Qazirgi tańda táýelsiz Qazaq eli álemdik bilim júıesimen jan-jaqty yqpaldasyp, ǵylym men bilimdi zaman talabyna saı damytýdyń dańǵyl jolyna tústi. Adam kapıtalynyń básekelestik jaǵdaıda damýy bilim berý salasynyń tıimdi baǵytta kele jatqanyn aıqyndaıtyn negizgi kórsetkishke aınalyp otyr. Bul ólshem elimizdi bylaı qoıyp, damyǵan elderde basym baǵytqa aınalǵany belgili. Osy rette Qazaqstan óziniń Táýelsizdiginiń 25 jylynda bul baǵytta úlken belesterdi baǵyndyrdy.

 Sońǵy jyldary Qazaqstanǵa búkil álem moıyndaǵan bakalavr – magıstr – RhD doktor júıesi keń qanat jaıdy. Sonymen qatar, jo­ǵary oqý oryndaryna kredıttik tehnologıa, stýdentter men oqytýshylardyń akademıalyq utqyrlyǵy bilim salasyna tolyqtaı endi. Osy rette birqatar elimizdegi jetekshi oqý oryndary syrt elderden bilikti profesorlardy shaqyryp, stýdentterdiń jan-jaqty bilim alýyna jol ashqanyn da aıta ketýimiz kerek.

Kún ótken saıyn ǵylym men bilimniń álemdik úrdiske yqpaldasýynyń arqasynda qazaq ǵalym­dary men oqytýshylary halyqaralyq joǵary ımpakt-faktorly jýrnaldarǵa ǵylymı maqala jarıalap, ózderiniń tanym kókjıegin keńeıtip keledi. Osy rette qazaq ǵalymdary memleket qoldaýynyń arqasynda Thomson Reuters (AQSH), Springer (Germanıa), Scopus Elsevier (Nıderlandy) syndy dúnıejúzindegi bedeldi ǵylymı aqparat resýrstaryna qol jetkizip, ózderiniń biliktiligin kóterý múmkindigine ıe boldy. Táýelsizdik jyldary Scopus Elsevier derekqoryna elimizdegi birqatar joǵary oqý oryndary janynan shyǵatyn ǵylymı jýrnaldar engenin erekshe atap aıtýǵa turady. Bul óz kezeginde Qazaqstannyń joǵary bilim berý sapasynyń artýyna jáne ǵalamdyq ǵylymı-tehnıkalyq úrdisten qalyp qoıma­ýyna barynsha yqpal etti. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan – 2050» strategıasynda elimizdi damyǵan 30 eldiń qa­taryna qosý mindetin júktegeni barshaǵa málim. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta kóptegen salalar boıynsha halyqaralyq yntymaqtastyqty damy­typ, otandyq bilim berý salasynyń sapasy men básekege qabilettiligin arttyrýǵa bar kúsh-jige­rimizdi jumsaý bizdiń basty paradıg­malar­dyń birine aınaldy.

Bilim berý salasyndaǵy zamanaýı úrdisterdi damytý maqsatynda Otanymyzdyń bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyndaǵy bilim berý sapasyn baǵalaýdyń ulttyq júıesi (BSBUJ) bas­ty jańalyqqa aınaldy. Búginde bul júıe bilim salasyndaǵy sapanyń syrtqy, ishki baqylaýdy jáne onyń negizgi mindeti bilim berýdiń barlyq deńgeıi boıynsha oqýshylardyń oqý jetistikterin qadaǵalaýdy maqsat tutýda. Bilim berý úrdisine qatysýshylardyń qyzmetin, oqý-ádistemelik jáne oqý úderisin jetildirý, úzdiksiz bilim berý satylary arasyndaǵy baǵalaý nátıjelerimen sabaqtastyqty qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Sondaı-aq, ulttyq jáne memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn (MJMBS) halyqaralyq bilim standarttaryna saı udaıy monıtorıń jasaý kún tártibinen túsken emes.

