Búgin, 2 qarashada Almatyda jazda terakt uıymdastyrǵan Rýslan Kúlekbaevqa qatysty úkim shyǵaryldy. Onyń bundaı jazaǵa kesilýine 18 shildede Almatyda İshki ister basqarmasy men Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń departamentine qarýly shabýyl jasaýy sebep boldy. Shabýyl saldarynan Almatyda qaýipsizdiktiń «qyzyl» deńgeıi jarıalandy. Al, Kúlekbaev shabýylynan 8 quqyq qorǵaý jáne arnaıy organ qyzmetkerleri jáne 2 beıbit turǵyn qaza tapty.
Oǵan úkim kesilgennen keıin, Almatyda kóz jumǵan polıseı Maqsat Sálimbaevtyń ákesi Qolǵanat Sálimbaev jýrnalıserge bildirgen pikirinde «Sot úkimi oryndalady dep oılaımyn, bundaı qylmysqa basqa jaza joq. Búgin Maqsattyń týǵan kúni, tiri bolsa 25 jasqa keler edi» dedi.
Al, sot ótip jatqanda Astanada otyrysy ótken tómengi palata depýtattary «ólim jazasy» úkimi týraly tómendegideı pikirler bildirdi:
Perýashev: «Ólim jazasyn oryndaý máselesine kelgende kúmánim bar... Ómir - qudaıdyń syıy... Iá, ol sumdyq qylmysker, jaýyz - tapa-tal túste birneshe adamdy óltirdi. Biraq budan da aýyr qylmystar bar, zorlaıdy, óltiredi degendeı. Mundaı jaǵdaıda qoǵam ólim jazasyn aqtap alady. Alaıda ólim jazasy mundaı jaýyzdyq úshin tym ońaı jaza bolyp kórinedi. Olarǵa ómir boıynda qınaý, aýyr jaǵdaıda qaldyrý jáne ómiriniń sońyna deıin ókinýmen ótkeni durysyraq pa dep oılaımyn».
Áshimbaev: «Menińshe, úkim ádil, sebebi mundaı terorıstik qylmysty aqtap alýǵa bolmaıdy. Úkim Qazaqstan zańynyń negizinde júzege asyryldy, zań ólim jazasyn qarastyrady. Bul jaǵdaıda moratorııge baılanysty úkimdi oryndaýdyń múmkin emestigi negizgi másele bolyp qalyp otyr, sondyqtan ol ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna aýystyrylady».
Qońyrov: «Menińshe, Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń 30-dyǵyna talpynyp jatqanda muny jasaý múmkin emes, bul elderde ólim jazasy joq. Sondyqtan, úkim bar, biraq ony oryndaý qıyn».
Qazaqstanda 2003 jyly 17 jeltoqsanda Prezıdent «ólim jazasyna» maratorıı jarıalady. Maratorıı 2014 jyldyń 1 qańtaryna bastap kúshine endi. Al, ólim jazasyna Álternatıv retinde «ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý» qarastyryldy.
Ólim jazasyna maratorıı engizýge basty sebep: Konstıtýsıanyń «15-bap 1. Árkimniń ómir súrýge quqyǵy bar.» joldary.
Maratorııden keıin saıasatker Altynbek Sársenbaevty jáne oqqaǵarlaryn tapsyryspen óltirgen Rýstam Ibragımov alǵash ret ólim jazasyna kesilgen bolatyn.
Odan beri Qazaqstanda talaı jantúrshigerlik aıaýsyz qylmystar jasaldy.
Aqparat boıynsha, Qazir, Qazaqstanda 100-ge jýyq adam «ómir boıyna» bostandyǵynan aıyrylyp, qamaýda otyr. Olardyń bári Qostanaı oblysy Jetiqara eldimekenindegi aty shýly «Qara búrkit» aýyr jaza óteý túrmesinde.
2014 jyly Qazaqstanda «ólim jazasynan» túbegeıli bas tartý qarastyrylǵanymen, bıyl Aqtóbede bolǵan terrorlyq aktiden keıin, maratorııdi alyp tastaý kúntártibine shyqty. Keıbir quqyq qorǵaýshylar esirtki saýdasyna, pedofıldik qylmys pen jemqorlyqqa ólim jazasyn berý kerek dep sanaıdy.
Sondaı-aq, «ólim jazasy» áıelder men balalarǵa, zeınet jasyndaǵy adamdarǵa qarastyrylmaıdy.
Ólim jazasy oryndala qalǵan jaǵdaıda «atý, asý, taspen urý, ýkol egý, elektrli oryndyq, bas kesý, gaz kamerasy» sıaqty jazalardan Qazaqstanda «atý» jazasy birshama gýmanısik tásil retinde qarastyrylǵan.
«Qamshy» tilshisi sońǵy on jyl ishindegi «ólim jazasy» berilýi kerek dep qoǵamda talqylanǵan aýyr qylmystardy sanamalap kórdi:
***
2011 jyly Kókshetaýda ógeı ákesi 3 jasar qyzyn eki kún boıy zorlaǵan qylmys áshkerelendi. Tipti, araqqa toıyp alyp, bilgenin istegen azǵyn qyzdyń anasynan qyzyn qaıtaryp berý úshin 1 myń AQSH dollaryn talap etken. Atalǵan qylmys qoǵam narazylyǵyna ushyryp, «ólim jazasyna» kesý suralǵan edi.
