Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn el bolyp eske alatyn 31 mamyr bizdiń elimizdegi qasterli kúnder qataryna kirgeli, mine, jıyrma jyl bolyp qaldy. Dálirek aıtqanda, 31 mamyr aıryqsha mártebege shırek ǵasyrdan beri ıe. Alǵash ret bul kún elimiz memlekettik táýelsizdikke qol jetkizgen bette, 1992 jyly, asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilengen bolatyn. Sodan soń aýqymy keńeıtildi. 1997 jyldan bastap ár mamyrdyń sońǵy kúninde 30-shy jyldarǵy asharshylyq pen repressıa qurbandaryn birge eske alyp kelemiz. Bul oń ózgerister sovet ókimetiniń tynysy tarylyp, qaıta qurý saıasatyn jarıa etken shaǵynan bastaý alǵan bolatyn. Qaıta qurý saıasaty biz bilmeıtin demokratıanyń habarshysy edi. Ol biz kózimizdi ashqaly kórgen totalıtarlyq memlekette sana azattyǵyna bastaıtyn revolúsıalyq ahýal ornatqan. Sondaǵy revolúsıalyq ahýaldy bıleýshi partıa jasady. Bıleýshi partıanyń qajettilikti túısingendik ıakı májbúrlik jetegimen, eriksiz de erikti kúıde qolǵa alǵan ashyqtyq jáne jarıalylyq saıasaty jasady. Ashyqtyq pen jarıalylyq – jańa saıasat kókke kótergen negizgi urandar edi. Bular orasan zor elde uzaq jyldar boıy komýnıstik bılik qalyptastyrǵan standart ólshemderine oǵash kóringen, sóıtse de, sol shaqta býaldyr ańsar bop, kóptiń kókeıin tesken urandar bolatyn. Jasampaz urandar edi. Sol urandar rýhanı shekteý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan sovettik ımperıada «altyn kúrekshe» ekpindeı esip, erkin oıdy tunshyqtyrǵan qasań totalıtarızmniń siresken muzyn tez erite bastaǵan. Tegeýirindi jańa lep kúlli ımperıa aýmaǵynda, ásirese, otar elderde aıryqsha sezildi. Jer-jerde sananyń oıanýy óris aldy.
Alaıda keńes bıliginiń ózi, sonshama jylylyǵy bar qaıta qurý saıasatyn jarıalaǵan keńestik ókimettiń ózi, shyntýaıtynda, proletarıat dıktatýrasy qalyptastyrǵan kóne tártiptiń otarlarda ózgerissiz saqtalýyna múddeli bop shyqty. Bizdiń elde ózindik oıy barlar kóshege shyqqanda, saıası reaksıa qaharyna mindi. Sol reaksıa Seksen altynyń Jeltoqsanynda qazaq jastarynyń demokratıalyq qozǵalysyn qaskóılikpen arandatyp, ult azattyǵyn kóksegen saıası kóteriliske ulastyrdy. Sóıtti de ony qanǵa bóktirip, basty. Oǵan jappaı úreı shashqan «Kishi 37-shi jyl» yzǵaryn sabaqtastyrdy. Alaıda, báribir, jeńimpaz qaıta qurýdyń «altyn kúregine» tópep bere almady. Ózgeris dáýiriniń týǵany bizdiń elde de moıyndaldy, óıtkeni keńes ımperıasynyń ortalyǵynan dúr etip kóterilgen jarıalylyq pen qaıta qurý urandary seldeı tasyp, shartarapqa jaıylǵan. Sol sel ekpini bizdiń respýblıkamyzda kúsh kórsetip jatqan jańa saıası repressıanyń qanatyn jaıǵyzbady, shapshań qaıyrdy. Sonymen, ne kerek, biz jańa saıasatpen, ashyqtyq, jarıalylyq, qaıta qurý saıasatymen yqylastana qarýlandyq. Tezdetip, stalınızm jyldary tarıh qoqysyna tastalǵan qaraly tarıhymyzdy jańǵyrtýǵa umtyldyq. Buryn ońashada sybyrlap qana sóz etetin asharshylyq taqyrybyn kóterdik. Qara tańba taǵylyp, sanadan óshirilgendeı bolǵan asyl tulǵalarymyzdy tiriltýge asyqtyq. Sol asyǵýly alǵashqy top qataryna taǵdyr meni de qosqan bolatyn.
