23 qańtar kúni Astanada «Sırıadaǵy shıelenis» boıynsha kópjaqty bitimgerlik jıyn ótkizý josparlanǵan. Astana tórin usynǵan kelisim alańyna taraptar Sırıa bıligi men opozısıasy, qarýly toptary, Reseı, Túrkıa, Iran ókilderi qatysady dep kútilgen. Sırıa opozısıasy men qarýly kúshteri Astanaǵa kelisim jasaý úshin keletinderin keshe ǵana málimdedi.
Shamnan shataq shyqqaly bul elde 250 myń adam qaza taýypty. Al úkimettik emes uıymdar qarýly qaqtyǵysta jer jastanǵandardyń sany resmı kórsetkishten eki esege artyq ekenin málimdeıdi. 12 mıllıonnan astam sırıalyq úılerin tastap, bas saýǵalap ketýge májbúr boldy. Bul qandy qyrǵyndy toqtatý úshin BUU bastamasymen bıyl qańtar men shilde aılarynyń aralyǵynda Jenevada Sırıa máselesi boıynsha beıbit kelissózder ótken. Alaıda Túrkıa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵannyń aıtýynsha, bul «jenevalyq úderis» nátıjesiz aıaqtaldy. Endi Reseı men túrik eliniń memleket basshylary kezekti kelissózdi Astanada ótkizýdi josparlap otyr.
Sırıadaǵy 6 jyldan beri sheshilmeı kele jatqan máseleler talqysyna Qazaqstannyń da kirýi qanshalyqty oryndy? «Astanalyq kelisim» nátıjesin bere me? Qazaqstanǵa tıer paıdasy men tóner qaýpi qandaı? Osy suraqtarǵa «Qamshy» portaly redaksıasynda arnaýly qonaqta bolǵan Halyqaralyq adam ınstıtýtynyń basshysy Januzaq Ákim jaýap berip, oı bólisti.
Sırıa shıelenisine bitimger bolý – Astanaǵa aýyrǵa tıýi múmkin
Sırıaǵa baılanysty kelisimdi Astanada ótkizý árıne úlken shara. Degenmen de, álemdik geosaıasattyń túıini sol Taıaý Shyǵysta, Sırıada jatyr. Sırıamen Túrkıa sıaqty, Iran sıaqty shekaralas el emespiz. Al, Reseı ózi suranyp barǵandaı bolyp byltyr Sırıaǵa ásker kirgizdi. Sanksıada otyrǵan jaǵdaıda Qazaqstanǵa osy iske kirispegen durys sıaqty. Sebebi Nazarbaevtyń ózi de elshilerdi jınaǵanda «biz álemde úlken máselelerdi sheship jatqan qarýly Reseı, Amerıka sıaqty el emespiz, Qazaqstannyń óz orny bar» dedi. Onyń ústine álemdegi eki kúshtiń tiresip turǵan núktesi. Oǵan suranyp baryp aralasýdyń ózi álemdik saıasattyń bizge degen kózqarasyna keri áser etýi múmkin. Alpaýyt kúshterdiń nysanasyna iligýimiz múmkin, bizge qyryn qarap, saıasatyn ózgertpesine kim kepil?
Resmı Astana Sırıadaǵy shıelenis boıynsha kelisimdi bizde ótkizińder demese eshkim zorlap senderde ótkizeıik demeıdi ǵoı. Birqatar elderden pikir bolǵan da shyǵar. Astana beıtarap pozısıada bolǵandyqtan, búginge deıin túrli forýmdar ótip jatty. Bul bitimgerlik arqyly da beıbitshilik uıtqysy retinde kóringisi kelgen shyǵar. Degenmen soǵys júrip jatqandyqtan da oǵan kıligýimiz qıyn bolady. Búkil Batys elderin ózimizge qarsy qoıyp alýymyz múmkin. Túrkıa NATO múshesi bolǵanymen, Erdoǵannyń sońǵy kezdegi júrgizip otyrǵan saıasaty túsiniksiz bolyp ketti. Erdoǵan ózine Batysty qarsy qoıyp, Atatúriktiń sara jolynan aýytqyp, qoǵamdy dinılendirip, túsinbeıtin jaǵdaıǵa ketip jatyr. Iaǵnı avtorıtarızmge taban tiredi de, burynnan kele jatqan ár túrli saıası kúresterdiń saqtalyp otyrǵan teńdiginiń bári buzylyp ketti. Sondyqtan ózi shaıqalyp turǵan Túrkıaǵa erip, Sanksıaǵa kómýli jatqan Reseıge erip avantúralyq áreketke barmaýymyz kerek. AQSH-pen de, Reseımen de birdeı qashyqtyq saqtaýymyz kerek. Halyqaralyq normalarǵa saı jumys isteýimiz kerek.
