bolǵan eken. Azan shaqyrǵan esimi Ibrahım, keı derekterde Kógentúp delinedi. H ǵasyrǵa jatatyn bul mazarat aımaqtaǵy erekshe mańyzǵa ıe jerdiń biri.

Báıgequm aýylyndaǵy Qanqoja kóli – týrısik aımaqqa suranyp turǵan demalys orny. Uzyndyǵy 35 shaqyrym, eni 1,5 shaqyrymdy quraıdy. Demalys aımaǵynda bir maýsymda 30 myń adamǵa deıin jınalady. Qambash kólinen keıin úlken aýmaqqa ıe Qanqoja kóli bolashaqta aımaq týrızmine jańasha serpin beretin jobaǵa aınalatynyna senim mol.

Shıeli, Jańaqorǵannan keıin ekspedısıa Syrdarıa aýdanyna bet túzedi. Qashanda gúl-jelegi jaıqalǵan Naǵı İlıasov aýyly bar jasaýymen jaınap tur. Top múshelerin jarqyn kóńilmen qarsy alǵan aýyl turǵyndary izgi tilekterin aıtyp, aqjarma batasyn berse, «Aq ájeler» ansambli jyrdan shashý shashty. «Syr – Alashtyń anasy» ekspedısıasy Syrdarıa saparynda aýdandaǵy kórikti oryndar men tarıhı mańyzy bar Syrlytam, Múlkálan áýlıe, Qaljan ahýn meshit-medresesine at basyn burdy. Aldymen İńkárdarıa aýylynda ornalasqan Molqalan (Molla-Qalan) kesenesine kirip, quran baǵyshtaldy. Ejelgi ozyq oıly áýlıe-ámbıeler jaıynda ańyzdarǵa qanyqty. Qyzylqum jerindegi Syrlytam kesenesi kóne tarıhtyń kýásin qoınyna jasyrǵan eskertkishtiń úlkeni. Qarahan kesenesinen keıingi Syr elindegi ortaǵasyrlyq sáýlet eskertkishine jatady. Tarıhqa sheginsek, Hazar teńiziniń jaǵalaýyn Qańly, Kerderi, Daı urpaqtary, keıinirek túrikmender men qaraqalpaqtar mekendegen. Keıbir derek kózderinde Qambar batyr men Alpamys batyr da (Bámish) Syr boıynda týǵan delinedi. Qorqyt ata jyrlaryndaǵy Qazan Salar, Bámish, t.b. keıipkerler tarıhta bolǵan, Syr boıynda ómir súrgen adamdar. Barshyn qyzdyń atymen atalǵan Barshyndarıa Jetikólden bastalǵan kórinedi. Qazirgi Syrlytam eskertkishi osy Barshyn qyzdyń qurmetine salynǵan-mys. Syr elinde eki Syrlytam bar. Biri Qarmaqshy aýdanynda, ekinshisi Syrdarıa aýdanynyń İńkárdarıa aýylynan 29 shaqyrym jerde ornalasqan. Kórnektiregi de osy. Syrlytam atalyp ketken Barshyn qyz mazarynyń tarıhy sonaý Hİİİ ǵasyrdan bastalady. Eskertkish portal kúmbezdi, sharshy úlgimen, qyzyl kirpishten turǵyzylǵan. Bıiktigi 10 metr shamasynda. Qumtóbe basyna ornatylǵan Syrlytamnyń beti shyǵysqa qarap tur. Syrlytam kesenesi aǵashsyz salynǵan eken. Kúmbezdiń baǵanalary men olardyń arasyna salynǵan beıneler qazaqtyń oıý-órnegine uqsaıdy. Kirpishteri óte juqa, shertseń, syńǵyrlap tur. Mazardyń ishi men syrtyndaǵy beıneler men belgiler bul beıittiń qyzǵa arnalǵan eskertkish ekenin dáleldeı túsedi. Eskertkishtiń mańdaıshasynda «Ǵamal Jaı lahat» degen jazý bolǵan. Búginde ol jazýdan jurnaq qana qalǵan. Bul mazardyń qundy sáýlet eskertkishi ekenin jete túsinbegen keıbireýler túrli naqyshtardy buzyp áketken. Kúmbez janynda tórtqulaqty beıit bar. Syrlytam mazarynyń ishinde segiz qabir jatyr. Olar jaıynda: «Bámsiniń 7 qaryndasy bolǵan, segizinshisi – áıeli Barshyn (Báný-sheshek) bolýǵa tıis», – dep jazady túrkitanýshy, profesor Áýelbek Qońyratbaev.

