Bıznes, saıasat, óner jáne ýkraın presasynyń qazaqstandyq orys ultyn jek kórýshilikpen kúresi jaıly
Qazaqtyń sheneýnikteri únsiz
Osyndaı taqyryppen Reseılik regnum.ru saıtynda Grıgorıı Garanınniń materıaly paıda boldy. Qazaqstan jaıly sheteldik BAQ pikirin jiti qadaǵalap otyratyn «Qamshy» portaly ataýy aıǵaılap turǵan myna maqalany súzgiden ótkizbeı qoımady. Onyń qazaq tilindegi aýdarmasyn nazarǵa usyna otyryp, talqyny oqyrmannyń ózine qaldyrýdy jón sanady.
«Qazaqstan Jańa jyldy dúrkiretip toılaýǵa daıyndalýda. Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn toılap, toıdan keıingi qyzyqtan, áserden shyǵa almaı júrgen saıası olımptaǵy sheneýnikter únsiz. Onysy da túsinikti. Jyl aıaǵynda esep-qısaptan qoldary bosamaıdy: halyqtyń aldynda, eń bastysy Prezıdenttiń aldynda esep beredi. Atalmysh esep-qısaptyń bári negizi táýelsizdik merekesi qarsańynda jazylyp qoısa da jeltoqsan aıyn bólek qorytyndylaý qajet. Qazaqstandyq sheneýnikter asyqpaıdy. Sebebi respýblıkanyń saıası joǵary tobynda bylaı desedi: «Asyqqan mansabynan aıyrylady». Sonymen qatar memlekettiń syrtqy saıası tarabynda jańalyqtar jeterlik. Ýkraına bolsyn, Belorýssıa bolsyn. Al, Reseıdiń áńgimesi tipti bólek. Reseısiz bola ma?
Qazaqstannyń 25 jyldyq táýelsizdigine arnalǵan ot shashý 16 jeltoqsan kúni shashylsa da shırek ǵasyrda Qazaq eliniń jetken jetistigi jaıly saraptama kúni búginge sheıin aıtylyp kele jatyr.
Ótken aptada ǵana «Qazaqparat» memlekettik aqparat agenttigi Nursultan Nazarbaevtyń jumyssyzdyqty tómendetkenin halyqtyń esine taǵy bir ret salýdy jón kóripti.
«2016 jyly álemdegi shıkizat baǵasy arzandaǵan soń, Qazaqstan da eńbek naryǵyna kóp kóńil bóldi. Bul rette, memleket «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn qarqyndy damyta tústi. 2016 jyldyń 10 aıynda baǵdarlamaǵa 171,7 myń adam qatyssa, 175 myńnan asa adam turaqty jumys tapty. Jalpy, osy sharalardyń arqasynda eńbek naryǵynda tolqýlar kezdesken joq. Jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzdy qurasa, elimizde jumyspen qamtylǵandardyń ishindegi ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan halyqtyń úlesi 25,9 paıyzdy qurady. Aıta keterligi, halyqaralyq eńbek uıymy álemdegi eńbek naryǵyna Qazaqstandaǵy qazirgi jaǵdaıǵa múlde keri boljam jasaǵan edi. Qazaqstan óz eńbek naryǵyndaǵy jaǵymdy kórsetkishterdi basshylyqqa ala otyryp, 2017 jyldan bastap, kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdi tegin júzege asyrmaq»-delingen maqalada.
«Áleýmettik, saıası zertteýler «Strategıa» ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń júrgizgen áleýmettik zertteýdiń nátıjesine zer salsaq, qazaqstandyqtardyń 41,5%-y jumyssyz qalýdan qorqady. Sonymen qatar, azamattardyń 54,8%-y jeke bas, ekonomıkalyq, saıası jáne zańı qaýipsizdigine kelgende memleketke emes, eń birinshi kezekte ózderine arqa súıeıdi. Mundaı pozısıany, álbette, túsinýge bolady. Eger memleket saǵan búgin kómektesse, erteń ol kómekti, qaryzdy senen on eselep qaıtarýdy talap etedi. Másele sonda bolyp tur. Esep aıyra alasyń ba?..