Bizge de salynyp otyrǵan resmı, beıresmı sanksıalar bar
Árıne Qazaqstannyń bir aı buryn aıtylǵan pozısıasy óte durys boldy. BUU-da 103 el Reseıdiń Qyrym áreketin anneksıa dep tanysa biz beıtarap qaldyq. Bizge de salynyp otyrǵan resmı, beıresmı sanksıalar bar. Keıbir elderge áýekompanıalarymyz usha almaı otyr.
Ózbekstan sıaqty, Túrkimenstan sıaqty eldegi tynyshtyqty saqtaýymyz kerek. Árıne Ózbekstannyń bastapqy saıasaty qıyn boldy. 1990 jyldary tipti Tashkenttiń ortalyq alańynda bombalar jarylyp, aýǵan terrorıstteri álek saldy. Bizdiń de 300-den astam qarakóz qandasymyz Sırıaǵa ketti. Solardy erteń beri qaraı buryp jiberse Reseıden góri bizdiń jaǵdaıymyz qıyn bolady. Bir terrorısttiń ózi Almatyny óre túregeltkeni esterińizde ǵoı. 300 adamdy oılaı berińiz. Biz musylman elmiz. Qansha ma meshitter bar, olardyń bárin teń ustap, kim kirip, kim shyqqanyn anyqtaı almaımyz.
Orta Azıanyń ózi Sırıa bolyp shyǵa kelýi múmkin
Sondyqtan, tap osyndaı jaǵdaıda Astanada bir-eki halyqaralyq shara ótkizbegennen Qazaqstannyń bedeli túsip ketpeıdi. Aýǵanstannan Orta Azıaǵa sondaı jaǵdaı bolatyn bolsa, Orta Azıanyń ózi Sırıa bolyp shyǵa keledi. 50 mıllıon halqy bar keremet otyrǵan Ýkraına jarty jyldyń ishinde ne bolyp ketti. Tas talqan bolyp, toz topalańy shyqty. Biz sondaı jaǵdaıǵa túsip qalmas úshin soǵys bolyp jatqan, álemdegi eń azýlylar aıqasyp otyrǵan jerde boı kórsetý Qazaqstanǵa óte tıimsiz bolýy múmkin. Árıne, Astananyń pozısıasy beıbitshilik. Beıbit bitkenin bárimiz de qalaımyz. Biraq, ol jerdegi másele biz oılaǵandaı emes, odan da kúrdeli.
DAISH sıaqty terorıstik, lańkestik memleket qurý degen aspannan túspeıdi ǵoı. Olardyń artynda úlken kúshter, memleketter bar. Sondyqtan múmkindik bolatyn bolsa osy kezdesýdi Astana ótkizbegeni durys.
Orta Azıanyń saıası jaǵdaıy óte kúrdeli
Astanalyq kelisim sátti ótken jaǵdaıda Astana ne utady? Astana saıasatta kelisim alańy bolyp qana este qalady. Basqa utarymyz joq. Reseıge qarsy Sanksıa qoıǵan 103 el bir koalısıa. Báribir olar Qazaqstanǵa qyryn qaraıdy. Beıtarap qalǵan Qytaı, Úndistan sıaqty sanaýly eldiń biri Qazaqstan. Álemdik ekonomıkany ustap otyrǵan negizgi elderdiń, damyǵan elderdiń, demokratıalyq elderdiń bári qarsy boldy. Sondyqtan bizge oılaný qajet. Sebebi Reseı de, Túrkıa da, Iran da eshqaısysy demokratıalyq el emes. Biz sol sebepti de órkenıetti elderge qaraı umytylýymyz kerek. Bolmaǵan jaǵdaıda beıtarap saıasat ustanǵan durys. Saıasat degen bir janyp turǵan ot. Onyń qaıdan keletinin bilmeısiń.