19-shy ǵasyrdyń ǵulamasy, aǵartýshy Qaljan ahýn Bólekbaıulynyń medresesi Tereńózek kentine jaqyn jerde ornalasqan. Ózi ǵalym ári dinı aǵartýshy bolǵan ol arab, parsy tilderin jetik meńgerip, Hıýa men Buharada (Kókiltash medresesi) joǵary bilim alyp, aǵartýshylyq qyzmettermen aınalysqan. Islam dinin nasıhattaýmen shektelmeı, óz shákirtterin Shyǵystyń ǵylymı jáne rýhanı baı murasymen de tanystyrǵan. Ol halyq arasynda aqyn jáne qoǵam qaıratkeri retinde de belgili. Onyń bastamasy boıynsha 1916 jyly medrese turǵyzyldy. Bul jerde medreseden ózge ishki kirpishten turǵyzylǵan Qaljan ahýnnyń ózi turǵan úıiniń de orny bar.

Mádenı meken

Ulttyq mádenıetimizdiń bir tarmaǵy ata-baba muralarynan syr shertetin, olardyń qaldyrǵan ónegesin keıingi urpaqqa tanytar tarıhı-mádenı eskertkishter ekeni anyq. Qazirgi tańda halyqtyń ulttyq sanasy oıanyp, tarıhı tulǵalardyń tanylýyna, arhıtektýralyq, arheologıalyq eskertkishter men tarıhı-mádenı muranyń baı dúnıesine umtylysy kún sanap ósip kele jatyr.

Zulmat zamandardy, joıqyn soǵystardy basynan keshirip, búgingi kúnge qabyrǵasy sógilmeı jetken Syr óńiri kóne dáýirlerden mádenıet osha­ǵynyń ordasyndaı bolǵany aqıqat. Bul sózdiń shyndyǵyna sapar barysynda kóz jetkizdik. El ańyzynda Syr óńirindegi shaharly mekenjaılardyń kóptigi sonshalyq, Shynazdan shyqqan laq shatyrdan shatyrǵa sekirip otyryp, Aral teńizine deıin jetedi degen áfsana bar. Bul teńeýdiń tegin aıtylmasy belgili. Degenmen, túsirilim tobynyń zertteýleri nátıjesinde Syrdarıa ózeniniń oń jáne sol qanatynda qala mádenıetiniń qalyptasqandyǵyna kózimiz jetti.

Ekspedısıalyq top Jalaǵash aýdanynda Buharbaı batyrdyń eskertkishine, mýzeı úıine jáne meshitinde bolyp, batyr urpaqtarymen salıqaly suhbat qurdy. Al Tań aýylyndaǵy Ábjálı ıshan meshiti jýyrda ǵana qaıta jańǵyrtýdan ótip, el ıgiligine berilipti. Osy aýyldyń týmasy, eljandy azamat Imamzada Shaǵyrtaevtyń demeýshiligimen qaıta jańǵyrtylǵan ımandylyq úıi búginde jamaǵattyń qýanyshyna aınalǵan. Aýyl qarıalarynyń aıtýy boıynsha, meshitti Ábjálı ıshannyń ózi sol kezdegi Qyzylorda temir jol vokzaly ǵımaratyn turǵyzǵan aqmeshittik Nurmuhammed degen ustaǵa qalatqan eken. Meshit sol mańda ómir súrip, búkil ǵumyryn balalardy musylmandyqqa oqytýǵa arnaǵan, jergilikti halyqtyń dinı saýatyn ashýǵa kóp eńbek sińirgen Ábjálı moldanyń atymen atalady.

Kónermes murasy men tarıhy mol Jalaǵash aýdanynda Qosabyl asar, Úńgirli asar, Monshaqty asarlar – Qańly kezeńinen kele jatqan keremet jotalar. Bıiktigi 15-20 metr bolatyn asarlar zertteý jumystaryna suranyp turǵan jádigerler.

