Munaı urlyǵy jáne munaıdyń kóleńkeli aınalymy munaı óndirýshi óńirler úshin erekshe ózekti ekendigi barshańyzǵa málim dep jazady Qamshy aqparattyq agenttigi Aqtóbe oblysy prokýratýrasynnyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Prokýratýrany qosa alǵanda, ýákiletti jáne quqyq qorǵaý organdary munaımen zańsyz operasıalardyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıý úshin turaqty túrde sharalar qoldanýda.
Zańnama jetildirilýde.
Alaıda, ózderińiz krımınaldyq jańalyqtardan biletindeı, munaı urlaý derekteri jalǵasýda.
Sondyqtan, oblys prokýratýrasy atalǵan máseleni qosymsha zerdeledi. Bul úshin sarapshylar komandasyn jınadyq. Olardyń qatarynda quqyq qorǵaýshylar, salyqshylar, ekologtar, geologtar bar. Negizgi eki suraqqa jaýap izdedik: 1) munaı urlyǵyna qandaı faktorlar áli de múmkindik týǵyzyp otyr? 2) olardy joıý úshin ne isteý kerek?
Birlesken jumys kelesi tujyrymdarǵa ákeldi.
Birinshiden, esepke alýdy avtomattandyrý talap etilýine qaramastan, jekelegen kompanıalar áli de eski ádisterdi qoldanýda. Shıkizat uńǵymalardan ortalyqtandyrylǵan kolektorǵa emes, bólek turǵan bóshkelerge quıylady. Sodan soń, óndirilgen munaı kólemi syzǵyshpen ólshenedi.
Bul josyqsyz jumysshylarǵa munaıdyń bir bóligin jasyryp satýǵa múmkindik beredi.
Naqty mysal. Qazir Vedomstvoaralyq tergeý tobymen «Saǵyz Petroleým Kompanı» JSHS-niń aryzy boıynsha qylmystyq is tergelýde.
Búgingi tańǵa bir ken orynynyń operatorlary, masterleri men kúzetshileri túngi ýaqytta bóshkelerge óndirilgen munaıdyń bir bóligin zańsyz satyp otyrǵandary anyqtaldy. Osyndaı tásilmen 530 tonna munaı urlanǵany anyqtaldy. Tergeý jalǵasýda.
Ekinshiden, munaı qaraýsyz qalǵan nemese óndirisi toqtatylyp turǵan ken oryndarynan da urlanýda.
Mysaly, 5 adamnan (Kaırkýlov jáne t.b.) turatyn qylmystyq top óndirisi toqtatylyp turǵan bir ken orynynan 50 tonnadan astam munaıdy urlaǵan. Sot úkimimen olar múlikterin tárkileı otyryp, 3 jyldan 6 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyqtarynan aıyryldy.
Úshinshiden, keıbir kompanıalar tehnologıalyq shyǵyndar men jeke qajettilikke munaıdyń úlken kólemin esepten shyǵarady.
Mysaly, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ-y 2014-2016 jyldary 88 myń tonna munaıdy tehnologıalyq shyǵyndar retinde esepten shyǵarǵan. Bul kólemder keńes dáýirindegi normatıvtik qujattar negizinde anyqtalǵan.
«Saǵyz Petroleým Kompanı» JSHS-gi osy jyldar ishinde 2 myń tonna munaıdy uńǵymalardy ystyqtaı jýyp shaıý úshin paıdalanǵan. Mundaı shyǵyndardy esepteýdiń naqty ádisteri joq.
Bizdiń oıymyzsha, mundaı jaǵdaı munaı óndirýshi kompanıalardyń josyqsyz jumysshylary tarapynan urlanǵan shıkizatty shyǵyn túrinde jasyrýǵa múmkindik beretinin joqqa shyǵarmaıdy.
Tórtinshiden, mundaı qylmystardyń negizgi quraldary munaı tasymaldaýshy avtokólikter bolyp tabylady. Olardyń sany oblysta 2012 jyldan bastap úsh esege: 1 200-den 400 birlikke deıin kemidi. Bul negizinen qylmystyq-quqyqtyq sharalar men sot tárkileýleriniń nátıjeleri.
Degenmen, mundaı avtokólikterdi zańsyz operasıalarda paıdalanýdy boldyrmaıtyn nemese azaıtatyn erekshe talaptar joq.
Besinshiden, urlanǵan munaı jalǵan qujattar jasaý arqyly, sondaı-aq munaı quıatyn termınaldar men qýaty az munaı óndirý zaýyttaryn paıdalaný arqyly zańdastyrylady.