Bul top saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan keńestik ult qaıratkerleriniń adal esimderin qoǵam ómirine qaıtarýmen shuǵyldandy. Sol shaqta men de birqatar aıaýly halyq uldary jáne «aýytqýshy-kommýnıster» Smaǵul Sadýaqasov pen Sultanbek Qojanov jaıynda qalam terbedim. 1988 jyldyń sońyna qaraı Alash azamattary da aqtaldy. Sonda Alashorda kósemderimen qatar, Smaǵuldyń qurdasy, úzeńgilesi, Sultanbektiń belgili dárejede áriptesi, inisi bolǵan Dinshe Ádilovtiń ómiri de meniń nazarymdy aýdardy. Kóptegen zertteý maqala jazdym, 2000 jyly «Ult teatry shańyraǵyn kóterýshi» atty kitap ta shyǵardym. Repressıaǵa ushyraǵan zıalylar murasyn zertteıtin «Arys» qorynyń uıymdastyrýymen, Muhtar Áýezov atyndaǵy qazaq akademıalyq drama teatry ǵımaratynda sol óner ordasynyń tútinin tuńǵysh tútetken mádenıet qaıratkeriniń týǵanyna júz jyl tolýyna jáne kitapty jurtshylyqqa tanystyrýǵa arnalǵan kesh ótkizdik. Bertinde de Dinshe jaıynda túrli jaǵdaıǵa oraı jazyp kelem. Jaqynda Alash qozǵalysy tarıhymen tıanaqty shuǵyldanyp júrgen belgili tarıhshy-ǵalym Mámbet Qoıgeldıev maǵan dańqty batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń jazýshy Mamytbek Qaldybaıǵa Dinshe týraly aıtqan esteligin oqyp, ózine ǵalamat jańalyq ashqanyn aıtty.
Baýkeń tutqyn Dinsheni on jeti jasar bozbala shaǵynda kóripti. 1928 jylǵy jeltoqsanda Shymkentten Shý boıyna Ádilovterdi tutqyndaý úshin attanǵan GPÝ-diń qarýly jasaǵy basshysynyń tilmashy bolǵan eken. Baýkeńniń aıtýynsha, qysqy qum ishinde aıdalyp kele jatyp, Dinshe án shyrqaıdy. «Daýsy ǵajap eken, – depti Baýkeń sol sátti eske alǵanynda. – ...Bir kezde Muqysh (Dinsheni aıtady – B.Q.) «Elim-aıdy» kóńili bosap, qaıǵyra shyrqady. Oǵan Jorabek (durysy: Aǵabek – B.Q.) qosylyp edi, qum ishi kúńirenip ketti. Maǵan aınala tóńirek solyǵyn basa almaı egile jylap, kúrsine óksip jatqandaı sezildi». Olardyń bulaısha kúızele án salýyn aıdaýyl qataryndaǵy jas Baýyrjan uǵa qoımaıdy: «Bulary nesi? ...Bárinen aǵasy Baıseıitti óltirip, túıege artyp kele jatqanymyzdy kóre, bile turyp, Muqyshtyń án shyrqaǵany nesi? – dep ishteı jol boıy tańyrqaýmen boldym. Onda men Muqyshtyń da, Jorabektiń de qaıǵy kúıigin ánmen basqysy kelgenin túsinbeppin». Bul – sarbaz, sardar, ardager, jazýshy Báýkeńniń sovet dáýirindegi sózi. Shyndyq tumshalanǵan ol shaqta GPÝ-ge tutqynǵa túsken bul jigitter jaıynda kóp jáıt beımálim bolatyn. Sol sebepti tutqyndalǵan azamattardyń arba ústinde baılaýly kele jatyp, qysty kúngi qum dalada qaıǵyly ánder, dálirek aıtqanda gımn ispetti «Elim-aı» men «Qarakesekti» shyrqaýynyń tereń sebepterin anyq paıymdaı almaýy da yqtımal. Biraq tamyryn dóp basqany anyq: olar bastaryna túsken qaıǵy kúıigin eldik muńmen sýarylǵan ánder aıtýmen basýǵa tyrysqan. Al qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń táýelsizdik dáýirdegi zertteýshisi Mákeń: «Zákı Valıdovtyń sonaý Túrkıada jazǵan esteliginde Dinsheni aqyn jáne ártis dep ataǵany esińizde shyǵar, – deıdi maǵan, – sonysy Baýkeńniń aıtqanyna dóp kelip tur. Baýkeńniń esteligi arqasynda meniń Alash qaıratkerleri taǵdyryndaǵy túsine almaı, tappaı júrgenimniń kilti aıqyndalǵandaı boldy». Ol alashtyqtar taǵdyryna baılanysty ózine keremet jańalyq ashty jáne bul máselege óziniń jazyp júrgen jańa kitabynda arnaıy toqtalmaq. Ǵalymnyń bul sózderin men qanaǵattana qabyl aldym, onyń jańa eńbeginde, sóz joq, Dinsheniń azamattyq kelbetin jańasha paıymdaıtyn mańyzdy tujyrymdar bolady...