Qarmaqshy aýdanynda ornalasqan Qorqyt ata kesheni – oblystyń týrısik kartasyna engen birden-bir úlken nysan. Jáne túrki halyqtaryna ortaq Qorqyt ata mazary da tarıhı muramyzdyń súbeli bóligi. Sonymen qatar, antıkalyq eskertkishter Bulandy, Shirik Rabat sıaqty asyl qazynalarymyzdy týrıserge tanytýǵa Qyzylqum aımaǵyndaǵy jol nasharlyǵy jáne uzaqtyǵy kedergi bolǵany bol­masa, ǵalymdardyń nazaryn buryp otyrǵan, arheologıalyq qazba jumystary júrgizilip jatqan eskertkishter bolashaqta týrızm salasyn damytýdaǵy óz mártebesine ıe bolady dep senemiz.

«Syr – Alashtyń anasy» ekspedısıasy Qarmaqshy topyraǵyndaǵy Jetiasar mádenıeti jónindegi málimetter bazasyn da keńeıtti. Osy arqyly biz basqan asarlardyń eń úlkeni res­pýblıkalyq mańyzǵa ıe tarıhı-mádenı nysan sanalatyn Altyn asardyń ejelgi turǵyndary jaý shapqynshylyǵynan qalany tastap ketýge májbúr bolǵan desedi.

Qaraly asar, Jalpaq asar, Quraıly asar, Bazar asar jáne Tompaq asar, Shirik Rabat atanǵan qalashyqtar jáne Bábish mola kesheni, Balandy, Seńgir tam qylýetiniń tarıhı mańyzy jóninde erterekte aımaqty zertteýge kelgen orys ǵalymdary I.Levına men S.Tolstovtyń eńbekterinde keńinen zerttelgen. Bir áttegen-aıy, qazba ju­mystary men qundylyqtar Reseı asqan… Sol já­digerlerge til bitse, kóne tarıhtan mol syr sherter edi-aý.

Syr óńiri Saq-apasıaktar astanasy Shirik Rabat, Oǵyz taıpalarynyń astanasy – Jankent, Horezmniń shetki aımaqtaryn basqarýda ortalyqqa aınalǵan Jent, Aqorda astanasy Syǵanaq syndy qalalarymen ataǵy alysqa jetken. Ekspedısıa músheleri sapar barysynda osyndaı qala qurylystaryn, sáýlet eskertkishterin saqtaý, qamqorlyqqa alý keleshek urpaq úshin mańyzdy ekenine taǵy bir kóz jetkizdi. Olardyń búgingi saqtalý deńgeıi, qorǵalý aımaǵynyń eskerilmeýi, tipti buzylyp ketýi kimdi bolsa da alańdatady degen úmittemiz. Erteńgi kúnge qoıylar talap kóp, eskeriler jaǵdaı qanshama?!

Darhan dala tulǵalary

Elbasy «Jalpaq jurtyńdy, ıisi Alashyńdy qurmetteý aldymen óziń turǵan ólkeniń tarıhyn, tabıǵatyn tanýdan, tulǵalaryn ardaqtaýdan bastalady»,– degen bolatyn. Osyny negiz tutatyn «Syr – Alashtyń anasy» ekspedısıasy qazynaly Qazaly topyraǵyna aıaldady. Árbir ólkeniń ózindik tarıhı-mádenı ereksheligi, sara joly bolady. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy Jankent, Myńtóbe, Kúıik Qala, Kesken Kúıik sekildi ertedegi qalalar saf altynǵa bergisiz tarıhı syrlardy búgip tur. Saraman-Qosa, Oraq, Begim Ana, Uzyntam, Sarybaıqazǵan, Qazanǵap sıaqty jaýgershilik zamanda belgi berý maqsatynda turǵyzylǵan tarıhı munaralar men Quttybaı, Syrlytam, Baqa bı, Káribaı, Naızaǵul, Janqoja keseneleri, Dóńqazǵan, Úshnazar, Qosym áýlıe, Jabaǵyly, Áýlıetóbe jáne Manas mazarattary syndy ár zamanǵy tarıhı-sáýlet eskertkishteri búgingi kúnge jetip, urpaqtaryn uly tarıhtyń syryna úńiltedi.