Altynshydan, ruqsat berý prosedýralaryn saqtamaý úshin munaı elimizden quramynda munaıy bar ózge munaı ónimi túrinde shyǵarylady. Ol úshin quramy bolmashy ózgertiledi. Belgili bir zattardy qosady nemese alady. Sóıtip, quramynda munaıy bar bir ónim alady da, oǵan ataý beredi, uıym standarty dep atalatyn sapa pasportyn ázirleıdi.
Búginde uıym standarttary bar mundaı ónimderdiń 100-den astam túrleri bar. Shyn máninde, bular da sol munaı. Aıtylǵan aıla-amaldar, jańa atalǵandaı, shekteýlerdi aınalyp eksporttaý úshin jasalady.
Mysal retinde quramynda Moldavıa, Qazaqstan jáne Armenıanyń 9 azamattary bolǵan transulttyq qylmystyq topqa qatysty isti keltirýge bolady. 2012-2013 jyldary olar munaıdy elimizden mysaly «Atmosferalyq munaı aıyrý qaldyǵy» túrinde shyǵarǵan. Qylmyskerler múlikterin tárkileý arqyly 8 jyldan 10 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyqtarynan aıyrýǵa sottaldy.
Jalpy, sońǵy 5 jyl ishinde (2012-2016 jyldary) oblysta munaı urlaý derekteri boıynsha 160 qylmystyq is (2012j.-23, 2013j.-49, 2014j.-20, 2015j.-29, 2016j.-39) tergeldi. Anyqtalǵan zalal kólemi 7 mlrd. teńgeden astam.
Árıne, aıtylǵandardyń kópshiligi jurtshylyqqa belgili. Ýákiletti organdar munaı urlaýǵa múmkindik beretin atalǵan faktorlardy joıý sharalaryn alýda. Bizdiń sarapshylar komandasy da taldaý qorytyndysy boıynsha birqatar usynystar ázirledi.
Birinshi. Munaı óndirýdiń tek qana avtomattandyrylǵan esebin júrgizýdi paıdalaný.
Qazir zańnama avtomattandyrylǵanmen qosa eseptiń basqa tásilderin qoldanýǵa múmkindik beredi.
Biz tek avtomattandyrylǵan ólshemdik qurylǵylardy qaldyrýdy usynamyz. Jáne de olarǵa biryńǵaı talaptar bekitý qajet.
Bul bóshkeler men ólshemdik syzǵyshtardy qoldanystan shyǵarýǵa, nátıjesinde uńǵymalardan munaıdy urlaýdy azaıtýǵa múmkindik beredi.
Ákimshilik kodekste avtomattandyrylǵan esep quraldaryn ornatý týraly uıǵarymdardy oryndamaǵan jaǵdaıda uńǵymalardyń qoldanýyn toqtatýdy kózdeýdi usynamyz.
Ekinshi. Ken oryndaryn qorǵaý boıynsha zamanýı tehnologıalar engizý.
Ken oryndarynan munaı urlaý jaǵdaılary qazirgi kúzet tásilderiniń tıimsizdigin kórsetedi. Kúzetshilerdiń ózderi urlyq sqemalaryna qatysady.
Osyǵan baılanysty obektilerdi qashyqtyqtan baqylaıtyn zamanýı, elektrondyq kúzet júıelerin engizý usynylady.
Áńgime adamdar men tehnıkalardyń qozǵalysyn onlaın rejımde baqylaıtyn, kúzet aýmaǵyn foto jáne vıdeojazbaǵa túsiretin, qaýiptilik týraly habarlamalar bere alatyn júıeler jóninde bolyp otyr.
Úshinshi. Jeke qajettiligi, sondaı-aq tehnologıalyq shyǵyndar úshin paıdalanylatyn munaı kólemderin anyqtaýdy jáne bekitýdi normatıvtik retteý.
Aıqyn esepteý ádistemelerin belgileý, ýákiletti organdarmen naqty esepterdi kelisý, bizdiń oıymyzsha, munaıdy kóleńkeli aınalymǵa tartý jaǵdaılaryn azaıtady.
Sondaı-aq biz munaıdy tehnologıalyq shyǵyn nemese jeke qajettilikterge paıdalaný úshin arnaıy salyq nemese búdjetke basqa da tólem engizýdi qarastyrýdy usynamyz. Bul jer qoınaýyn paıdalanýshylardy az shyǵyndy óndirý tehnologıalaryn engizýge ıtermeleıdi.
Tórtinshi. Esep jáne baqylaýdyń aqparattyq júıesin jetildirý.
Qazirgi ýaqytta Energetıka mınıstrliginiń bul júıesi negizinen jer qoınaýyn paıdalaýshylardyń ózderiniń málimetterinen turady.
Munaı men munaı ónimderiniń óndirilýi men qozǵalysyn tıisti esepteý, taldaý jáne baqylaý úshin barlyq múddeli qurylymdardyń aqparattyq júıelerin biriktirýdi usynamyz.