Álemdik bilim berý júıesi men Bolon úrdisiniń negizgi elementteri men krıterııleriniń sáıkestigin resmı rastaý úshin arnaıy táýelsiz ak­kredıtteý (bilim berý uıymy nemese bilim berý baǵdarlamasy) júıesi quryldy.  Osylaısha, elimizde buǵan deıin qoldanysta bolǵan mem­lekettik attestasıalaý isi táýelsiz akredıtteý júıesine aýysyp, Qazaqstan úshin BSBUJ-sin damytýda ǵana emes, bilim berý sapasyn órkendetýde úlken qadam jasalyndy. Qazir akredıtteý júıesi bilim sapasyna berilgen sertıfıkat qana emes, ol bilim sapasy men adam kapıtalynyń deńgeıin aıqyndaıtyn negizgi mehanızmge aınaldy. Qazirgi tańda elimiz­de akredıtteýdiń mártebesi men dárejesi zań­dy túrde bekitilip, bilim sapasyn táýelsiz baǵalaý­dyń jáne yntalandyrýdyń ońtaıly joldary qalyptasty dep nyq senimmen aıtýǵa negiz bar.

Qazaqstan úshin akredıtteý jańalyq emes. Bul baǵytta jumystar burynnan beri jalǵasyp keledi. Ýaqyt tarapynan tabysty synalǵan is-tájirıbelerimiz bar. Akredıtteý – medısınalyq, synaý, sertıfıkattaý, zerthanalyq uıymdar úshin, sondaı-aq aqparattandyrý, BAQ, aýdıt agenttikteri úshin júzege asqanyn jaqsy bile­miz. Qazaqstanǵa akredıtteý júıesin engizýde ózge eldiń is-tájirıbesi aına qatesiz kó­shirilgen joq. Qaıta biz kez kelgen tájirıbeni aýqymdy túrde qabyldap, akredıtteýden ótken mekemelerdi sertıfıkattaǵanda olardyń jumysynyń álemdik standartqa sáıkestigine basa mán berip, bilim sapasyn arttyrýǵa kóńil bóldik. Bul qoǵamnyń akredıtteý júıesine (latyn tilinen «accredo» – sený) senim artý bolyp tabylady. Osylaıshy bizder ata-ana men stýdentterdiń joǵary oqý oryndaryna, kolej­derge, memlekettik mekemelerge degen senimin qalyptastyrdyq. Akredıtteý júıesiniń bas­ty ereksheligi baǵalaýshy toptyń quramynda akademıalyq qoǵamdastyq ókilderi, stýdentter, sheteldik sarapshy mamandardyń bolýynda. Táýelsiz sarapshylar bilim berý uıymdary jáne baǵdarlamalarynyń sapasy men sáıkestiligin qadaǵalap, ony jetildirýde óz oılaryn ortaǵa salyp, sapa standarttaryna qalaı sáıkestendirýge qatysty ózderiniń usynys-pikirlerin aıtady. Sondyqtan akredıtteý barysynda táýelsiz qoǵamdyq-kásibı baǵalaýǵa qatysty mańyzdy sheshimder qabyldanady.

Búginde elimizdegi akredıtteý jumystaryn Bilim jáne ǵylym mınıstrligi maquldap, akredıtteý organdarynyń Ulttyq tizilimine engen Akredıtteý jáne reıtıńtiń táýelsiz agenttigi (ARTA) jáne basqa da birqatar otandyq jáne sheteldik akredıtteý uıymdary júrgizip keledi.

Bul jumystyń atqarylyp kele jatqanyna bıyl bes jyl boldy. Búginde Akredıtteý jáne reıtıńtiń táýelsiz agenttigi bilim sapasyn jetildirýde Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, ózge elderde de moıyndalǵan jetekshi uıymǵa aınaldy. Osy jyldar ishin­de biraz is-tájirıbe jınaqtaldy. 43 bilim berý uıymy ınstıtýsıonaldyq akredıtteýden, 1075 bilim berý baǵdarlamalary maman­dan­dyrylǵan akredıtteýden ótkenin atap aıtýǵa bolady. Akredıtteýdiń salalyq erek­she­ligine baılanysty arnaıy qurylymdar qu­ry­­lyp, olardyń jumysy jetildirildi.

Bizdiń basty maqsattarymyzdyń biri, jo­ǵary oqý oryndary men kolejder bilim sapasyn kóterýde álemdik tájirıbeniń ozyq úlgi­lerin ulttyq qundylyqtarmen jáne ózimizdiń ereksheligimizge saı úılestire damytý bolyp tabylady. Instıtýsıonaldyq jáne maman­dan­dyrylǵan akredıtteý kezinde ulttyq bilim berý saıasaty men zańdylyǵyn saqtap, eýropalyq bilim standartyna sáıkes (ESG) daıyndaýdyń mańyzy zor ekenin basshylyqqa aldyq.