Halyqty qan qaqsatqan basqynshy qoqan-hıýalyqtarmen, jasy seksennen assa da otarshyl orys basqynshylarymen jan aıamaı kúresken Janqoja batyr osy óńirden bastap attan túspeı, Aqmeshit bekinisine deıingi jerlerdi ozbyr jaýdan azat etken. Batyr kesenesi aýdan aýmaǵynda, bıik aýqymdy tóbe basynda ornalasqan. 2011 jyly baba kesenesine jóndeý júrgizilip, tuǵyrly tas-belgi ornatyldy.

Qazaly qalasyndaǵy birtýar jaryq juldyz Ǵanı Muratbaev oqyǵan mektep úıi, Noǵaı, Ǵanıbaı baı, Qojanazar, Ázilhan ıshan meshitteri, temirjol mádenıet úıi men erekshe sáýlet úlgisindegi vokzal, eski qaladaǵy ǵasyrmen qurdas turǵyn úıler jáne Qazaly lokomotıv zaýyty kez kelgen adamdy eriksiz ótken kúnniń tuńǵıyǵyna boılatyp áketedi.

Ejelgi Jankent, Myńtóbe qalashyqtary, Quttybaı, Kelimbet, Syrlybaı mavzoleıleri men Saraman-Qosa jáne Uzyntam munaralary – Qazaly aýdanynyń búgingi kúnge jetken maqtanyshtary.

Qazaq halqynyń tóbe bıleriniń biri – Áıteke bıge arnalǵan eskertkish kent qaqpasy temirjol mańynda ornalassa, qazaq jastarynyń kóshbasshysy Ǵanı Muratbaev eskertkishi ózi atyndaǵy aýylda oryn tepken.

Saraman-Qosa munarasy HVİİİ ǵasyrdaǵy sáýlet óneriniń qaıtalanbas týyndysy. Saraman esimdi jigit pen Qosa degen qyzǵa qoıylǵan belgi. Bir derekte, Jent qalasyn bılegen hannyń balasy Saraman men jarly jigit Qosaı dos bolypty deıdi. Eki dos jer kórip, el taný úshin hannan ruqsat alyp, Qýań men Syrdarıadan ótip, Arqaǵa qaraı jyljıdy. Bir kúni Tasbulaq degen shaǵyn taýdan aǵatyn Taldysaı ózeniniń jaǵasyndaǵy aýylda úlken qyz uzatý toıyna tap bolady. Besikte aıttyrǵan baıdyń balasyna uzatylǵaly jatqan qyzben Saramannyń kóńili jarasyp, bir-birimen únsiz uǵysyp, aqyr sońy qashýǵa bel býady. Saraman men Qosa attary boldyrǵansha shaýyp, tún júrip, kúndiz demalyp, alty kún degende Syrdan qulaıdy. Saǵyrdan attaryn jaldap ótip, Qýańǵa jetip qonady. Erteńine qýǵynshylardy qazirgi eskertkish turǵan tóbege jete bergende kóredi. Turaqtaryn bilse, ásker ákelip, onyń sońy qyrǵynǵa ulasaryn sezgen Saraman: «Bulardyń qanyn basqalarǵa júktegenshe, ózimiz bolaıyq. Men aldyn bógeıin, Qosaı qyzdy alyp Qyzylqumdy betke alyńdar. Men tiri qalsam, senderdi tabarmyn», – deıdi. Sonda Qosaı «Ekeýińneń sadaǵań ketpesem, meniń dostyǵym qaıda?! Jol meniki, kidirmeńder», – depti. Biraq Saraman kónbeıdi. Qyzdyń alty aǵasy jıyrma jigitimen jetken eken. Kúshi basym bolady. Jeti adamnyń jastyǵyn alyp, aqyry Saraman qolǵa túsedi. Qyz ben Qosaı uzaı almaı júredi. Tóbeniń basyna shyǵyp qaraǵan Qosaı shaıqastyń bitpesin bilip, qyzǵa «Osy betińmen qasha ber. Tiri bolsań umytpaǵaısyń. Jańaǵy shaıqas bolǵan tóbeniń basynda Jent degen qala bar. Saramannyń eli sol» deıdi. Qyz «Ózim qara jamyldym, elińe ne betimmen baramyn?» dep oılaıdy. Qýǵynshylarǵa Qosaı qarsy shabady. Kúshi basym qýǵynshylar onyń da, qyzdyń da basyn qanjyǵaǵa baılaıdy. Han jarlyǵymen árqaısysyn óziniń ólgen jerine jerleıdi. Kirpish bas­tyryp, kúıdirip, munara salady. Saraman jigit pen Qosaı qyz týraly ańyzdyń taǵy bir nusqasy bar. Ol boıynsha da bir-birine yntyq eki jas zulymdardyń qurbany bolady. Búginde munaraǵa respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishi mártebesi berilgen. Munaranyń tóbe jaǵynda úsh qaraýyl tesigi bar, aýzy ońtústik-shyǵysqa qaraǵan, ózi eki bólmeli. İshine kóz salsańyz, joǵaryǵa aınalyp kóteriletin baspaldaqty baıqaısyz. Syrdyń tómengi aǵysy nebir ańyz-ápsanaǵa tunyp tur.

