Sońǵy kezderi jer turǵyndaryn áste áli kúnge deıin estip kórmegen, sumdyq bir dybys mazalap júr. Birde ol temir plasınkalardyń yzyńyna uqsasa, birde reaktıvti qozǵaltqyshtyń gúriline, al keıde júıtkigen poıyz dybysyna uqsaıdy deıdi estýshiler, dep jazady ihsan.kz
2011 jyldan beri estilip kele jatqan jan túrshiktiretin bul sýyq dybys álemniń ár túkpirindegi adamdardyń záresin alýda. Eń sońǵy ret Ýkraına astanasy – Kıev qalasynda tańnan qara keshke deıin syqyrlaǵan dybystar shyqqan. Tipti qoryqqan turǵyndar uıaly telefondaryna túsirip, álem kórsin degendeı, ǵalamdyq jelige ornalastyrypty. Al jergilikti polıseıler munyń sebebin anyqtaı almaı dal bolýda. Tylsym dybys London, Nú-Iork, Nú-Meksıko, Máskeýde jáne Japonıanyń birqatar qalalarynda baıqalǵan. Al Ispanıa men Anglıanyń Výdlend qalashyǵynan shyqqan dybys 20 ese joǵary jyldamdyqpen gýildep, aýada «diril» (vıbrasıa) týdyrǵan desedi.
Sonda ár ýaqytta álemniń ár qalasyn «aralap júrgen» bul soraqy dybys qaıdan paıda boldy? Estigenniń bári týra jer astynan shyqqandaı deıdi. Bálkim, bul keýdesi qýys qalǵan dalanyń kári ári shuryq-shuryq tesilgen kóksaý kókireginen shyǵyp jatqan ashshy aryz bolar. Qabyrǵasy qaıysqan beıkúná Jer-Ana muńyn osylaı shaǵyp jatqan shyǵar. Álde ábden kúrsingen, sharasyz, tilsiz Jer-Ananyń syzdaǵan júrek úni me?
Búginde tolyq zerttelmegen bul qupıa qubylystyń sebebi qandaı, saldary qanshalyqty? Estigen adam sezip, sekem alatyndaı bul názik ári kirpıaz máseleni bir kisideı zerdelep kórelik.
Qupıa dybys týraly ǵalymdar ne deıdi?
Ǵalamshardy jatsynbaı, jatyrqamaı kezip júrgen mazasyz «jer syqyryn» álemdegi eń úzdik degen Reseı, Danıa, Fransıa, AQSH, Ulybrıtanıa ǵalymdary damylsyz zertteýde. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, bar máseleniń ózegi – Jer ǵalamsharynyń ońtústik jáne soltústik magnıt óristeriniń jyljýy, oryn aýystyrýynda jatyr. Iaǵnı eger eki magnıtti polús ornyn túbegeıli aýystyratyn bolsa, bizdi, jer sharynda ǵalamat apattar oryn alýy múmkin. Bul eki polústiń qozǵalysy shamamen 300 jyl buryn bastalǵan eken. Jyldan-jylǵa olardyń jyldamdyǵy artyp keledi. Máselen, 1970 jyldary jylyna 10 shaqyrymǵa jyljyǵan magnıt polústeri qazirgi ýaqytta jylyna 65 shaqyrymǵa qozǵalyp jatqan kórinedi. Jerdiń magnıtti polústeri geografıalyq polúspen sáıkes emes. Olardyń arasynda 10 gradýsty quraıtyn burysh bar, ıakı 430 shaqyrym.
Al magnıtti óristerdiń tyǵyzdyǵynyń tómendeýi Kún sáýlesiniń jer betine óte kóp mólsherde túsýine alyp keldi. Keıbir ǵalymdar toby kún sáýlesiniń áserinen jerde «gýildegen» dybystar paıda boldy deıdi. Boljam boıynsha, 2013- 2014 jyldary kún sáýlesiniń sıkly óziniń eń joǵary túsý dárejesine jetpek.