Kóbisi bul týraly oılanǵysy da kelmeıdi, onyń ornyna memleketten taıyp turýdy durys sanaıdy. Aıtpaǵymyz memleket kezinde kómektesip, raqmettiń ornyna qarǵys qaıtarǵan bankırlar emes. Áńgime jastar týraly...
Jaqsylyqty bilmeıtin «bolashaqtyqtar»
«MK-Kazahstan» bir jeti buryn búgingi kúni memleketke 1,9 mlrd teńge qaryz «Bolashaqtyń» 100 stıpendıaty bar ekenin habarlaǵan bolatyn. «Bolashaq» -Nursultan Nazarbaevtyń 1993 jyly engizgen halyqaralyq stıpendısy. Ol boıynsha 18 jastan asqan Qazaqstannyń kez kelgen azamaty emtıhan tapsyryp, synaqtan ótken jaǵdaıda 35 memlekettiń 170 joǵary oqý ornynyń birinde bilim ala alady. «Bolashaqtyń» máni – daryndy jastyń shetelde bilim alýyna jaǵdaı jasaý. Oqýǵa ketetin barlyq shyǵyndy memleket ózi kóteredi. Esesine oqý bitirgennen keıin sol azamat 5 jyl elge qyzmet etýi shartty. 1993 jyldan beri «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha 10 364 stıpendıat bilim alyp shyǵypty. Biraq barlyǵy Otanyna oralýdy qalamapty. Ózge elde jumys taýyp, úı satyp alyp, otbasyn quryp, azamattyq aýystyrdy. 2005 jyldan beri ondaılardyń sany 155 adam. Az san bolǵanymen, kóńilge kirbiń túsiretini anyq. Sol sebepti memleket mynandaı qýlyqqa kóshipti: «Bolashaqtyqtar» Almaty, Astana qalalarynda 5 jyl nemese eldimeken-aýyldarda 3 jyl eńbek etse bolady. Tańdaý ózderinde.
«Bolashaqtyqtardyń» jaǵdaıyn túsinýge bolady. Qazaqstandaǵy olardyń alatyn ortasha aılyǵy resmı derekterge súıensek 414 000 teńge. Shetelde olar eki-úsh ese kóbirek aqsha taba alatyndary shyndyq.
Aılyqqa kóshetin bolsaq, joǵary aılyq tek «Bolashaqtyqtardy» ǵana emes qarapaıym halyqty da qyzyqtyrady. Qazaqstandyqtar kóbinese Reseıde jumys isteýdi jón sanaıdy eken. Sentrobanktiń málimdemesine saı, Reseıdiń Qazaqstanǵa jasalatyn transshekaralyq aýdarymdardyń kólemi ulǵaıýda. 2016 jyldyń İİİ toqsanynda aýdarym mólsheri 419 mln dollarǵa teń boldy. Bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 23 mln.dollarǵa kóbirek. Eń qyzyǵy, Ózbekstan, Tájikstan, Turkmenıaǵa jasalatyn aýdarymdar kólemi kerisinshe azaıǵan. Osy jáne joǵarydaǵy «Bolashaq» jaǵdaıyn taldaı kele, mynandaı 2 boljam jasaýǵa bolady: 1) Qazaqstanda aıtylyp júrgendeı jumys sonshalyqty kóp emes; 2) joǵary kvalıfıkasıaly mamandar da, qarapaıym eńbek adamdary da týǵan jerinen qaraǵanda ózge elde kóbirek aqsha taba alady.
Qazaqtyń maqtanshaqtyǵy
Degenmen Qazaqstanda bul jóninde eshkim tis jarǵysy kelmeıdi. Barlyǵy tek maqtaý aıtýǵa kóshken. Máselen, Saýd Arabıanyń iskerlerimen qazan aıynda Nazarbaev kezdeskende Qazaqstan Doing business reıtıńisinde 41-i orynda dep sóıledi. Shyn máninde, Qazaqstanda 35-te edi.