***
2012 jyly 31 mamyr kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Almaty oblysynyń Alakól aýdanyndaǵy «Arqankergen» shekara beketinde asa aýyr áskerı qylmys boldy. «Shyǵys» aımaqtyq shekara qyzmeti Úsharal otrádynyń «Qazaqstan-Qytaı shekarasynda» «Sary bókter» zastavasynda 14 shekarashynyń jáne bir qoryqshynyń máıiti tabyldy, zastavadaǵy «Arqankergen» postynyń ǵımaraty órtelgen. Bundaı qylmysty jasaǵan 15-nshi shekarashy sarbaz Vladıslav Chelah bolyp shyqty. Qoǵamda «ólim jazasy» sóz bolǵanymen Oǵan Taldyqorǵandaǵy áskerı sot «ómir boıy» qamaý jazasyn kesti.
***
Osy 2012 jyly, adam sengisiz ekinshi qylmys tirkelip, Aqsaı shatqalynan 13 tamyzda 12 adamnyń máıiti tabyldy. Oqıǵaǵa qatysty quzyrly oryndar keıin Baǵanashyl men Taýsamaly aýyldarynda operasıa júrgizip, lańkesterdiń kózin joıǵanyn málimdedi. Al, oqıǵaǵa tikeleı qatysy bar dep aıyptalǵan, izdeý jarıalanyp, Qyrǵyzstanda tutqyndalǵan Saıan Haırovke de «ólim jazasy» emes 11 jylǵa qamaý jazasy belgilendi.
***
2013 jyldyń 11 maýsymy túnde Almaty qalasynyń turǵyny Erjan Satybaldynyń otbasy oryny tolmas qazaǵa ushyrady. Erjannyń úıinde joqtyǵyn paıdalanyp, onyń jaqyn aǵaıyny 19 jastaǵy Elmurat Sheshenqululy men jary Nurgúl Menesbaevany óltirgen qanisherler, tipti dalada oınap júrgen 7 jastaǵy Sylamnur men 3 jastaǵy sábı Syrmuhammetti úıge shaqyryp, tunshyqtyryp óltirgen. Qylmysty jasaǵan Ihbol Turdıev esimdi ózbek azamaty men eki sybaılasyna sot «ómir boıy qamaý» jazasyn taǵaıyndady.
Erjan Satybaldy: «3 pen 7 jastaǵy sábı. Áli tili shyqpaǵan, sóıleı de bilmeıtin osy sábılerdi de aıamaǵan adamdy, aıaǵy aýyr anany qaramaǵan adamdy, jas jetkinshek, óziniń baýyry sıaqty baýyryn aıamaǵan adamdy biz nege aıaımyz???», - dep ashynǵan edi.
***
Bıylǵy jyldyń 20 tamyzynda, Aqtaýda 32 jastaǵy azǵyn 6 jasar qyzdy zorlady. Buǵan qatysty qoǵamdyq pikir «Ony ólim jazasyna» kesý kerek dedi. Ólim qaýpi tóngen qyz áli aýrýhanada jatyr. Al, qylmysker Ózbekstan azamaty bolyp shyqqan.
***
Qyrkúıek aıynyń 18-i Uzynaǵash aýylynda 1979 jylǵy Doldanuly Jarqynbek, 1973 jylǵy Zarlyhanuly Muqıat pen Álimhan Qadylbek esimdi mal saýdalaǵan jigitter aıýandyqpen óltirildi. Qylmys jasady degen 2 kúdikti ustalǵanymen istiń aq-qarasy áli ashylmady. Al, marqumdardyń týystary birneshe otbasyny oıran etken qylmystylarǵa «ólim jazasy» berilýi tıis degen edi.
...
«Ólim jazasyn» qoǵam nazaryna jıi salatyn aýyr qylmystar qatarynda sábı zorlaý, qasaqana bir otbasyn nemese birneshe adamdy óltirý qylmystaryn ataýǵa bolady. Bundaıda «ólim jazasy» berilýi kerek dep sanaıtyndar Konstıtýsıanyń 15 babyn aıaǵa istetken, «bireýdiń ómirine qol suqqandardyń» ózderi de ómir súrýge tıisti emes dep sanaıdy. Tipti, shetten kelgen mıgrant, kelimsekterdiń emin-erkin qylmys istep, jeńil jazamen sytylyp kete beretin oqıǵalar qoǵamda qatty narazylyq týdyryp otyr.
Úkimet árjyldary jeńil qylmys jasaǵandarǵa Táýelsizdik merekesine oraı «Raqymshylyq» jarıalap kele jatqan edi. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna oraı Qazaqstanda sottalǵandarǵa raqymshylyq jasalmaıtyn boldy. Bılik aldaǵy ýaqytta mundaı tájirıbeden birjola bas tartpaq. Qazaqstannyń ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov resmı túrde keshirim suraǵandardyń ǵana bostandyqqa shyǵýy múmkin ekenin málimdedi.
Biz joǵaryda sanamalap ótken qylmystardan Kúlekbaev qylmysyn bólip qaraý qıyn. Qoǵamǵa keltirgen zalaly orasan. Qylmys bitken jaza qatańdaspaı tıylmaıtyny ejelden aqıqat. Bılik aldaǵy ýaqytta «ólim jazasy» týraly keıbir krıterıılerdi qaıta qarastyrýy kerek shyǵar. Áıtpese, aıdyń kúnniń amanynda bir otbasyn bútindeı qyryp salatyndardy bylaı qoıǵanda, «ólim jazasy» kesilse de qamaýda otyramyz dep, polıseılerdi ata beretinder taǵy shyǵyp júrer...