Al osy ýaqytqa deıin ózimniń kózimniń jetkeni – jıyrmasynshy júzjyldyqtyń alǵashqy shıreginiń sońy Qazaq respýblıkasynyń da, men ómiri men qyzmetin arnaıy qarastyryp júrgen qurdas jigitterdiń de taǵdyryndaǵy eleýli oqıǵalarmen erekshelendi. Eń aldymen, ǵasyr qurdastary, jıyrma jasar jas jigitter Smaǵul Sadýaqasov pen Dinmuhamed Ádilov Keńestik Qazaq avtonomıasy joǵarǵy ókimetiniń alǵashqy quramyna enip, jastyq jalynmen eńbek etkenin atap aıtý lázim. Sol shaqta olardyń qyzmetteri barysynda bıikke samǵaý da, quzǵa quldyrap qulaý da oryn aldy. Barshaǵa málim, Qazaq Respýblıkasy bólshevıkterdiń qazaq halqyna Reseı Federasıasy ishinen tigip bergen otaýy bolatyn. Otaý óz shańyraǵy astyna respýblıka aýmaǵynan tys jatqan ońtústiktegi baıyrǵy ata qonystardy halqymen jınastyryp, biriktirýin 1925 jyly jańa astanasynda rásimdedi. Jıyrma bes jasar Aǵartý halyq komısary Smaǵuldyń qoldaýymen, ol basqaratyn halkomattyń jıyrma bes jasar qyzmetkeri Dinshe respýblıkadaǵy tuńǵysh ulttyq úlken óner ordasynyń irgesin qalady. Dırektor laýazymymen dúrildetip, shartaraptan shaqyrylǵan kórkemónerpazdardan bir teatrlyq maýsymda ulttyq kásibı óner ordasyn jasaqtady. Dinsheniń mádenıet qaıratkeri retindegi ómir joly sonymen toqyrady. Sosyn birtindep bári keri ketti. Al Smaǵul taǵy biraz ýaqyt belsendi kúres sapynda júrdi...
Uzaq jyldarǵy otarlyq buǵaýdan bosap, tarıh sahnasyna qazaq atymen qaıta shyqqanyna masaıraǵan ańǵal jurtty bılep-tósteý taǵyna qazaq jer-sýy biriktirilgennen keıin de bógde bireý otyrǵyzylǵan edi. Zymıan pıǵylyn ádemi urandarmen kólegeılegen astam kókirek jatjurttyq. Sonyń qolymen neoımperıalyq Úlken úı ózi tigip bergen Kishkene otaýdy – Reseı Federatıvtik Respýblıkasy quramyndaǵy avtonomıalyq respýblıka dárejesinde áspettelgen qazaq elin – qalaýynsha bılep-tóstedi. Sol emıssarynyń qolymen Qazaqstandy buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen jańa kúızelisterge uryndyrdy. Qazaqty shuraıly jer-sýynan jańasha aıyrdy. Dástúrli tynys-tirshiligin, ómir saltyn qatty ózgeriske ushyratty. Aınalyp kelgende, ashtyqtan qyrylǵan «bolashaqsyz» kóshpendilerdiń súıegi ústinde jańa ımperıanyń ár túkpirinen jıylǵan baq qýýshylarmen birge «komýnızm ornatýǵa» barsha jurtty umtyltqan ımansyz «irgetas» qalady. Sondaı qurylys salýdy kózdegen umtylys jolyndaǵy kedergiler – «alashordashylar», «ultshyldar», «antıkeńestik elementter» – joıylýǵa tıis edi, sondaılardyń alǵashqy sanatyna Dinshe de ilikken bolatyn.