Soraqy dybystardyń taǵy bir sebebi – jer ıadrosyna baılanysty. «Shýman jıiligi» degen teorıa boıynsha jerden 7,83 gs (gers) jıilikpen tolqyndar shyǵady. Iakı Jer rıtmi – «jer júreginiń soǵysy». Osy jıilikke baılanysty áskerı qyzmetkerlerdiń qurylǵylary jumys isteıtin bolǵan. Al 2000 jyly bul jıilik 12 gs-ke jetti. Qazir jer «syqyry» estilgen sátteri, áskeriı qondyrǵylar, tipti kompas jumys istemeı qalady eken. Boljam boıynsha, jer jıiligi 13 gs-ke jetkende magnıtti polúster oryn aýystyrady. Al munyń sońy nege ákelmek?
«Abásá» súresi ne deıdi?
Mars ǵalamsharynda magnıtti polús apatqa ushyraǵanda, atmosfera joıyldy. Al jer betindegi Atlantıdanyń joıylýy da magnıtti polústiń oryn aýystyrýyna baılanysty bolǵan desedi. Endeshe, bizdi bolashaqta ne kútedi? Bolashaq deımiz-aý, magnıtti polústerdiń oryn aýystyrýyna qansha ýaqyt qaldy? Biz, Jer planetasynyń turǵyndary, Jer-Anany qutqarýǵa úlgere alar ma ekenbiz? Osy kúnge deıin ǵalymdar bul prosesti nege boljaı almady?
Biz búkil ǵalamshar bolyp basymyzdy taýǵa da, tasqa da uryp, máseleniń sheshimin tappaı jatqanda, qanshama ǵasyrlar, myńjyldyqtar buryn qasıetti Quran Kárimde bári de eskertilip, jazylyp qoıǵan eken. Bul kúndi Jaratýshy «alǵashqy sur úrlengen kún» deıdi. Iaǵnı ol kúni adamdar qaıdan shyǵyp jatqany belgisiz, qorqynyshty, ózgeshe qatty daýysty estıdi, bar álemdi qamtyǵan zor daýystan dúnıeniń bári dirildep ketedi delingen. «Al endi qatty daýys kelgen sátte, sol kúni, kisi týysynan qashady. Sheshesinen, ákesinen, áıelinen jáne balalarynan bezinedi. Ol kúni árkimniń isi aýyr (árkim óz halimen álek)» («Abásá» súresi, 33-37-aıattar).
Bári de óz qolymyzda…
Sońǵy kezderi barshany mazalap júrgen qorqynyshty dybystar «alǵashqy súr úrlengen» kúngi dybystyń bir bólshegi shyǵar, ıaǵnı Jaratýshy jer betindegi quldaryna aldyn ala eskertip jatqan bolar? Al munyń sebebi nede? Adamdar osyndaı sumdyq kúndi kóretindeı ne jazdy, neni umytty? Dinı kózqarastar turmaq, jyldar boıy zerttegen ǵalymdardyń ózi munyń sebebin qasıetti jerimizde qasıetsiz pendelerdiń kóbeıýimen baılanystyrady. Zorlyq-zombylyq, aldaý-arbaý, ekijúzdilik, jamandyq ataýly jer betinde kúnnen-kúnge óristep tur. Bálkim, kúlimdegen kún de, juldyzdy aspan da, samal jel de, qasıetti jer de, qudiretti Táńir de atalmysh jat qylyqtardan sharshaǵan bolar? Eı, adamdar, bes kúndik bul jaryq dúnıede bir-birińdi shalyp, ózgeniń súringenin kórgennen janyń rahat taba ma? Óz shylbyrymyzǵa ózimiz shalynǵansha, ózgege ólim tilegenshe, ózimizge ómir tilep, meıirim shashyp, ómir súrýge álde kedergi bar ma?
Sý búrikkenniń ornyna jel soqtyryp jatqan adamzatqa tilsiz Jer júregi syqyrlap, bizge eskertip jatqan joq pa? Qudiretti Táńir hám tabıǵat bizge eskertý jasasa, az da bolsyn áli de múmkindik bar dep túsinemin. Jamanat shaqyrmaı, áńgimemizdi ádeıi ertegige telidik. Óıtkeni barlyq ertegi ádette jaqsylyqpen aıaqtalady…
