Eýrazıanyń en dalasyn enshilegen ejelgi túrkiniń túp murageri – Qazaq eli. Altaı men Dýnaıdyń arasyn attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip ótken arǵy babalar tarıhy – ulylyq ulaǵaty. Búginde kóp aıtylatyn eýrazıashyldyqtyń negizin qalaýshylar – ertedegi túrkiler. Jalpy, «eýrazıashyldyq» degen uǵymdy qalaı paıymdaımyz?! Bul jóninde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jýyrda jaryq kórgen «Ómir ótkelderi» suhbat-kitabynda: «Negizinde biz adamzat turaqty ómir súretin materıkter beseý deımiz: Azıa, Eýropa, Afrıka, Amerıka, Avstralıa. Al taza geologıalyq, geografıalyq turǵydan qarasaq, Azıa men Eýropa jeke-jeke materıkter bolyp sanalmaıdy. Azıa men Eýropa myńdaǵan jyldar boıy bir-birimen tyǵyz baılanyspaı, negizinen derbes ómir súrip kelgendikten, tarıhı, saıası, dinı sebepter ajyratqyndyqtan ári jer kóleminiń óte úlkendigine baılanysty shartty túrde eki materık retinde aıtylady. Biz Eýrazıany dúnıeniń eki bóliginen – Eýropa men Azıadan quralatyn Jer sharynyń eń úlken materıgi dep bilýimiz kerek. Alaıda, reseılik eýrazıashylar – Savıskıı, Trýbeskoı, Berdáev, taǵy basqalar Eýrazıa uǵymyna tek geografıalyq maǵyna bergen joq. Olar Eýrazıa dep sol kezde Reseı ımperıasy alyp jatqan terıtorıany atady. Reseıdi Eýropa da emes, Azıa da emes, ózinshe «ortadaǵy materık» dep sanady. Imperıanyń tutastyǵy úshin «eýropalyq Reseı», «azıalyq Reseı» uǵymdary joq, ortaq Reseı – Eýrazıa bar» dedi. Bul – Eýrazıa uǵymynyń sol kezdegi paıymdalýy. Aǵylshynnyń Helford Makınder degen ǵalymynyń «kimde-kim Shyǵys Eýropany óz baqylaýynda ustasa sol Hartlendte, ıaǵnı Eýrazıa kontınentinde, alyp qurlyqta ústem bolady, kimde-kim sol jerde ústem bolsa, búkil álemde ústemdigin ornata alady» dep jazǵany bar eken. Bul sóz Eýrazıa aýmaǵynyń strategıalyq turǵydaǵy asa mańyzdylyǵyn kórsetedi» degen bolatyn. Iá, Elbasy mysalǵa keltirgen bul tujyrymdar sóz bolǵannan beri bir ǵasyr ótti. Túptep úńilgende eýrazıa ıdeıasynyń qaınary baǵzydaǵy uly túrkiler qurǵan keńistikten bastaý alatynyn baıqaý qıyn emes. HH ǵasyr basyndaǵy tóńkeriske deıin de, Keńes Odaǵy tusynda da álemdegi túrkitanýdyń eń úlken ortalyǵy Reseı, onyń ishinde Sankt-Peterbor ımperatorlyq ýnıversıteti bolǵany, túrkitanýshylardyń Ahmet Baıtursynuly bastaǵan alǵashqy býynynyń Qazaqstanda ǵana emes, barlyq túrki respýblıkalarynda repressıaǵa ushyraýy, olardyń qıyn da qıly taǵdyry túrkologıa salasynyń ult respýblıkalarynda ósip-órkendeýine zor zardabyn tıgizgeni belgili. Elimiz Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana túrli saıası-ıdeologıalyq kedergiler alynyp, túrki tarıhynyń jańa kezeńi bastaldy. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń negizinde Qytaı, Reseı, Iran, Úndistan jáne Eýropa men kóptegen arab elderindegi qazaq tarıhyna qatysty myńdaǵan derekter jınalyp, júzdegen tom retinde jaryq kórdi. Túrki halyqtary tarıhynda tuńǵysh ret búkilálemdik Túrik akademıasy quryldy. Qazaqstan qazirgi kezde túrkitanýdyń álem tanyǵan jańa ortalyǵyna aınaldy.