Taǵdyr ájýásin qoısańyzshy... Patshalyq tusynda, qazaqtyń 16-shy jylǵy ult-azattyq kóterilisi qarsańynda Túrkistan ólkesi general-gýbernatorynyń kómekshisi qyzmetine general Erofeev jiberilgen. Ol munda ólke ámirshisiniń kómekshisi bolýmen ǵana shektelgen joq, ol quddy bas ákimniń tap ózindeı jumys isteýge tyrysty. Buǵan, gýbernator aýrýshań bolǵandyqtan, árádik onyń mindetin atqaryp júrgeni sebep bolýy da yqtımal. Ne kerek, orynbasar-gýbernator ólkedegi otarshyldardyń mártebesin arttyra túsýdi maqsat etken eken. Sol tilegine jetýdi kózdeıtin shara retinde, týzemdikterge arnalǵan jańa ereje jarıa etipti. Túrkistannyń jergilikti halqy endi otar ákimshiliginiń ókilderin, tipti ısi orys adamdaryn kóre qalsa, oryndarynan turyp, bastaryn tómen ıip, qol qýsyryp qarsy alýy kerek boldy. Sondaı tártipti muqıat saqtaý jaıynda tómengi chınovnıkterine general Erofeev tıisti nusqaý beripti. Osyndaı astam pıǵyl otarshyldardyń bólshevık izbasarlaryna da daryp, Sovettik Túrkistan Respýblıkasy tusynda da ózindik kórinis taýyp turdy. Bul, ásirese, 1924 jyly Lenın qaıtys bolǵanda dańǵaza kórinis tapty. Proletarıat kóseminiń ólimin bólshevıkter Tashkentte «týzemdikterdi» jer tizerlete otyrǵyzyp, ózderi túregep turǵan qalypta aza tutqan eken. Sóıtip, kósem arýaǵyn urandata ulyqtaǵan kórinedi. Bólshevızm sarbazdarynyń jergilikti halyqty sonshalyqty tómenshiktetip masqaralaý men qorlaýyn bastarynan keship, kózderimen kórgen «týzemdikterdiń» kókiregi oıaýlary ishteı kúrsingen de qoıǵan. Sharasyz kúıinishterin bar bolǵany gazetke shyqqan shaǵyn maqalada eleýsizdeý sezdirýge ǵana shamalary jetse kerek. Partıalyq-keńestik merzimdi basylymdarda bolymsyz habar retinde jarıalanǵan sol derek emıgrasıada júrgen Mustafa Shoqaıulynyń nazarynan tys qalmady. Ol ásireqyzyl otarlaýshy-kommýnısterdiń bul «dástúrin» 1928 jyly Parıjde Eýropa demokratıalyq jurtshylyǵy úshin jazǵan «Sovetter Orta Azıada» atty áıgili eńbeginde áshkereledi.
Mine sol «týzemdikterdiń» «halyq jaýy» qara boıaýymen tańbalanǵan alǵashqy ókilderiniń biri Dinshe proletarıattyń uly kóseminiń týǵanyna alpys jyl bolǵan mereıtoıy kúni atyp tastaldy. Qazaqtardan ol jalǵyz emes bolatyn. Qyzyl ımperıanyń OGPÝ (Birikken Memlekettik Saıası Basqarma) degen atpen sanaǵa úreı shasha sińgen jazalaǵysh mekemesi ult qaıratkerlerin repressıalaý naýqanynyń alǵashqy tolqynynda qyryqtan astam azamatty qarmaǵan. Qazaq eliniń astanasy Qyzylordadan Keńester Odaǵynyń astanasy Máskeý qalasynyń túrmesine ákelip tergegen de, úkim shyǵarǵan. Sonda, qalyń jurtshylyqqa Býtyrka ataýymen málim bólshevızm abaqtysyndaǵy kózden tasa jer asty qapastarynyń birinde, solardyń tórteýi oqqa baılanǵan. Sol tórttiń biri, mádenıet qaıratkeri Dinmuhamed (Dinshe) Ádilov edi, ol jazýshy Júsipbek Aımaýytov, jýrnalıs Ahmetsafa Iýsýpov, ádebıetshi Ábdirahman Baıdildınmen birge bir kúnde – 1930 jylǵy 21 sáýirde atyldy. Ulttyq mádenıetke de, ulttyq memleket úshin kúreske de óz kezderinde ózindik úlesterin qosqan bul bozdaqtar osylaı, nómiri birinshi bólshevık dúnıege kelgen «qasıetti kúnge» oraı qurbandyqqa shalyndy. Quddy bir álemdik revolúsıaǵa berilgen tasattyqtaı, revolúsıa órtin tutatýshy marqumnyń mereıjasyn eske alyp, beıne bir «qasıetti kúndi» atap ótkendeı mártebede óltirildi. Olardy túrmeniń jerasty qabatynda atyp, Vaganka qorymynda qupıa qazylǵan bir shuńqyrǵa, memlekettik terrordyń ózge qurbandarymen birge, jasyryn kómip tastaǵan eken. Búginde súıekteri Reseı astanasy Máskeýdiń qaq tórinde, qıanattan qaza tapqan júzdegen, myńdaǵan totalıtarızm sheıitterimen aralasyp, baýyrlastar zıratynda jatyr. Bastary alpys jyldyq «umyttyrýdan» keıin qaraıtyldy. Demokratıa daýyly soǵýynyń arqasynda barlyǵyna ortaq bir eskertkish-qulpytas qoıyldy.