Teńizben tamyrlas tarıh

Ásem tabıǵatymyzben qatar tarıhymyzdy tanytýda 4 myń shaqyrymnan asa jol júrip kelgen top baıyrǵy Barsakelmes qoryǵyna baryp, ondaǵy «Qyzyl kitapqa» engen qulandardy kórýge múmkindik aldy. Sál sekemdense saǵym ushyndaǵy sulbaǵa aınalatyn tarpańdar qoljetim jerde beınetaspaǵa basyldy. Qarasynyń ózinen-aq qaraqurymdaı kóbeıgenin kóńilge medet tuttyq. Qoryq ınspektorlarynyń aıtýynsha, bıylǵy sáýir aıynda júrgizilgen esep boıynsha 513 bas tirkelgen kórinedi. Biraq bul tek resmı sanaqqa ilingeni ǵana. Qoryq ınspektorlary úıirden saıaq júrgenderiniń ózi júz qaraly dep otyr. Sonaý 1954 jyly Túrikmenstannyń Batqyz qoryǵynan jersindirýge ákelingen 7 bas (2 atalyq, 5 analyq) Prjevalsk jylqysy túz taǵylarymen, brakonerlerden aman-esen ósip-ónip, jer aýmaı qaldy. Búginde tarpańdar Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynyń ınspektorlarynyń qyraǵy nazarynda. 160 800 gektarǵa sozylyp jatqan qoryqta qulanmen qatar qaraquıryq, aqbókender, shól jáne shóleıtti jerdiń qustary men balpaq, batpandary tirshilik etedi.

Aral óńirindegi turǵyndar arasynda Barsakelmes jaıly ańyzdar da jetip-artylady. Solardyń biri bylaısha jeli tarqatady. Baıaǵyda osy mańaıda turatyn taıpalar arasynda jaýgershilikke tyıym bolmaı bara jatqasyn Látpaı degen kisi, rýlastarymen qulaq estip, kóz kórmegen alys jaqqa ketip qalýǵa qam jasaıdy. Sonda bularǵa teńizdiń qaq ortasyndaǵy sýy tushshy, shalǵyny shúıgin, balyǵy mol, alýan túrli ań-qusy bar, sekseýili qalyń ǵajaıyp aralǵa ótip ketýdi usynýshylar tabylady. Bular muz qatqanda kúzer jasap, sonyń ústimen araldyń tórine jetip almaq bolady. Maqsattaryna jetpek bolyp Izendi Aral tusyndaǵy aq jartas túbin panalap, Sholpannyń týýyn kútip otyrǵanda, olar jaqqan ottyń mańaıyna jyrtyq shapandy, tesik tymaqty bir aqsaqal kelip, Látpaıǵa qarap: «Ol araldan qoryqpańdar, onda zulymdyq joq, qasqyr joq, adamdar joq. Aralda tabıǵatty saqtasańdar, baqytty da uzaq ómir súresińder. Urpaqtaryń eshteńeden zárýlik kórmeıdi. Myńǵyrǵan mal bolady. Ań-qusty óltirmeńder. Aqqýlarǵa tımeńder» degen eken. Osyny aıtqan qarıa zamatynda qarańǵylyq qoınaýyna súńgip joq bolyp ketipti-mys. Látpaı onyń Qydyr ekenin ishteı sezedi. Al tóbeden Sholpan kóringen sátte taıpa túgel ornynan qozǵalyp, muzdy kópir – kúzerdiń ústimen tizbektelip júrip ótip, araldyń qoınaýyna baryp túsedi. Qysty osy aralda jaqsy ótkizgen Látpaı jurty kóktemge qaraı toıyna bastaıdy. Qydyr atanyń aıtqandary aıdaı kelip, kóp uzamaı olar shekten tys baıı túsedi. Osy uzaq ańyzdyń aqyry araldaǵy aǵaıynnyń, baıaǵy qarıanyń ósıetin esterinen shyǵaryp sekseýildi otap, ań-qusty qyryp, aqqýdy atqanynan bir túnde mańaıdy túgel ordaly jylannyń jalmaýymen aıaqtalady. Ańyz osynsha qyrǵynnan tek segiz jasar balanyń ǵana aman qalǵanyn jetkizedi.

