El birligi, halyqtyń tynyshtyǵy qaı memlekettiń bolmasyn eń basty qaǵıdattary men nazarda ustaıtyn máseleleriniń biri bolmaq. Birligi bar el azbaıdy, birligi bar el tozbaıdy demekshi eldiń birligin ustap turý ońaı jumys emes ekenin barsha jurt biletin qundylyq. Elimizde kóptegen ulttar men ulystardyń basyn biriktirip bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp basqaryp otyrǵan qazirgi saıasatymyzǵa syzat túsirgisi keletin dinı aǵymdardyń qaýpi orasań zor. Sondaı aǵymdardyń biri kezinde ýahhabılik, qazirgi kezde ózderin sáláfılik ataýymen elge tanylǵan aǵym jaıly sóz órbimek. Bir qyzyǵy ýahhabıler, ıaǵnı sáláfıtter ár memlekette attaryn ózgertip jaqtastar jınaǵanymen zaty men dinı tanymy ózgermeıtin qalpynda qalýda.
Sáláfılik aǵymynyń tarıhyna qysqasha toqtalatyn bolsaq, negizin XIIİ ǵasyrda Ibn Taımıa salǵan, XVIII ǵasyrda Muhammed ıbn Abdýlýahhab (1704-1787) ilimin damytqan. Muhammed ıbn Abdýlýahhab óziniń eńbekterinde ózderi sıaqty senbeıtin adamdardy kúpirlikke aıyptap qarýly jıhadqa úndegen. Ózderin «sáláfpiz» dep sanaıtyndar musylmandardy Allanyń birligine shaqyrý, ıslam dinin hurafat-bıdaǵat (dinge engen jańalyq) amaldardan tazalaý, dinimizdi paıǵambar zamanyndaǵydaı ıaǵnı orta ǵasyr adamdary sekildi ómir súrý, arab álemin biriktirý sıaqty dinı fýndamentaldy ıdeıalardy uranǵa aınaldyryp, kóptegen adamdardy týra joldan taıdyrǵan. Sáláfılik aǵymynyń sheıhy Muhammed ıbn Abdýlýahhab praktıkada hanbalı mazhabyn ustanǵanymen aqıda (senimde) hanbalı mázhaby boıynsha dindi ustanbaıdy. Muhammed ıbn Abdýlýahhab HVİİİ ǵasyrdyń 40 jyldarynan bastap arab elderin biriktirý degen uranmen Darıa kentiniń ámirshisi Muhammed ıbn Saýdty (Sýǵýd) óz jolynda kúresýge shaqyryp, keıinnen dınastıanyń resmı ıdeologıasyna aınaldyryp, qazirgi kezge deıin olar barlyq jerde ókimetti qolǵa alý jáne sol arqyly óz maqsatyna jetý úshin toqtaýsyz kúres júrgizýde. Al negizinde salafılik termınniń anyqtamasy «aldyńǵy ótkender», «burynǵylar» degen maǵynany beredi. Keıbir ıslam ǵulamalary musylmandardyń aldyńǵy úsh tolqynyn «sáláfıler» dep atady. Olar – sahabalar (paıǵambardy kórgender), tábıǵınder (sahabalardy kórgender) jáne tabaǵa-tábıǵınder (tabıǵınderdi kórgender). Bul degenimiz «sáláf» urpaǵyna VII, VIII, IX, ǵasyrlarda ómir súrgen izgi adamdar men Imam Ábý Hanıfa, Imam Tahaýı, Imam Shafıǵı, Imam Málıkı t.b. ǵalymdardy jatqyzsa bolady. Al, X ǵasyrdan bastap bizdiń zamanymyzǵa deıin ómir súrgen ıslam ǵulamalaryn «háláf» - dep ataǵan. Oǵan Imam Matýrýdı, Imam Asharı, Qoja Ahmet Iasaýı t.b. kiredi.
Biraq qazirgi sáláfılermiz degenderdiń dinı tanymy radıkaldanyp qoǵamǵa zıan tıgizýde. Olardyń dinı tanymdary ótken ǵasyrdaǵy sahabalar men tabıǵınderdiń dinı tanymdaryna múldem saı kelmeıdi. Sebebi, Muhammed ıbn Abdýlýahhab «Kıtabt-taýhıd», (Senim kitaby), «Káshfýsh-shýbýhat», (Kúmándi nárselerden aryltý), jáne «Kıtabýl-ýsýlıs-sálásá», (Úsh negiz kitaby) eńbekterinde taýhıd (senim), shırk, bıdǵat (dinge engen jańalyq) dep ózge ulttardyń san ǵasyrdan beri ıslam dinimen ushtasyp kele jatqan salt-dástúrin haramǵa, shirikke teńep óz ultynyń dushpany qylýda. Ulttyq qundylyqtaryn bilmegen, onymen maqtanbaǵan azamattarda elge, jerge degen súıispenshilik sezimi joıylýda. Máselen, Amerıkandyq sarapshy Mark Seıdjmannyń zertteýi boıynsha «Terrorısterdiń tórtten biri ǵana jaǵdaıy tómen otbasynan shyqqan. Terrorısterdiń basym kópshiligi joǵary taptan shyqqan, jartysy orta taptan shyqqan, kóbisi otbasyly, dinı bilim alǵandary óte az, zańger, dáriger, ınjenerler. Olardyń terrorıst bolý sebebi dástúrli dinı tanym negizinen aıyrylyp, ne batystyq mádenıetti qabyldamady nemese óz mádenıetin bilmegendikten terrorıst boldy» - dep tujyrym jasaǵan. Sol sekildi qanshama qazaqtyń qara kóz qyzdary men uldary tarıhyn, ata-babalary ustanǵan dástúrli dinı tanymyn bilmegendikten, jalǵan dinı aǵymdardyń jetegine ketip, biri Sırıa men Irakqa ketip jatsa, endi biri týǵan elinde lańkestik áreket jasaýda. Lańkesterdiń negizgi maqsaty din úshin kúres emes, kersinshe bılik pen baılyqqa jetý.