Agenttik ESG standartyn jan-jaqty jetil­dirip, elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim sapasy ulttyq saıasat pen zańǵa sáıkes qamtamasyz etip keledi. Bul baǵyttaǵy jumys­tarymyz qoǵamnyń nazaryn aýdaryp, jekelegen adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy.

2015 jyly elimizdiń zań shyǵarýshy organy Ulttyq tizilimge engen akredıtteý uıymdary Eýropadaǵy bilim sapasyn qamtamasyz etýdegi jetekshi jelilerge tolyq múshe bolýy kerek dep talap qoıdy. Mundaı talaptar agenttik úshin qashanda mańyzdy. Sebebi, halyqaralyq arenada úzdik tájirıbelerdi úırený jáne engizý elimizdegi bilim berý sapasynyń zaman talabyna saı bolýyna jol ashatyny anyq.

Elimizdegi akredıtteý júıesin damytý isine qatysty ARTA-nyń alǵa qoıǵan mańyzdy strategıalarynyń biri – eýropalyq deńgeıdegi agenttiktermen áriptestik qarym-qatynas ornatý edi. Búginde sol maqsatymyzǵa da qol jetkizip otyr­myz. Qazir agenttik CEENQA-nyń (Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa memleketteriniń joǵary bilim berý salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý boıynsha agenttikter jelisi) jáne INQAAHE-niń (Joǵary bilim sapasyn qamtamasyz etý agenttikteriniń halyqaralyq jelisi) tolyqqandy múshesine, sondaı-aq ENQA-nyń (Joǵary bi­lim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etýdiń eýro­palyq asosıasıasy) úlestes múshesine aınaldy.

Aıta keteıik, agenttiktiń ENQA músheligine ótýiniń mańyzy zor. Óıtkeni, atalǵan uıym 1998 jyly Eýropalyq keńes usynysy boıynsha Bolon úderisi bazasyn anyqtaý úshin qurylǵan-dy. Al Bolon úderisine múshe Qazaqstan úshin akredıtteý uıymdarynyń kóshbasshysy ENQA-ǵa tolyq múshe bolyp, Eýropalyq sapany qamtamasyz etý agenttikteriniń tizilimine (EQAR) ený mańyzdy qadam.

Agenttiktiń basty jumysy ózara tıimdi áriptestik qaǵıdattaryna negizdelgen. Sondyq­tan bizder moınymyzǵa alǵan mindetterge jaýapkershilikpen qaraımyz. Jumysymyzdy jetildirý baǵytynda jyl saıyn tutynýshylar arasynda taldaý júrgizemiz. Sondaı-aq, JOO-nyń bilim berý salasyn syrttaı baǵalap, bilim sapasyn damytýdyń jańa joldaryn birlesip qarastyramyz. Jalpy, bizdiń bilim berý uıymdarymen aradaǵy jumysymyz akredıtteý­den ótkennen keıin de úzilmeıdi.

Sóz sońynda halyqaralyq yntymaq­tas­tyqty keńeıtý baǵytyndaǵy jumys­tarymyzda óz jemisin bergenin aıta ketýimiz kerek. Akkredıt­teý salasyndaǵy birqatar jetekshi halyqaralyq uıymdarmen arnaıy kelisimge qol qoıyldy.

Akademıalyq utqyrlyq, bilim baǵdarlama­laryn ıntegrasıalaý, ǵylym men óndiristi úılestirý, ishki jáne syrtqy baǵalaýda eýropalyq standarttarǵa sáıkestendirý,  Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary dıplomdaryn Eýropa óńirinde aınalymǵa engizý, oqý bitirgen jastarymyzdy syrt elderde, óz Otanymyzda jumysqa ornalastyrý sekildi mańyzdy jumystarmen aınalysyp kelemiz. Bul qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq bilim keńistiginde belsendiligin arttyryp, serpin beredi. Sonymen qosa árbir azamattyń óz bilimin jetildirý úshin  múmkindikter týǵyzady.

Alına  JUMAǴULOVA,

Akredıtteý jáne reıtıńtiń táýelsiz agenttiginiń dırektory

«Egemen Qazaqstan»