Qoryq aýmaǵynda respýblıkalyq mańyzy bar Begim ana munarasy tur. Úsh bólikten turatyn munara alty qyrly pıramıda jobasynda jasalǵan. Begim anaǵa qatysty áfsanany tarqatsaq, Begim óte sulý áıel bolǵan eken. Sol dáýirdegi Jankent shaharynyń bıleýshisi Shanjar han Begim sulýǵa qulaı ǵashyq bolyp, úılenedi. Birde qyzǵanshaq han uzynqulaqtan óziniń jarynyń azǵyndyq jasaǵanyn estip, ony qatty jazalaıdy. Alaıda bul han nókerleriniń ot salýy bolatyn. Begim sulýdyń ákesi Qara býra áýlıe bir sumdyqtyń bolǵanyn sezip, Jankent shaharyna barǵanda, barlyq jaıtqa qanyq bolady. Biraq qyzynyń adal, pák ekendigine esh kúmáni bolmaǵan ol Shanjar hanǵa ashýlanyp, «erteń alańǵa halqyńdy jına, eger meniń qyzymnyń kinási bolmasa kesilgen qol men burymy ornyna keledi» depti. Jankent shaharynyń halqy alańǵa jınalyp, keremet syıqyrdyń kýási bolady. Iaǵnı, Qara býra áýlıeniń aıtqany keledi. Qatty ashýlanǵan áýlıe Shanjar hanǵa qarǵys aıtyp, ordańdy jylan qaptasyn degen eken. Birde aspannan bir mes túsip jarylyp, ishinen ordaly jylan shyǵyp Jankent shaharynyń búkil halqyn óltirgen-mys. Al bul kezde Begim sulý qus bolyp ushyp ketken desedi. İH-Hİ ǵasyrlardaǵy sáýlet qurylysy kúni búginge deıin árin joǵaltpaı, kelýshilerdiń kózaıymyna aınalyp tur.

Qazaqstan men Ózbekstan aýmaǵynda ornalasqan Aral teńizi bir kezderi kólemi boıynsha jer betindegi 4-shi teńiz sanalǵan. Teńizge darıadan quıylatyn sýdy egin sýarý jumysyna paıdalana bastaǵandyqtan, 1960 jyldan 2004 jylǵa deıingi kezeńde teńiz sýynyń betki deńgeıi 70 paıyzǵa deıin azaıyp, tereńdigi shamamen 20 metr­ge deıin qysqardy. Teńizdiń qurǵaýy aıtarlyqtaı ekonomıkalyq jáne ekologıalyq shyǵynǵa ushyrap, sonymen qatar, tirshilik kózi retinde sanap kelgen halyqqa aýyrtpalyq alyp keldi.