– Jer betin kelisim men beıbitshilikke shaqyratyn eýrazıashyldyq ıdeıasynyń qaınary ǵasyrlar qoınaýynda jatyr. Ol saq dáýirinen bastap, myńdaǵan jyldar boıy qalyptasqan tutas kóshpendiler mádenıetimen sabaqtas. Álbette, bizdiń jerimizde Mysyr pıramıdalary nemese Kolızeı sıaqty jahandyq mańyzǵa ıe eskertkish bolmaýy múmkin, alaıda kóshpendilerdiń álemdik tarıhtaǵy róli talassyz, degen bolatyn Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev.
Belgili ǵalym Muhtar Qul-Muhammedtiń aıtýynsha, búginde 30-dan astam ult pen ulystan turatyn túrki halyqtarynyń sany 200 mıllıonǵa jýyqtady. Olar ońtústik batysta Jerorta teńiziniń jaǵalaýynan bastap, soltústik-shyǵysta Soltústik Muzdy muhıtqa deıingi Eýrazıanyń apaıtós alyp dalasynda alty táýelsiz memleket, onyń ishinde Reseı Federasıasynyń ózinde 20-dan astam túrki tildes halyqtardyń túrli sýbektilerimen, keı jerde avtonomıalyq, keı jerde esh sýbektisi bolmasa da úlken oblystar quramynda ómir súrip jatyr. 200 mıllıonǵa jýyq halyq bir kezderi bir memlekettiń quramynda bolǵan. Eger adamzat tarıhynyń keıingi 1,5 myń jyl burynǵy tarıhyn sanamalaıtyn bolsaq, túrki jaýyngerlerinen qorǵaný úshin Uly Qytaı qorǵany salyndy. Óziniń basty qarsylasy túrkiler dep eseptegen Qytaı tarıhynda biryńǵaı saqtaný, kúsheıý, nyǵaıý tarıhy júrdi. Al túrki jurtynyń tarıhy 745 jyly Túrik qaǵanaty ydyraǵannan keıin ydyraý, bóliný, bólshektený tarıhy boldy. Nátıjesinde, HH ǵasyr basynda dúnıe júzi kartasynda jalǵyz táýelsiz túrki memleketi – Túrkıa oryn aldy, qalǵan 30-ǵa jýyq úlkendi-kishili, jalpy sany mıllıonnan asatyn úlken túrki etnostary alpaýyt memleketter quramyndaǵy basynda bıligi joq bodan elge aınaldy. Mine, sondyqtan «túbimiz – bir, túgelimiz endi jınalýymyz kerek» degen uranmen túrki dúnıesiniń tutastaný ǵasyry bastaldy.
Álbette, tarıhty taný, tanytý – ózińniń de, ózgeniń de tanymyn keńeıtedi, halyqtardy jaqyndastyrady. Toǵyz joldyń torabyndaǵy Qazaqstannyń eýrazıalyq ıntegrasıalyq úderisterdi úılestirý údesinen tabylýy – tarıhı tabystyrý mindetin arqalaýy ispetti. Bul rette Qazaqstan Úkimetiniń sonaý toqsanynshy jyldary, naqty aıtqanda 1998 jyly qabyldanǵan qaýlysy boıynsha «Altaı-Dýnaı» halyqaralyq bitimgershilik ekspedısıasy uıymdastyrylǵany esimizde. Bul kerýen byltyr Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qaıta jańǵyrdy. Árıne, ekspedısıanyń negizgi muraty el arasyna júrý hám halyqtyq dıplomatıany kózdeıdi. Kezeń-kezeńimen ótip kele jatqan ekspedısıa 1999 jyly Qazaqstandy, 2000 jyly Reseıdi, 2001 jyly Ýkraınany, 2005 jyly Vengrıany basyp ótse, kelesi jyly Germanıa men Fransıany, arǵy jyly AQSH-ty, al 2019 jyly Qytaı men Mońǵolıany kókteı ótip, Altaıda aıaqtalmaq. Iaǵnı, jer sharyn belinen orap júrip ótetin bul kerýenniń Altaıda (Qulyndy, Reseı) bastalyp, Altaıda aıaqtalýynyń ózi izgi nyshan. Óıtkeni, Altaı – túrki jurtynyń tól besigi, adamzattyń ot jaqqan altyn oshaqtarynyń biri. Altaı órkenıetiniń jańǵyrýy – túrki teginiń jańarýy. Biz jahandanýdyń jaǵymdy úrdisteri men jańashyl ózgeristerine qanshalyqty múddeli bolsaq, baýyrlas ulttar usynar ómirsheń bastamalarǵa, ıgi maqsatty kózdegen ıntegrasıalyq qadamdarǵa da sonshalyqty beıilmiz. Bul kerýen bizdiń ejelden qalyptasqan baılanystarymyzdy nyǵaıta otyryp, keleshek qarym-qatynastarymyzdy aıqyndap, ata tarıhymyzdyń bastaýy – Altaıdan tabylǵan rýhanı qundylyqtardy ıgerýge múmkindik ashýy tıis. Nátıjesinde túrki halyqtarynyń salt-dástúrleri men mádenıetiniń altyn qazyǵy – nomadtyq órkenıetti zertteý arqyly tyń turpattaǵy tarıhı eńbekter, tálimdi oqýlyqtar jazylady.