Brıtandyq medıakompanıa The Economist Group «Pocket World in Figures» (2017 Edition) degen jınaq kitap shyǵarǵan bolatyn. Onda dúnıe júzi elderiniń ártúrli reıtıńteri kórsetiledi. Qazaqstan ekonomıkalyq ósý boıynsha álem boıynsha 29-shy oryn ıelense, syrtqy qaryzy boıynsha 16-shy. Adam damýynyń ındeksi boıynsha 56-shy pozısıada, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim boıynsha 2-shi orynda (1-shi orynda Túrkmenıa) tur. Ókinishke oraı, bul kitaptan Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq quramyndaǵy Qazaqstannyń reıtıńin taba almaısyz. Bilgimiz-aq keledi. Sebebi finprom. kz saıtynyń habarlaýynsha Qazaqstannyń odaqtaǵy pozısıasy álsireýde.
«Qazaqstannyń Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaǵyna degen qyzyǵýshylyǵy báseńdeýde. Osy jyldyń sońǵy 10 aıynyń qorytyndysyna sáıkes, Qazaqstan men odaq quramyndaǵy elder arasyndaǵy taýar aınalymy byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 20%-ǵa azaıǵan. Karnegı Máskeý ortalyǵynyń aıtýynsha, odaq ishindegi máselelerdiń týýyna Qyrǵyzstannyń odaq quramyna qosylýy sebepker bolýy múmkin.
Zúganov pen Máleev jekpe-jegi
Reseı Kompartıasynyń jetekshisi Gennadıı Zúganov Ýkraına, Belorýssıa, Qazaqstan arasynda jańa odaqtyq memleket qurýdy usynǵan bolatyn: «Reseı, Belorýssıa, Qazaqstan, Ýkraına bir-biriniń tutastyǵyna, salt-dástúrine, tili men mádenıetine qol suqpastan odaqtyq memleket qura alatyn edi. Bul odaqtyń potensıaly keremet bolady». Onyń bul usynysy Qazaqstanda narazylyq týdyrdy. «Altyn-Orda» gazetiniń bas redaktory Serik Máleev «Zúganovqa jáne onyń KSRO-ny qaıta qurý josparyna jaýabymyz» degen maqalasynda «Qazaqtarǵa jatypisherler kerek emes. Eshkimdi moınymyzǵa otyrmaımyz, basymyzǵa shyǵartpaımyz. Basymyz da, moınymyz da aýyrýda» dedi. Máleev emosıadan bólek atalmysh odaqtyń múmkin emestigine baılanysty basqa da argýment keltirdi. «Qazaqstanǵa 250 mıllıard dollar kóleminde sheteldik ınvestısıa quıylǵan. Mundaı sandy Reseı tek túsinde kóre alady. Qazaqstan ekonomıkasyna quıylǵan qarjylaı salymnyń úlken paıyzy amerıkalyq pen qytaılyq kompanıalardyń aqshasy. AQSH, Qytaı jetekshilerine Zúganov myrza usynǵan odaq unaı qoıatynyna kúmándimin. Túptiń túbinde zamanaýı Reseı degen ne? Onyń memlekettik JİÓ-si Nú-Iork qalasynyń JİÓ-ne teń. Qazaqstan ekonomıkasyna Reseı qandaı úles qosa alady? Bolmaıtyn arman-qıalǵa berilmeı, bárine synı kózqaraspen qaraý qajet qoı», — deıdi avtor.
Esterińizge sala keteıik, Serik Máleev «Reseı qazaqtyń tabıǵı baılyǵyn tartyp alyp, shań jutqyzdy» degen Nazarbaevtyń málimdemesine «baılyǵynan aıyrylǵan qazaq jaı shań aýa jutqan joq, ol aýa radıoaktıvti, geptıldi bolatyn» dep ún qosty. Nazarbaevtyń joǵarydaǵy málimdemesi Qazaqstanda ǵana emes, Reseıde de áli kúnge sheıin qyzý talqylanýda.
Qazaqta Reseıge qosylýdan basqa amal boldy ma?