Alaıda, Dúnıejúzilik bank pen el Úkimeti 15 jyldan beri kúsh biriktirip, teńizdiń ońtústik bóliginen soltústik Araldy bólip tastaıtyn 13 shaqyrymdyq bóget turǵyzyp, sýdy teńizge jiberetin balyq sharýashylyǵy júıesin iske qosqaly Araldyń taǵdyry ózgere bastady. SARATS jobasynyń birinshi kezeńi júzege asqannan beri teńiz qaıta tolyp, qalpyna kelýde. Endi ǵasyr jobasynyń ekinshi kezeńi júzege assa teńizdegi tirlik qaıta jandanatynyna araldyqtar bek senimdi.

Jalpy, Aral aýdanynyń geografıasy qyzyq. Ońtústik bóligin túgeldeı Aral teńizi alyp jatyr. Batysy men soltústiginde Aqtóbe oblysynyń Shalqar jáne Yrǵyz aýdandarymen, soltústik-shyǵysynda Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdanymen, ońtústik-shyǵysynda Qazaly aýdanymen, ońtústiginde Qaraqalpaqstanmen shektesedi. Turan oıpatynda ornalasqan aýdannyń batysynda Úlken jáne Kishi Borsyq qumdary, soltústik-shyǵysyn Barshaqum, shyǵysyn Aral Qaraqumy alyp jatyr. Aral teńizi jaǵalaýynda Kókaral, Kóktyrnaq, Barsakelmes, Shubartaraýyz, Qulandy túbekteri, Chernyshev, Tushshybas, Shevchenko, Býtakov shyǵanaqtary jáne Berg moınaǵy ornalasqan. Sondaı-aq, Qarashoqy, Altynshoqy jota-taýlary kezdesedi. Osynshama tabıǵat pen sulýlyq teńizdiń tartylǵan tabandaryna qaramastan úlken úılesimdilikpen menmundalaıdy.

Osydan bes jyl buryn Aral qalasynda 30 myńnan astam turǵyn bolsa, qazirgi kúni halyq sany qyryq myńǵa jýyqtaǵan. Demografıalyq dúmpýdiń arqasynda aýdan ortalyǵynda jańadan tórt shaǵyn aýdan ashylyp, on bes kóshe qosylǵan. «Ǵashyqtar» alańy, «Jalańtós Bahadúr», «Alash» «Aq keme», «Sońǵy paryz» romanynyń sújeti boıynsha sımvolıkalyq músin, túrli eskertkishter men monýmentter, saıabaqtar men demalys oryndary salynyp, Araldyń ajary aıshyqtala túsken.

Aral jerindegi kóne qalalar ulttyq mádenıet pen ónerdiń erteden qalyptasqanyn kórsetedi. Demek, Syr óńirindegi ejelgi qalalardy zertteý –tarıhymyzdy tereńdetip qana qoımaı, ulttyń ulylyǵyn kórsetetin mádenı muramyz dep bilemiz. Ǵasyrlar qoınaýynan jetken tarıhı-mádenı eskertkishter shyn máninde kimge bolsa da ǵajaıyp áser qaldyrady. Bútin bir halyqtar men memleketterdiń gúldený hám quldyraý kezeńderin bastan ótkergen, tarıhtyń bizge beımálim jumbaq syrlary tunǵan bul muralar ata-babalarymyzdyń ótken ómiriniń tilsiz kýágerleri bolyp qala beredi.

TÚIİN: Ejelgi Rımniń kóne eskertkishterine, Egıpettegi Pıramıdalarǵa, grek mádenıetiniń adamzat damýyna qosqan súbeli muralaryna tań qalamyz, tańdaı qaǵamyz ǵoı. Bul rette qazaq dalasy qur alaqan deı almaımyz. Bir ǵana Syr topyraǵynyń ózinde tarıhtyń tumaryndaı bolǵan jaýharly jádigerler jeterlik. Ony ózimiz tanyp qana qoımaı, álemge tanytý bizdiń qoldaǵy is. Áıtpese, babalar júrip ótken dańǵyl joldy qum basyp, qupıasyn ishine búgin jata bereri haq. Sondyqtan amanatqa adaldyq tanytar kez keldi dep esepteımiz.

Erjan BAITİLES,

«Egemen Qazaqstan»,

Nurbek DÁÝRENBEKOV