Sondyqtan kerýenniń alǵashqy tórt kezeńdi «Uly dalada beıbitshilik pen jaqsylyq jasasyn!» uranymen Uly Eýrazıa dalasyn meken etken halyqtarǵa arnaýy beker emes. Uıymdastyrýshylardyń esebinshe, Altaıdan Dýnaıǵa deıingi baǵytty qamtyǵan tórt jylda Qazaqstan, Reseı, Ýkraına jáne Vengrıa elderiniń aqparat quraldarynda 2 myńnan astam teleradıo baǵdarlamalary men maqalalar jaryq kórip, myńnan astam kezdesýler men bitimgershilik taqyrybyndaǵy sherýler ótipti. Bul buryn-sońdy bolmaǵan nasıhat. Tarıhymyzdy tanytý arqyly jaqyndaımyz, bir-birimizge dańǵyl jol ashamyz deýimizdiń sebebi osy. Aıtalyq, 1999 jyly 3 mamyrda Reseıdiń Altaı aımaǵynan bastalǵan ekspedısıa Qazaqstannyń Pavlodar, Astana, Atbasar, Esil, Lısakovsk, Jetiqara baǵytymen júrip ótip, ary qaraı Chelábınski oblysynyń «Arqaıym» qoryǵy, Bashqurtstan, Orynbor, Oral taýy arqyly jalǵasty. Bul birinshi kezeń bolatyn. Al ekinshi kezeń 2000 jyldyń qyrkúıek-qarasha aılarynda uıymdastyryldy. Qazaqstan men Reseı shekarasynan túıindelgen joldy ary qaraı jalǵaǵan bul kezeńde ekspedısıa músheleri Saratov, Voronej, Belgorod oblystarymen júrdi. Al 2001 jyldyń tamyz aıynan qarashasyna deıingi ýaqytta Ýkraınanyń 11 oblysyn basyp ótti. 2005 jyldyń qazan aıyndaǵy tórtinshi kezeńde ekspedısıa Vengrıa aýmaǵymen jyljydy. «Majar kezeńi» Avstrıanyń shekarasynda, Der qalasyna jaqyn jerden aıaqtaldy. Bul jobaǵa Reseı saıahatshylar qaýymdastyǵy, Vengrıa qypshaqtary odaǵy, Ýkraınanyń «Persha stolısa» telearnasy qatysty. Jobaǵa elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstrligi demeýshilik jasady.