Ýkraınaǵa qaraǵanda Orta Azıanyń saıası jaǵdaıy óte kúrdeli. Bjezınskıı 1996 jyly shyqqan «Uly Shahmat taqtasy» kitabynda Orta Azıanyń, onyń ishinde Qazaqstannyń jaǵdaı qatty kúrdeli ekenin aıtady. Sebebi bizde júzden astam ártúrli konfesıalar bar. Ár túrli dıasporalar bar. Tipti 3000-nan astam tirkelgen ártúrli dinder bar. Zańymyz bos boldy da kirip ketti. Olardy endi oıanyp shyǵaryp jatyrmyz, biraq tolyqtaı alastaý úshin júz jyldan astam ýaqyt qajet. Sol úshin de biz álemdegi soǵys órti laýlap turǵan jerge baryp aralaspasaq ta durys bolady dep oılaımyn.
Árıne, Aqordada kelisimder bolǵan bolar. Bul joly ótse ótetin de shyǵar. Biraq bolashaqta bundaı kelisimderden Qazaqstannyń bas tartqany durys. Ózimen shekaralaspaıtyn elderdiń máselesi Qazaqstanǵa kerek te emes. Reseıdiń avantúrısi bola berýdi qoıý kerek.
DAISH Iraktyń jeriniń birazyn alyp qoıdy. Iran men Túrkıanyń shekarasyna qaýip tóndirip tur. AQSH nege tike aralaspaı otyr? Reseı Aleppony aýrýhanasyna, mektepterine qaramastan bombalap tastady. Beıbit halyqty qyryp salmas úshin AQSH tike aralaspaıdy. Biraq, saıası pozısıasyn aıtady. Asad ketsin deıdi. Reseıdiń kózqarasy boıynsha bul durys emes. Reseı burynǵy ımperıalyq saıasaty úshin Reseıge kirip otyr. Taıaý Shyǵystaǵy taban tirer jeri Sırıa bolyp otyr. Biraq sanksıalar Reseıdiń túbine jetýi múmkin. Reseıdiń damýyn 50-60 jylǵa keıinge shegeredi. Reseıdiń İJÓ 40 paıyzǵa tómendedi. Úlken kompanıalar Rosneft, Lýkoıl sıaqtylar, ken oryndary jumystaryn toqtatyp jatyr. Qytaımen jasalǵan 50 jyldyq gaz týraly kelisimsharty iske aspaı qaldy.
10 mıllıondaı gektar jer Qazaqstannan Reseıge áskerı maqsatta paıdalanýǵa jalǵa berilgen
Orystyń jalǵyz odaqtasy Belarýsıa men Qazaqstan edi. Reseıdiń Strategıalyq zertteý ınstıtýtynyń dırektory Reshetnıkov «Júz jyl buryn Belarýs degen halyq bolǵan joq, olar orystar bolǵan» dep málimdedi. Reseıdiń resmı tulǵasynyń aýzynan Belarýs Reseıdiń gýbernıasy degen sıaqty sóz shyǵyp otyr. Bular Qazaqstan týraly kóp qıturqy áńgime aıtty. Aıtatyn sózderin aıtyp boldy. Tek áskerlerin kirgizýi qaldy. Byltyrdyń ózinde 10 mıllıondaı gektar jer Qazaqstannan Reseıge áskerı maqsatta paıdalanýǵa jalǵa berilgen. Qostanaıdan, Aqtóbe oblysynan, Mańǵystaý oblysynan «raketa qulaıtyn nysan» degen syltaýmen jerler aldy. Ony biz halyqaralyq, dúnıejúzilik uıymdarǵa «anneksıa» ekenin atap jazdy. 10 mıllıonnan astam gektar jer degenińiz Eýropanyń birneshe memleketi. Izraıl topyraǵynyń 15-18 esesi.