1933 jyly jumbaqtaý jaǵdaıda opat bolǵan Smaǵul Sadýaqasovtyń súıegi Máskeýdiń Don zıraty krematorııinde órteldi. Kúli salynǵan saýyt sonda segiz onjyldyqqa jeteǵabyl merzim boıy turdy. Aqyry, ult patrıottarynyń kúsh salýymen, 2011 jyly Astanaǵa ákelinip, musylmandar qabirstanyna jerlendi. 1935 jyly keńestik konslagerler júıesindegi Karelıanyń Solovesk poselkesinde GÝLAG tutqyny Mirjaqyp Dýlatov dúnıe saldy. Súıegi alpys jyldan keıin táýelsiz eline ákelip qoıyldy. «Úlken terror» jyldary Máskeýde Álıhan Bókeıhanov, Nyǵmet Nurmaqov, Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Názir Tórequlov, Jahanshah Dosmuhamedov, Sadyq Nurpeıisov, Orynborda Qoshke Kemeńgerov, Almatyda Ahmet Baıtursynov, Qońyrqoja Qojyqov, Uzaqbaı Qulymbetov, Oraz Isaev, Temirbek Júrgenov, Sáken Seıfýllın, İlıas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Maǵjan Jumabaev, Sanjar Asfendıarov, Janaıdar Sadýaqasov, Oraz Jandosov, Qudaıbergen Jubanov, Ǵabdolhákim Bókeıhanov, Raqym Súgirov, Tashkentte Muhamedjan Tynyshbaev syndy júzdegen bozdaq atyldy. Shymkentte, Aqtóbede, basqa da jerlerde talaı azamat saıası qýǵyn-súrgin saldarynan opat boldy. Berlınde 1941 jyly jumbaq jaǵdaıda Mustafa Shoqaev qaza tapty. Bular jáne attary atalmaǵan solar qatarlylardyń barshasy ulttyq qozǵalysqa tolqyn-tolqyn bolyp quıylyp, uly ózgeris isterine jegilgen azamattar edi. Bári de jańa turpatty ımperıa júrgizgen saıası repressıanyń qatygez qara semserine ilikti. Qýǵyn-súrgin naýqany aıaqtala bere jahandyq alapat soǵys boldy. Odan soń «halyqtar ákesi» ómirden ozdy. Sosyn jeke basqa tabyný áshkerelenip, jazyqsyz jazalanǵan azamattar aqtala bastady.