«Altaı-Dýnaı» ekspedısıanyń negizgi maqsaty – kóshpendiler mádenıetiniń álemdik órkenıetke qosqan úlesin aıshyqtaý, Qazaqstannyń sońǵy 25 jylda qol jetkizgen jetistigin nasıhatttaý, Elbasynyń beıbitshilik bastamalaryn taratý edi. Osy oı oramynda elimizde túrli ǵylymı-áleýmettik halyqtyq jobalar júzege asyrylyp jatqanyn da aıta ketken lázim. Mysaly, Shyǵys Qazaqstannan tabylǵan Altaıdaǵy Berel qorǵandary (b.z.d. İ myńjyldyq), Berel jylqysy (b.z.d. IV ǵ.) arheologıalyq eskertkishteri men petroglıfteri (b.z.d. İİ – İ myńjyldyq), sondaı-aq tastaǵy tańbalar syndy túrki áleminiń derekti shejiresi jáne nýmızmatıkalyq derekterdiń orny erekshe. 1734 jyly jaryq kórgen Sapojnıkovtyń Altaı tarıhyna qatysty «Pýtı po rýsskomý Altaıý» eńbegi, IV Ivannyń Qazan handyǵyn jaýlap alýy baıandalatyn Mıhaıl Heraskovtyń 1786 jyly jaryqqa shyqqan epıkalyq týyndysy, Deshti Qypshaqtan bastap Túrkistanǵa deıingi tarıhı kezeńnen mol maǵlumat beretin 1853 jyly jaryq kórgen «Ýchenye zapıskı akademıı naýk» jınaǵy, aǵaıyndy Harýzınderdiń basty eńbekteriniń biri sanalatyn «Kýrgany Býkeevskıe stepı» jáne taǵy basqa júzdegen, myńdaǵan jazba eskertkishterdi saralaýǵa múmkindik beretin Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetindegi «Altaıtaný» ǵylymı ortalyǵy ispetti ınstıtýttar ár qalada jumys isteýde.
Ekspedısıanyń tartymdy nátıjeleriniń biri retinde «Qazaqstan – beıbitshilik úshin» beınefılmi men telebaǵdarlamasy túsirilgenin, «Eýrazıa kóshpendileriniń murasy» atty joljazba ocherki men fotoalbomy jaryqqa shyqqanyn jáne «Eýrazıa. Dala. Halyqtar» telefılmi men fotokórmesi uıymdastyrylǵanyn aıtýǵa bolady. Munda saıahatqa qatysýshylardyń saryla atqarǵan aýqymdy jumysynyń nátıjesi jatyr. Byltyr elordada «Altaı-Dýnaı» halyqaralyq qazaqstan-venger ekspedısıasynyń V kezeńiniń tusaýkeser rásimi ótti. «Astana-Arena» stadıony aldyndaǵy alańda kıiz úıler, shatyrlar men etnoaýyl quryldy. Sharaǵa Qazaqstan men Vengrıa elderiniń Úkimet basshylary keldi. Majarstandyq meımandar ekspedısıa kórmesimen tanysyp, ejelgi babalardyń at ústindegi jaýyngerlik ónerlerin tamashalaǵan bolatyn. Kesh sońynda ekspedısıanyń jańa baǵytyna sáttilik tilep, shyǵaryp salǵan-dy.
Áý basta Jezqazǵan tarıhı-arheologıalyq murajaıynyń bastamasymen Uly Dala beldeýin túıemen júrip ótý arqyly álem nazaryn Eýrazıa dalasyndaǵy halyqtardyń tarıhı yqpaldastyǵyna aýdarý maqsatynda uıymdastyrylǵan halyqaralyq arheoetnologıalyq ekspedısıa búginde búkil eldiń bolmys-bitimin aıǵaqtaıtyn biregeı jobaǵa aınaldy.
Eń bastysy, memlekettik mańyzy zor ekspedısıa jetekshisiniń esebi Parlament Májilisinde tyńdalyp, depýtattardyń oń baǵasyna ıe boldy. Memleket basshysy N.Nazarbaev jáne Reseı Memlekettik Dýmasynyń tóraǵasy G.Seleznev ekspedısıaǵa qatysýshylarǵa alǵys aıtty. Elbasynyń «Uly dala órkenıeti tarıhı ózektiligi turǵysynan ózgelerden qalyspaı, ári qaraı tyńǵylyqty zertteýdi kútedi. Biz álemdik deńgeıde Qazaqstandy Uly Dala órkenıetiniń besigi retinde kórsete bilýimiz qajet. Bul – «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń uly murattarynyń biri» degen sózi bar. Shynynda, «Altaı-Dýnaı» ekspedısıasy «Mádenı muranyń» asyl murattarymen qabysatyn biregeı jobalardyń biri. Alda áli uzaq saparlar tur. Bul ulttyq qundylyqtardy ulaǵattaýǵa arnalǵan uly sapar, uly saıahat, uly kerýen!
Dýman Nurlanuly
