Qazaqta «Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi», «Til tas jarady, tas jarmasa, bas jarady» degen maqaldar tekke aıtylmasa kerek. Árbireýimizdiń, meıli qaı tilde bolsyn bilip-túıgenimizge qaraı, sózdik qorymyz qalyptasady. Sol sózdik qor bile bilseńiz ózdiginen júzege asyp jatatyn áldi baǵdarlama. Iaǵnı «Ne ekseń, sony orasyń» degen maqalǵa saıady. Jaqsy sóz jaıqaltady,  jaman sóz keselge ushyratady.

Nemis psıhoteropevti Nossrat Pezeshkıan arty aýrýǵa aparatyn sózderdi alǵash bolyp tapqan. Ol ýaqyt óte kele, bul sózderdiń barlyq adamdardyń sózdik qorynda kezdesetinin dáleldegen.

Túsingen shyǵarsyzdar... Aýrý týǵyzatyn sol sózderdi aıtpaǵan birde-bir adam joq. Barlyǵy da kezdesti, aıtty, eger eskermese, aıta bermek. Doktor Pezeshkıan bul sózderge «aǵza tili»( "organıcheskaıa rech") degen ataý berdi.

Olaı bolsa solardyń birazyna toqtalaıyq:

– Shydamym taýsyldy, oılana-oılana basym qatty, oı janymdy jegideı jep bitti;

 – Mıymdy jep qoıdy, moınyma minip aldy,

– Aýany taryltty  (mne perekrylı kıslorod), qoryta almaımyn;

– Ólgenshe júgirtti, júregim aınıdy (unatpaıtyn zat, adam), óńeshimde tur;

– Qur súlderim ǵana qaldy, qanymdy qaraıtty;

– Qusqym keledi (bireýden jerý), júregime pyshaq qadady;

– Meniń ornymda bolyp kór, meni tyǵyryqqa tiredi, janyń jaı tabatyn jer bolsa ǵoı.

Osylaı jalǵasyp kete beredi. Qarap tursańyz jaı sóz tirkesterin qoldanyp jatqan syńaılymyz, al shynyna kelgende, óz denemizge ámir berip jatyrmyz. Eriksiz denemiz aıtqanymyzdy solaı qabyldaıdy.

Aǵza sózderi aýrý týdyra ma, álde belgi beredi me?

Pezeshkıan jańalyǵyn jarıalaǵan bette, barlyǵy durys-burysyn teksere bastady. Ásirese, "Atalmysh sózder aýrý týdyra ma, álde belgi bere me?" - degen suraqtyń jaýabyn bilýge umtyldy. Zertteý nátıjesinde aýrýdy týǵyzatyn bolyp shyqty. Keıbireýleriniń adam aǵzany qurtatyn sózderdi aıtpaı jatyp aýrýǵa shaldyǵýy múmkin, al álgindegi sózder sıgnal beredi degen boljamy joqqa shyǵaryldy.

Aǵzany buzatyn sózderdiń jumysy – aýrýdy qozdyrý.

Aǵza buzýshy sózder qandaı aýrýlardy týdyrady? Tómende kórsetilgen derek - myńdaǵan naýqastarǵa jasalǵan zertteýdiń nátıjesi. Qandaı sóz qaı aýrýdyń týýyna sebepshi? Zer salyp kóreıik:

*Qusqym keledi, óńeshimde tur, júregim aınıdy –  júıke anoreksıasy;

*Arqamnan júk túspeıdi, sharýalarym moınymnan asady – tuz jınalý (osteohondroz);

*Janymdy jegideı jep bitti, ómirimniń astań-kesteńin shyǵardym, óz-ózime tıesili emespin, ólgenshe jalyqtyryp jiberdi – isik aýrýy (rak);

*Búıregime tas bolyp otyryp aldy, basyma sańqyp ketti, álim joq, ólgenshe sharshadym – qýyq aýrýy;

*Janym jaı tabatyn jer bolsa ǵoı, ashýyma erik berdim, aýany taryltty – tynys joldarynyń qabynýy (bronhıt pen astma);

* Qanymdy soryp bitti, qur súlderim qaldy, qanymdy qaraıtty – qan aýrýlary;

*Júregine jaqyn qabyldaý, júregim qaq aıyrylady, júregime pyshaq suǵyp aldy – júrek talmasy (ınfarkt mıokarda);

*Basym syndy, bitpeıtin bas aýrýy,shaqshadaı basym sharadaı boldy – mıgren (júıke júıesi aýrýlary);

*Eki aıaq birdeı aqsap tur (jumysy júrmeý), shatqalaqtaý  - býyn aýrýy;

*Shydamym taýsyldy, ashý qysty – gıpertonıa;

*Qaıǵy juttym, ómiriń baldaı kórinbesin, qýanatyn túgi joq – baýyr jáne óttiń qabynýy, semizdik;

*Kózim kórmeı qalýshy edi, kórýge qorqynyshty, kózge túrtse kórmeıdi – kóz aýrýy;

*Aýzyńdy jap, sóıleme, estigim kelmeıdi – estý qabiletiniń tómendeýi;

Qorytatyn bolsaq, osy aıtylǵandar barlyǵymzǵa sabaq bolý kerek. «Jańylmaıtyn jaq joq» deıdi. Bul bir aıtqannan qalyptasa salatyn nárse emes. Biraq árbir sózimizge mán berip, ne aıtqanymyzǵa nazar salyp júrsek, jaǵymsyz sózden aıyǵarymyz anyq. Bul aýrýǵa ákelip soǵatyn sózderdiń ornyn jaqsy sózdermen almastyryp, tildik qorymyzdy ádemi, paıdaly sózdermen baıytqanymyz abzal.

Qasıetti Quranda da Alla Taǵala:

«/Eı, Muhammed!/ Allanyń jaqsy sózdi qalaı mysal etip keltirgenin kórmediń be? Jaqsy sóz jaqsy aǵash sekildi, onyń tamyry myqty, butaǵy aspanda».  («Ibrahım» súresi, 24-aıat).

 «Al, jaman sózdiń mysaly – jerdiń betinen julyp alynǵan (tamyry) ornyqsyz jaman aǵash sıaqty». («Ibrahım» súresi, 26-aıat), - dep eskertken edi.

Derekkóz: mazhab.kz