Sol sebepti sáláfılerdiń ýahhabılik ıdeologıasy adamdardy ózderiniń toptaryna tartyp, sanalaryn radıkaldandyrý úshin neshe túrli quıtyrqy aılaǵa barady. Solardyń biri – týǵan týystarynan, ulttyq biregeıliginen, sońynda ózi turyp jatqan memleketin jat qylyp, óz eline qarsy soǵysýǵa úgitteıdi. Qarýly jıhadqa shaqyrmas buryn betashar, sálem salý, as berý, quran baǵyshtaý, sekildi dástúrlerdi shırk, haramǵa teńep ábden sanalaryn ýlap qoǵamnan oqshaýlaıdy.
Biraq soǵan qaramastan sáláfıler (ýahhabılik) ózara saıası máselede birneshe toptarǵa bólinýde. Bulaı bólinýi barlyq aǵymǵa tán qubylys. Paıda bolǵan kez-kelgen aǵym ýaqyt óte kele ózara kelise almaı tarmaqtarǵa bólinetini aqıqat. Olardyń bulaı bólinýi birneshe sebepter túrtki bolǵan. Máselen, amal etpegen jan «kápir me, álde musylman ba?», «kápirlermen odaqtasýǵa bola ma, bolmaı ma?» «basshyǵa baǵyný», «patshanyń saıasatyn qoldaý nemese qoldamaý» sekildi ári aqıdaǵa (senim), ári saıasatqa qatysty máseleler tóńireginde kelise almaı «madhalıtter», «sýrýrıler», «takfırler» bolyp bólinip ketken. Atalmysh aǵym ókilderiniń ustazdary men negizge alatyn ádebıetteri bir bola tura bir-birlerin adasýshylyqpen, kúpirlikpen aıyptap, tek ózderin ǵana týra jolda júrgen musylman retinde sanaýy, shyn ıslam dinine jat nárse. Al bundaı túsinikti batystyq ǵalym E.Trelch aıtpaqshy «Dinı aǵymdarǵa tán qasıet, tek ózderiniń senimin ǵana durys sanaıdy jáne qoǵamnan oqshaýlanyp júredi», - degen. Qoǵamnan oqshaýlanyp, zamanǵa saı ómir súrýdiń ornyna orta ǵasyrdaǵy adamdar sekildi ómir súrýdi ańsaıtyn sáláfılerdi syńarjaq, radıkaldy dinı aǵym ekenin ańǵarýǵa bolady. Elimiz damýshy memleket bolǵandyqtan dinı fýndamentaldyq ıdeıalar elimizdi progreske emes, regresske aparatyny aıtpasa da belgili.
Sondyqtan elmizdiń tynyshtyǵy men tatýlyǵyn saqtaý, damyǵan eldermen terezemiz teńestirý maqsatynda qoǵamnyń dinı tanymyn durys qalyptastyrý asa mańyzdy. Bizdiń dinı tanymymyz ata-babalarymyz ustanǵan jol úsh tuǵyrymyzben tórt qaǵıdamyzdy jandandyrý. Al, úsh tuǵyr degenimiz hanıfı mázhaby, matýrýdı senimi, Qoja Ahmet Iasaýıdiń dinı tanymy. Qoja Ahmet Iasaýı babamyzdyń dinı tanymy tórt qaǵıdaǵa negizdelgen. Atap aıtqanda, birinshi «zaman» zamanǵa saı ómir súr jáne jańa tehnologıalarmen, ınovasıalardy ıgerý. Ekinshi «mákán» ıaǵnı Otan dep týǵan eline jerine aıanbaı eńbek etip halqynyń súıikti uldary men qyzdary bolý. Úshinshi «ıhýan» ıaǵnı baýyrmaldyq dep adamdardyń ultyna, násiline, dinine, túsine qaramastan qurmet tutyp baýyr tutý. Tórtinshi «Rabta-sultan» basshyǵa baǵyna otyryp ádilettilikti talap etý.
E.Jaqypov, Jambyl oblysy ákimdigi «Din problemalaryn zertteý ortalyǵynyń» bólim basshysy