Máskeýlik jýrnalıs Vadım Bondar «Reseıdiń jaqsylyǵyn túsinbeıtin halyqtardyń aldamshy dostyǵy» degen maqalasynda «Uly qazaq halqynda Reseıge qosylýdan basqa qandaı amal boldy? Jońǵar handyǵyn qyryp salyp, olardy tarıhı kartadan syzyp tastaǵan Qytaı Sın Imperıasy álde jońǵarlardyń qolynan qyrylý ma? Teorıalyq turǵyda ári tiri, ári táýelsiz qalý múmkindigi boldy. Onda qazaq qazirgi Pákistannyń kóp bólgi sıaqty orta ǵasyr deńgeıinde qalyp qalar edi. Eýropaǵa qashyp jatqan pákistandyq bosqyndardyń sany lıvıalyqtar men erıtreılyqtardan kem emes. Pákistan eshkimmen soǵysyp ta jatqan joq. Nazarbaev bolsa kóp nárse jaıly jumǵan aýzyn ashpaıdy. 1996 jyldyń mamyrynda shyqqan №9 «Konflıktterdiń oryn alýyn aldyn-ala habarlaý jáne etnologıalyq monıtorıń júıesi» búlletenine sáıkes Qazaqstan táýelsizdik alǵan alǵashqy bes jylda elden mıllıonnan astam orys kóship ketipti. Nelikten? Sebebi qazaq aýasy shań, sýsyz, shól dalada gúldengen Qazaqstan salyp berdińder dep óz rızashylyǵyn bildire bastady».
«NewsTes» aqparattyq agenttiginde jarıalanǵan pýblıkasıanyń sońynda suraq tótesinen qoıylady: Reseı baýyrlas respýblıkalarǵa solar úshin qandaı jaqsylyq jasaǵanyn eske salatyn kez týmady ma?
«Barlyǵyna árkez «tarıhı shyndyqty» aıtýǵa bolady, tek Reseıdiń úndemegeni abzal. Biz sóılesek, ózgeler renjip qalady, olarǵa álimjettik qylǵandaı bolamyz. Olar bolsa bizdi tepkige alady, tergeıdi. Ony tipti maqsat-mindet dep sanaıdy. Ýkraınada Donbass ta, Qyrym da qaıdan paıda boldy? Olardyń ýkraındyqqa qandaı qatysy bar? Qazaqstanǵa kazak men orystar salyp bergen búginde Sibir men Ońtústik Oraldyń qala, oblys ortalyǵyna aınalǵan shekaralyq bekinisterdiń qandaı qatysy bar?»— dep rıtorıkalyq suraq qoıdy Bondar.
Júrek jutqan Jánibek
«NewsTes» aqparattyq agenttigi Qazaqstanda ashylyp tur, soǵan qaraǵanda bul pýblıkasıany eshkim ashyp, oqymaǵan-aý. Áıtpegende jergilikti bılik agenttik ashylmaıtyndaı qylar edi.
Qazaqstandyq pýblısıs Jánibek Súleev reseılik BAQ-qa Qazaqstanǵa kelgende abaılap sóıleýge, Qazaqstandy Ýkraınamen shatastyrýdyń qajeti joq ekendigin aıtqan bolatyn. «Biz reseılik jýrnalıserge aqyl beretin keńesshi emespiz. Bárin bir jerge úıýdiń qajeti joq. Sanaly túrde tańdaý júrgizgenderi abzal. Pozıtıv izdesin. Reseılik ıdeologtar Qazaqstanda Ýkraınamen salystyrǵanda 15 jyl boıy antıreseılik ulttyq propaganda júrgizilmegenin esepke alsyn. Qazaqstandy oǵan baılanysty kináláýdiń qajeti shamaly. Burynǵy keńestik aýmaqqa jatatyn memleketter sıaqty Qazaqstanda da keńes odaǵy degen sózdiń maǵynasyn, mánin túsinbeıtin, qabyldamaıtyn, oǵan esh qyzyqpaıtyn urpaq ósip jetildi. Reseı burynǵy keńes aýmaǵyndaǵy memleketterge jańalyq, aqparat taratqanda ótken tájirıbeni kóp qozǵaıdy. Ol bolsa jastar kózinshe túkke turǵysyz dúnıe. Sheteldik kórshilerdiń shamyna tımeıtin, alańdatqyzbaıtyn jańa sımvoldar men beınelerdi Reseı oılap tapsa ıgi. Áıtpese keńes odaǵyn áńgimeleý berý ótken kúndi ańsaý, sony jańǵyrtýǵa umtylý sıaqty bolyp kórinedi», — dep sanady Súleev. Súleev sonymen qatar Reseı eń basty faktordy nazarǵa almaı otyr deıdi. Ol – qazaqtardyń jas ult ekendikteri.