Bul úderistiń ózindik kezeńderi boldy. Áýelde, stalınızm aıyptalǵannan keıingi saıası oqıǵalar nátıjesinde týǵan «jylymyq» jyldary seń buzylyp, «halyq jaýlarynyń» jaý emes ekeni belgili bola bastaǵan. Alaıda keńestik-partıalyq bılik olardyń bárin emes, tek keıbirin iriktep qana aqtady. «Jylymyq» tez muzdap, burq etken erkindikti aýyzdyqtaǵan jylymshy saıasat dáýirledi. Aqyry, sanaǵa qantógissiz revolúsıa ispetti áser etken sony saıasat, jańa baǵyt keldi. Sol tosyn jańalyq dendeı kele, esimine «halyq jaýy» jamanaty tirkelgen bette-aq kúlli tynys-tirshiligi dushpandyqqa balanyp, quddy bul dúnıede ómir súrmegendeı, aty múldem umyttyrylǵan, elim dep eńiregeni joqqa shyǵarylǵan jandardy eske alý paryz ekenine barshanyń kózi jetti. Endi osy jaǵdaıdy eshkim mansuqtaı almaıtynyn kórdik. Bul ras. Biraq uzamaı mynaǵan da kózimiz jetti. Olardyń keıbireýleriniń ómir joldary men qyzmetterin ýaqyt shańynan arshyp qalpyna keltirý, sosyn qaı-qaısysyn da óz dárejesinde tıisinshe baǵalap, sińirgen eńbegine laıyqty tarıhı ornyna qoıý degenińiz – ońaı sharýa emes eken. Nelikten? Sebebi, halyqtyń birneshe urpaǵy bastan keshken keńestik zamanda tasjúrek jazalaýlar kezeńi dáýirlep, bozdaqtar birinen soń biri saǵymdy murat jolynda qurbandyqqa shalyndy da, olardyń aty-jónderi men atqarǵan isterin aýyzǵa almaýǵa zamandastary májbúr etildi. Al kúlli totalıtarlyq júıeniń ıdeologıasy, aqparattyq tyıym salýlary saldarynan keıingi býyndar olardan múldem beıhabar bolyp ósti. Óstip keńestik jańa sana, birjaqty shyndyq qalyptasty. 50-shi jyldarǵy «jylymyqta» komýnıstik partıa tańdap «tiriltip» bergen bozdaqtarymyz, keıbiri úlken kedergilerden ótip baryp qana, jurtshylyqqa tanyla bastaǵan-tyn. Sóıtip jekelegen memlekettik qaıratkerler men ádebıetimizdiń keńestik tarıhynda izashar bolǵan aqyn-jazýshylarymyzdyń birazy qaıta týǵan. Jazyqsyz jazalanǵan arystarymyzdyń bári bolmasa da, birqatary osylaı qoǵamdyq ortamyzǵa oralǵan da, jurtshylyqty qýantqan. Degenmen, tap sol jartykesh jaqsylyq saldarynan saıası qýǵyn-súrginder aqıqaty jartylaı ǵana ashylǵan da, tıisinshe, tolyq shyndyqqa qol jetpeı qalǵan. Esesine shala shyndyqtar belgili bir dárejede bekem qalyptasqan edi. Sol shala shyndyqtardy ústem ıdeologıa óz yqpalyndaǵy ǵylymı, ádebı, mádenı mı qyrtysynyń jyqpyl-jyqpylyna tereń darytqan bolatyn. Al halqymyzdyń taǵdyryndaǵy asa zor apat, ulttyq apat – qasireti ushan-teńiz asharshylyqtar múldem umyttyrylǵan. Bólshevızm qalamymen sol qasiretterdi búrkemelep jazylǵan sovettik jasampaz tarıh ár sanaǵa óshpesteı etip sińirilgen edi.
Biraq áýeli qaıta qurý saıasaty, sosyn, árıne, memlekettik táýelsizdigimiz bárimizdi jańasha túletti. Sanany oıatty. Demokratıa jeli ádiletshil sezimdi aıryqsha sergitip, jasandy tarıhtyń tuǵyryn qatty shaıqaltty. Oń ózgeris bastaldy, ótkendi durys baǵalaýǵa shaqyratyn jańa kózqarastar týdy. Ótkenimizdi shyn tarazylaýǵa múmkindik beretin jol ashylǵanyna biz qulaı sendik. Sondyqtan da sol jolǵa alańsyz tústik. Burmalanǵan, qate túsindirilgen bastan keshkenderimizdi keń kólemde jańǵyrtýǵa kiristik. Jáne bul iste úlken árippen jazylatyn Ádilettiliktiń saltanat quraryna esh kúmándanǵan joqpyz. Ult tarıhyna qoǵamdyq kelisimniń, halyq birliginiń negizi retinde aıryqsha mán berilgen, rýhanı jańǵyrýdy alǵa maqsat etip qoıǵan qazirgi tańda bizge osy jaǵdaıdy meılinshe tıimdi etip paıdalaný lázim. Qaraly tarıhtyń kólegeılengen qyrtystaryn túgel aqtaryp, ádil saralaýǵa kedergi jasalmaýǵa tıis. Ádil saralanǵan qaraly tarıhty jurtshylyqqa utymdy tásildermen úzbeı jetkizip otyrý mańyzdy. Bul árkimniń ózin ózi tarıhpen tárbıeleýine kómektesedi. Azamattardy shynshyl, ádil tarıh arqyly tárbıeleý – el birligin arttyra berýdiń, otanshyldyq sezimdi nyǵaıta túsýdiń, sondaı-aq qazirgi tańda qyzý qolǵa alynyp jatqan qoǵamdyq sanany batyl jańartýdyń eń senimdi joly.
Beıbit QOISHYBAEV
14.05.2017