Bul bitimgerlik tek birjaqty kezdesý
Qazir Prezıdenttiń bedeli bar, geosaıası ereksheligimizben tynyshtyq bolyp tur. Erteń álemde saıası bulǵaq bastalyp ketse memleketti saqtaý qıyn bolady. Osy tynyshtyǵymyz saqtalsa úlken baılyq bolar edi.
Eger Astanaǵa Reseı men Túrkıa, Iran ǵana emes, AQSH, Eýropa elderi, basqa alpaýyt memleketter kelip, shynaıy túrde «bitimgerlik» jasalsa quba qup. Biraq, AQSH-tyń ókili keler-kelmesi belgisiz bolyp tur áli. Olaı bolmasa bul bitimgerlik tek birjaqty kezdesý bolyp qalady. Buǵan deıi de Amerıka men Reseı Jenevada aı aıyn kezdesip jatty. Másele sheshilmedi. Sırıada daǵdarys bastalǵaly beri G20 qansha ma ret kezdesti. BUU jınalystary boldy. Nátıje joq. Astanadan nátıje shyǵyp keteri kúmándi.
Qazaqstannan Sırıaǵa ketkenderdi azamattyqtan aıyrý degen jaqsy usynys tastalyp edi, jaıynda qaldy. Ol ketken adamdar ózinen ózi ketken joq qoı. Olarǵa úgit jasaǵan top boldy. Ol top áli aramyzda júr. Al, halqy bizden on ese kóp Reseıdiń ózinen 300-deı ǵana adam ketken Sırıaǵa. Bul bizdiń memlekettik ustanymymyzdyń bostyǵynan bolyp otyr.
Bizdiń negizgi maqsatymyz Qazaqstanda beıbitshilikti saqtaý
Ómirde bolmaǵan jaǵdaı bolyp Qazaqtyń ishinen terrorıstter shyǵyp jatyr. Bunyń aldyn alý úshin jastarǵa áleýmettik jaǵdaı jasaý kerek. Baspanamen qamtamasyz ete almasaq ta jer berýimiz kerek. Ózderi úı salyp alady. Qolyna qarý alyp soǵysta júrgeninen góri eldiń ishinde beıbit tirshilikpen ósip-óngenimiz jón. Sırıa shıelenisi kúrmeýi qatty túıin. Bir otyryspen sheshile ketýi ekitalaı.
Túrikter óz qaýipsizdigin saqtaý úshin Sırıada operasıa bastady. Sebebi olar aldyn alý sharasyn jasamasa DAISH Túrkıaǵa basyp kirýi múmkin edi. Ekinshi jaǵynan Túrkıa-Sırıa shekarasy kúrd búlikshileri tarapynan jıi shabýyldanyp baqylaýsyz qalyp bara jatty. Kúrdter memleket quramyz dep Túrkıanyń tynyshtyǵyn buzyp kele jatqanyna 30 jyldan asty. Osyndaı qıyn jaǵdaılarda Túrkıanyń Sırıaǵa ásker kirgizýi halyqaralyq normaǵa saı jaǵdaı. Onyń ústine túrikter Sırıadan bosqan 3 mıllıondaı adamǵa pana bolyp otyr.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys elshiniń ólimimen bastalǵan. Reseı elshisine qastandyq jasalardan bir aıdaı ýaqyt buryn Aleppoda mektep, aýrýhana, turǵyn úıler dep qaramaı bombalaý jasady. Oǵan jaýap retinde elshisi óltirildi. Soǵys bar jerde shyndyq, aqıqat degen bolmaıdy. Sondyqtan janyp turǵan otqa júgire bermeý kerek. Qazaqstandy Sırıa túgili, Reseı de, Túrkıa da tyńdamaıdy.