Pýblısıs ol oıyn bylaı tarqatty: «Reseı kórshiles elderdi ıntegrasıalyq jobalarǵa tartý barysynda atalmysh faktordy kózge ilmeıtin sıaqty. Jastar saıasatqa onsha qyzyqpaǵanymen kez kelgen ıdeıany jalaý etýge daıyn. Ideıa tastaýǵa daıyn turatyndar da árqashan tabyla ketedi. Qazaqstan qazir etnoultshyldyqty emes shekten shyqpaǵan patrıotızmdi qolǵa alýy tıis. Ýkraınalyq patrıotızminiń sıpaty basqasha boldy. Oǵan onyń Eýropaǵa, Batys elge jaqyn ornalasýy áser etti. Ýkraındardy bireý aıdap otyrdy dep aıtýǵa kelmes, alaıda soǵan kelińkireıdi».
Qazaqtyń jany ýkraınǵa ashyǵysh
Ýkraınada shekten shyǵý bar ekenin Qazaqstanda bári bilse de, kóbisi ony moıyndaǵylary kelmeıdi. Ózin ultshyl-patrıot kóretinder ýkraındarǵa jany ashyp qana qoımaı, Maıdanǵa da arnaıy attandy. Alaıda Ýkraınaǵa ultshyl-patrıottardyń mahabbaty azdyq etedi. Oǵan memlekettik deńgeıde mahabbat pen qoldaý qajet. Ásirese, Qyrymǵa baılanysty.
Qazaqstannyń beıtaraptyq saıasatyna Reseı renjimese, Ýkraınanyń renishi bes batpan. 19 jeltoqsan kúni BUU Bas Assambleıasynda Qazaqstan Reseı, Armenıa, Belorýssıa, Ózbekstanmen birge «Qyrym Avtonomdy Respýblıkasy men Sevastopol qalasyndaǵy (Ýkraına) adam quqyǵy jaǵdaıy» rezolúsıasyna qoldaý bildirmedi. Rezolúsıaǵa sáıkes Qyrym basyp alynǵan aýmaq retinde tanylady. Ýkraındyq BAQ Qazaqstan men Reseı, Reseı men Belorýssıa arasynda ot tastaýmen boldy.
replyua.net ýkraındyq portaly «Svoboda» radıosynyń júrgizýshisi Vıtalıı Portnıkovtyńdyń «Reseı strategıalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Leonıd Reshetnıkovtyń jaqynda ǵana aıtqan sózi Belorýssıa men Qazaqstan úshin dabyl bolyp tabylady» degen málimdemesimen bólisti.
«Jyndy Aleksandrovtyń Ýkraına Alepponyń kúıin keshpek degen sózin tyńdaı otyryp, Reshetnıkovtyń Belorýssıa qatysty aıtqandaryn elemedi –degen Portnıkovtyń oı tujyrymdamasy keltiriledi. Reshetnıkov belorýstiń tili, mádenıeti, tipti belorýs degen halyqtyń ózi bolmaǵandyǵyn, sondyqtan da belorýstardyń halyq retinde tarıhı perspektıvasy joq ekendigin aıtypty-mys. «Bul sózder Kremldiń jańa nysan, jańa qurban retinde Belorýssıa tańdap alǵanyn, odan keıingi kezek Qazaqstanǵa da keletindigin aıǵaqtaıdy. Reshetnıkov sóz júzinde ǵalym bolǵanymen, is júzinde RF syrtqy barlaýynyń qyzmetkeri. Qańtardan bastap onyń qyzmetin qarýly kúsh qyzmetkeri Mıhaıl Fradkov jalǵastyrady. Demek psevdoǵylymı mekemeniń qyzmetiniń aıasy odan saıyn tereńdeı túspek.
