Qytaıdaǵy uıǵyrlardyń jeke bólinip shyǵýyn kózdeıtin Uıǵyr kongresiniń prezıdenti Rabıa Qadyrdyń aty Shyńjańdaǵy oqıǵalar kezinde jıi atalǵany belgili. Búginde AQSH-ta turatyn Rabıa Qadyrdyń ómirinen keıbir maǵlumattardy nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Ol 1947 jyly Shyǵys Túrkistanda týǵan. 1965 jyly Sıdik Rýzıge turmysqa shyǵyp, Úrimshige qonys aýdarǵan. Osy qalada ol uıǵyr ulttyq kıimderin satýmen aınalysady. Keńes Úkimeti taraǵanda odaqtas eldermen saýda baılanysyn ornatý maqsatynda «Akida Industry and Trade Co» degen kompanıa qurady. Bul kompanıa Reseı, Qazaqstan, Qytaı arasynda saýda-sattyqpen aınalysady. Rabıa Qadyrdyń budan bólek «Kadeer Trade Center» degen kompanıasy bar.
Bıznesten bólek Rabıa Qadyr uıǵyr etnosynyń bostandyǵy úshin kúresýshi saıasatker retinde tanylǵan. Ol resmı Pekınnen uıǵyrlarǵa bostandyq berýdi talap etip, birneshe ret talap hat jazǵan. Biraq onyń barlyq talpynystary sátsiz aıaqtaldy.
1997 jyly Quljadaǵy oqıǵadan keıin Parlamentte Qytaı úkimetin ashyq synaǵan Rabıa Qadyr «Halyqtyq keńesten» shyǵarylady. Pasportynan da aıyrylady. Bul kezde onyń kúıeýi Sıdik Rýzı (ekeýiniń 11 balasy bar) AQSH-ta turatyn.
Sıdik Rýzı de qytaı saıasatyna qarsy uıǵyr kúreskerleriniń biri. Rabıa Qadyrdy qytaı polısıasy 1999 jyly AQSH kongresi ókilderimen kezdesý úshin Úrimshige barǵan jerinen ustap áketedi. Sóıtip 2000 jyly «memlekettik qupıany jarıa etkeni úshin» degen aıyp taǵylyp, abaqtyǵa qamalady.
2004 jyly túrmedegi Rabıa Qadyrǵa adam quqyǵy úshin kúresi úshin Rafto syılyǵy beriledi. Kóp uzamaı ol AQSH memlekettik hatshysy Kondolıza Raıstyń Qytaıǵa sapary aldynda elden shyǵarylady. Biraq ol AQSH-taǵy otbasymen birge uıǵyr múddesi úshin kúresin jalǵastyrady. 2007 jyly Rabıanyń Ablıkım degen uly «separatızmge qatysqany» úshin degen aıyp taǵylyp, 9 jylǵa qamalady. Al 2006 jyly Alım degen balasy 7 jylǵa sottalyp, moınyna 62500 $ aıyppul júkteledi. Kahar Abdýrehım degen balasy salyqtan jaltarǵany úshin 12500 $ aıyppul tóleıdi.
2007 jyly jazda Pragada Rabıa Qadyr AQSH prezıdenti Djordj Býshpen kezdesedi. Amerıkada Qytaı úkimetiniń uıǵyrlarǵa qatysty saıasatyn ózgertýge shaqyrǵan rezolúsıa qabyldanady.
2009 jyly Djeff Denıels degen rejıser Rabıa Qadyr týraly fılm túsirip, Melbýrn halyqaralyq festıvaline usynady. Buǵan narazy bolǵan qytaı taraby atalmysh kınofestıvalge qatysýdan bas tartady.
Rabıa Qadyr qazaqstandyq jýrnalıserge de tikeleı suhbat bergen. 2010 jyly 4 naýryzda «Qazaqstan Zaman» basylymynda jarıalanǵan suhbatynda Rabıa Qadyr balalyq shaǵy taýqymetpen ótkenin jáne 15 jasynda turmysqa shyqqanyn aıtqan. Rabıa Qadyr bul suhbatynda balalarynyń barlyǵyn ulttyq rýhta tárbıelegenin aıtady.
Ol Qytaıdyń eń baı bes adamynyń qatarynda tur. «Qytaı kásipkerleri jumysyma kedergi keltirdi» dep aıyptaǵan ol qalaı bolǵanda da óziniń joly bolǵysh ekenin jasyrmaıdy.
Rabıa Qadyr Qazaqstanda da bıznes ashqan. Onyń Almaty jáne Taldyqorǵanda jeke saýda oryndary bar. «Maǵan bul iste sportshy, kúresker Amanjol Buǵybaev pen onyń áıeli Sarbala kómektesti. Men Qazaqstanda óz bıznesim bar ekenin jasyrmaımyn» deıdi Rabıa Qadyr.
Rabıa Qadyr Qytaıdan jeke bólinip shyǵýdy kózdeıtin uıǵyrlar eshqashan moıymaıtynyn jáne bul jolda eshqashan keri sheginbeıtinin aıtady. Ol bıznesinen túsken aqshanyń bir bóligin Shyǵys Túrkistandaǵy kóterilisshilerge beretinin de ashyq aıtty.
Ázirlegen: Aıǵanym Birtýar