Qazaqstannyń tynyshtyǵy – Orta Azıanyń tynyshtyǵy
Elimizde sońǵy jyldary bolyp jatqan jaǵdaı bizdi ekstremıstik soǵysqa ıtermelep otyr. Oǵan tek arnaýly organdardyń shamasy kelmeıdi. Biz halyq bolyp kúresýimiz kerek. Qazaqstannyń tynyshtyǵy – Orta Azıanyń tynyshtyǵy. Bul jerde Qytaıdyń da, Reseıdiń de, AQSH-tyń da múddeleri toǵysqan jer. Sondyqtan da Orta Azıa respýblıkalarynyń birligi kerek. Áskerı bolmasa da ekonomıkalyq, mádenı odaq kerek.
Reseı ımperıa retinde túgel ydyraǵan joq
Reseı ımperıa retinde túgel ydyraǵan joq. Federatıvti memleket retinde az halyqtardy federatıvtik zańdar arqyly qorǵap, tili men mádenıetin órkendetýge múmkindik berse osy terıtorıasy búlinbeı qalýy múmkin. Ótkende Reseıdegi eń úlken Federatıvtik respýblıkasynyń biri Tatarstan Máskeýge ókpesin ashyq aıtty. Aımaqtan shyǵyp jatqan baılyqtyń bárin alyp ketip jatyr dedi. Mınnıhanovqa Medvedov óz jaýabyn berdi.
1970 jyldary Sovet odaǵy tarap ketedi dep aıtsa eshkim senbeıtin. Kóp ótpeı ydyrady. Ondaı proses qazir Reseıde de júrip jatyr. Kavkaz elderi ózderin kórsetip jatyr. 16 respýblıkany qysqartyp, gýbernıalarǵa qosyp jiberdi. Ol jerdegi ulttardyń dini bólek, tili bólek. Ony joıýǵa júrip jatqan saıasat bar. Bulaı jalǵasa berse Reseı ydyraıdy. Birikken ulttar uıymynyń 2012 jylǵy deregi boıynsha, 2050 jyly Reseıdegi qazirgi 140 mıllıonnan astam halyq sany 95-102 mıllıon arasyna deıin qysqarady. Qazir halqynyń sany boıynsha orystar 9 orynda bolsa, ol kezde 15-16 orynǵa ketýi múmkin. Sońǵy 40 jylda Reseıde jylyna bir mıllıon adam ómirden erte ketip jatyr. Onyń negizgi sebebi araq. Kólik apaty, basqa da sebepteri bar. Sońǵy 15 jylda bul proses bir jarym esege ósti. Jyl saıyn bir jarym mıllıon adam erte óledi. Tatarstanda halyqtyń 54 paıyzy tatarlar. Jáne ol jyl saıyn ósip keledi. Sebebi Tatarstanda musylmandar kóp, araq ishpeıdi, ólim-jitim az. Reseı araq ishýdi toqtata almaıtyn dárejege keldi. Lev Tolstoı sıaqty Islamdy qabyldamasa olardy bul shyńyraýdan eshkim qutqara almaıdy.
Sanksıalar astynda qalǵan Reseı sondaı-aq halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna da jaqsy qarap otyrǵan joq. Aıý álemge aıbat shekkenimen ishi bylyǵyp jatyr. Qalalar, qala tıptes poselkeler bos qalyp jatyr. Reseıde musylmandar sany 1970 jyldary 12 paıyz bolǵan. Qazir 23 paıyz boldy. Árıne bul óse beredi. Biraq, sibirdegi halyqtar tez joıylyp barady. 1926 jyly Sovet odaǵynda 194 halyq bolsa, odaq ydyraǵanda 91 halyq joıylyp ketken. Onyń ishinde kóbi túrik halyqtary. Barlarynyń ózi orystyń tegin alyp, mádenıetin qabyldap ketti. Tarıhy men tili joıylǵan ulttyń ózi joq bolady. Biz Astana kelisiminde Sırıa taqyrybyn talqylaǵansha Reseıdegi joıylyp bara jatqan az halyqtar taqyrybyn qozǵaǵanymyz áldeqaıda mańyzdy is bolmaq.