Bul avtomattyq rejımde munaıdyń qozǵalysy týraly ártúrli kózderden málimetterdi baqylaýǵa jáne salystyrýǵa múmkindik beredi.
Mysaly, jer qoınaýyn paıdalanýshy munaıdy temir jol kóligimen eksporttaýǵa ruqsat aldy.
Biryńǵaı aqparattyq júıege eksporter munaı kólemderin kórsete otyryp vagondardy jóneltý týraly málimetter engizedi. QTJ qabyldaǵan vagondar sany men munaıdyń kólemi týraly aqparatty engizedi. Kedenshi deklarasıalanǵan taýar týraly málimetterdi toltyrady. Shekarashy shekaradan ótken vagon sany men munaı kólemin kórsetedi. Osy málimetter avtomatty túrde bir birimen salystyrylady.
Osyndaı júıeni engizý jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jáne basqa da sýbektilerdiń qyzmetterine memlekettik organdardyń negizsiz aralasýyn da boldyrmaıdy. Eger túrli aqparat kózderiniń arasynda aıyrmashylyq bolmasa tekserý júrgizý qajettiligi de joq.
Osyǵan uqsas tájirıbe kórshiles Reseıde engizilgen, onda «Neftekontrol» atty munaı jáne munaı ónimderiniń óndirisi men qozǵalysyn esepteý jáne baqylaýdyń memlekettik júıesi bar.
Besinshi. Munaı tasymalyna arnaıy esep engizý.
Qazir munaıdy tasymaldaý, ol strategıalyq shıkizat ekendigine qaramastan, qujattardyń eń az paketimen júrgiziledi.
Deı turǵanymen, munaı óńdeý ónimderiniń aınalymy salyq organdarynyń baqylaýyna alynǵan. Bul benzın, dızeldik jáne avıasıalyq otyn. Olarmen júrgiziletin barlyq operasıalar salyq qyzmetkerleriniń bazasynda kórinis tabady jáne satýshy men satyp alýshymen rastaýǵa jatady.
Bizder munaı boıynsha da osyndaı esep júıesin engizýdi usynamyz. Bul munaıdyń zańsyz aınalymynyń kólemin azaıtýǵa múmkindik beredi.
Altynshy. Munaı tasymaldaýshy avtokólikterdi paıdalanýǵa baqylaý.
Búgingi tańda olardyń qozǵalysyna eshkim baqylaý júrgizbeıdi. Polısıa olardy tek jol qozǵalysy erejelerin saqtaýyna qatysty ǵana tekseredi.
Sondyqtan munaı tasymaldaý qyzmetiniń tek arnaıy ruqsat negizinde kórsetilýin usynamyz. Ol úshin, mysaly, munaıdy qaýipti júkter qataryna jatqyzýǵa bolady.
Sondaı-aq menshik ıelerine munaı tasymaldaýshy kólikterin qozǵalysty tirkeý jáne qashyqtyqta baqylaý júıelerimen jabdyqtaýdy mindetteý usynylady. Bul GPS-baqylaý dep atalatyn júıeler.
Osyndaı tájirıbeni qazirgi ýaqytta reseı kólik kompanıalary paıdalanýda. Ol mashınany baǵyt boıynsha jolda qozǵalyp kele jatqanda jáne onyń tasymaldaǵan júk kólemin baqylap otyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan qosa, ózderińiz biletindeı, bizderde de memlekettik organdardyń kóptegen qyzmettik avtomashınalarynda GPS-baqylaý ornatylýda.
Jetinshi. Munaı ónimderine uıym standarttaryn ázirleý jáne bekitý prosedýralaryn retteý.
Normatıvti túrde munaı ónimderiniń túrlerine uıym standarttaryn ázirleý prosesin retteý, sondaı-aq olardy ýákiletti organdarmen kelisýdi nemese bekitýdi engizý usynylady.
Qoldanystaǵy uıym standarttaryn da zerdeleý jáne quzyretti qurylymdarmen kelisý prosedýrasyna tartý qajet.
Balama sheshim retinde qoldanystaǵy barlyq uıym standarttarynyń kúshin joıýǵa jáne biryńǵaı ulttyq standarttardy engizýge bolady.
Osy aıtylǵan jáne munaıdy urlaýdyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıýǵa baǵyttalǵan ózge de usynystar bizben Bas prokýratýraǵa joldandy.
Bas prokýratýra olardy qoldap, Úkimet qaraýyna engizdi. Jaýapty mınıstrlikter bizdiń usynystarymyzǵa tıisti nazar aýdara zerdelep, jaqyn ýaqytta olardy iske asyrýǵa qajetti sharalar qoldanady dep úmittenemiz.