Nazarbaı-stan
uinp.info ýkraındyq táýelsiz basylym «Tergeý» degen aıdarynda (ony Olga Fılatova degen bireý júrgizedi, aty-jóni oıdan qurastyrylǵan) «Nazarbaev otbasynyń qupıalary. Qazaqstandy Nazarbaı-stan dep ataıtyn ýaqyt keldi» degen «sensasıalyq» maqala jarıalady. Ýkraındyq portalda ýkraındyq jýrnalıs bylaı dep jazady:
«Nazarbaevtiń orysty jek kórýshilik saıasaty Qazaqstandy tuńǵıyq tartyp jatyr. Ońtústik Sibirde (Qazaqstannyń 5 soltústik orys oblystarynda) turatyn 5 mıllıon orystar da eshqandaı quqyq joq. Nursultan qurǵan sultanat, mine, osyndaı. Nazarbaev kezinde komýnızm qurǵan edi, qazir damyǵan sosıalızmnen úńgirdegi feodalızmge kóship jatyr. «Táýelsiz» Qazaqstandaǵy feodaldyq qaldyqtardyń boı kóterýi obyr men sıfılıstiń keńge jaıýmen birge damýda. Nazarbaevtyń orysty jek kórýshilik saıasatynyń «jemisi» osyndaı. Nazarbaev ózi jazǵan zańdy ózi ustanady deý kúlkili. Polısıa, prokýratýra, sot, bári-bári zańǵa emes, han men ákimge qyzmet etedi».
Myna sandyraqty bir jaıt bolmaǵanda erigip otyryp aıaǵyna deıin oqýǵa bolatyn edi. Alaıda búkil maqala 10-15 jyl buryn jazylǵan sıaqty sezim paıda bolady. Sebebi maqala boıynsha Rahat Álıev áli tiri ári Darıǵanyń kúıeýi. Darıǵa bolsa Senat (joǵary palata) depýtaty emes, «Habardyń» prezıdenti. 1998 jyly jaryq kórgen materıal bolsa meıli. Alaıda ýkraındyq portal muny sıasy keppegen dúnıe retinde oqyrmanǵa usynyp otyr.
Ýkraındyqtardyń mundaı qarym-qatynasyna qaramastan qazaqtar olardan meıirimin aıar emes. Kıevte ótken aptada ǵana Qazaqstannyń zamanaýı óneriniń kórmesi ótti.
cultprostir.ua habarlaýynsha bul ekspozısıa 2015 jyly Almaty sýretshileriniń páter ishindegi kórme formatynda ashylǵan bolatyn. Kıevtegi kórmeniń kýratory Nıkıta Kadan bylaı dep áńgimeledi: «Qazaqstannyń ónerinde ulttyq erekshelik taqyryby beleń alady. Ýkraınada muny «sharovarshına» dep ataıdy. Bul burynǵy keńes aýmaǵynan shyqqan barlyq memleketterge tán dúnıe. Alaıda qazaqstandyq sýretshiler mádenıetti ultshyldyqtyń kez kelgen pishinde kórinis tabýyna ıronıamen qaraıdy». Kórmedegi eksponattardyń biri - óli qoılardyń basy beınelengen sýret. Qoılardyń jymıysynan aqsıǵan tisterdi kórýge bolady. Qazaqtardyń qoıdyń basyn ýkraındyqtarǵa ne úshin kórsetedi, bul óner neni bildiredi? Kadannyń aıtýynsha, sýretshi bul týyndysy arqyly qazaqstandyq qoǵamnyń kúrdeli portretin, bodandyq kezindegi qarapaıym, tanys bet-júzderin burynǵy keńestik ultshyldyqpen aýystyrǵandaryn kórsetip otyr.
P.S.-tiń ornyna. Burynǵy keńestik aýmaqta turǵandardyń barlyǵynyń boıynsha kreatıvnost jasampazdyq bar. Ásirese, Qazaqstanmen juptasqanda. Mysaly, Belorýssıanyń bir azamatshasy áıelderdiń kıilgen ish kıimin, shulyǵyn, aıaq-kıimin satý boıynsha bıznes ashypty. Klıentterdiń qatarynda qazaqstandyq áıelder kóp. Satyp alǵan zattarymen olar ne isteıtini jumbaq.
Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly
