Ajyryq pen jýsan ısi átirdeı burqyrap, tanaýyńdy jybyrlatyp, tereń demalǵan adamnyń kókiregin keńeıtip, kózin shyradaı ashady. Kún tas tóbede tursa da, dala jelemik salqyn edi. Jazdyń shildesinde de, kóktemniń samal-salqynynda da úı mańynan uzaq shyqpaıtyn Badısha búgin kúnniń ábden kóteriler shaǵyn kútip tezek, shópshek terýge ádeıi shyqqandaı...
Jasy otyzdan assa da, Badıshany ata-anasy áli jas baladaı kóredi. Onyń da sebebi bar. Jasynan aqyl-esi kem qyz ózge adamdardyń qamqorlyǵynsyz esh áreket ete almaıdy.
Úıdegi eki qyzdyń úlkeni – Badısha, kishisi – Hadısha. Hadısha turmysqa shyǵyp ketkeli qashan, tórt balaly da bolǵan. Ekeýiniń arasy eki jas bolsa da, Hadısha úıde júrgende muny sińlisindeı jetektep júretin... Hadısha jol boıyndaǵy bir jigitke turmysqa shyqqaly qansha jyl, sharbaq qorada shyr aınalyp Badıshanyń ómiri ótip jatyr... Kórshi-qolań Badıshany týǵanynan biledi. Oǵan qarap tańyrqap, músirkemeıdi de. Ol keıde qolyna túsken oramal, súlgini orap áldılep qýyrshaq etse, birde qolyna túsken shybyqty at qyp minip, shý, shýlap júrgeni. Keıde bir ýys bolyp, búk túsip sharbaqqa jabysa otyryp, ary ótken, beri ótkenderge telmire qarap, olardyń qareketinen birdeńe uqqysy kelgen uzaqty kún sharbaq arasynan syrtqa tesiledi... Sol Badısha byltyrdan beri aýyq-aýyq aqyl-esi paıda bolǵanyn baıqatyp otyrǵan. Biraq ákesi Ahmetshe men sheshesi Qatysh úsheýinen ózge jan aıaǵy baspaıtyn bul qorada onyń aqyl-esiniń durys pa ıa burys pa ekenin saralap jatatyn jan joq. Ata-ana úshin Badısha – sol baıaǵy Badısha. Onyń áreketin mynaý – durys, mynaý – burys dep aıtý túgil oılaıdaýdan olar ada bolǵany qashan? Badısha sanasyndaǵy keıbir sáýlelengen shaqtaryn onymen qatar ósip, qartaıǵan tóbet qana sezedi. Ásheıinde Badıshaǵa kóziniń qıyǵyn da tastamaıtyn ıt, bundaı sátterde oǵan erkelep, quıryǵyn bulǵaqtatyp, aýzyn keńinen ashyp, qyńsylap qoıatyn. Sanasy sáýlelengen sondaı sátterdiń birinde tereze aldynda turatyn synǵan aınanyń bóliginen basyndaǵy oramalyn kórip, Badısha syrtqa shyǵa shelektegi sýǵa malyp jýa bastaǵan. Bunyń ol áreketin essizdik dep uqqan anasy:
– Oıbaı-aý, onyń ne? Ol ishetin sý ǵoı! O qý qudaı, alpystaǵy maǵan ózenniń tabanynan sý tasý ońaı deısiń be? – dep, qyzyn qaǵyp tastap, oramaldy sýyn sorǵalatyp kir iletin jipke jaıa salǵan. Qatyshtyń bul isine aldynǵy eki aıaǵyn sozyp jiberip, basyn aıaǵyna qoıyp, qalǵyp jatqan kári tóbet basyn jerden julyp alyp, ars-ars etip Qatyshqa bir, Badıshaǵa bir qarap úrdi.
– Jaratqan ıem! Biz ólgen soń bul essiz beıbaq kimge kerek, kózge kúıik etip qoıǵansha, aq ólimińdi de bermediń buǵan, – dep qarǵap siledi sheshesi.
Álde sóz, álde yńyrsý sıaqty dybys shyǵarǵan Badısha qolymen jýamyn, – degen belgi berdi.
– Já, sen neni jýyp jarytpaqsyń! Odan da sýdy bylǵadym demeısiń be, – degende kóleńkelep otyrǵan qyzdyń ákesi:
– Eı, qatyn, odan da sol sýdy kir jýatyn legenge quıyp, sabyn berip otyrǵyzyp qoımaısyń ba? Osy úıde kúlimsi ıisi shyqpaǵan taza bir zat joq qoı. Sony sezgen shyǵar bul beıbaq, – degen.
Ahmetshe aıtsa aıtqandaı bar. Qatysh – bul aýyldaǵy eń salaq áıel. «Olaqtan salaq jaman» demekshi onyń dastarhanynyń kirin bir kórgen, qol súrtkish oramalynyń ıisin bir sezgen adam qaıtyp ol úıdiń esigin ashpasy anyq. Osyndaı Qatyshqa bezip keterge barar jeri, basar taýy joq Ahmetshe pen aqyl esi shamaly Badısha ǵana tóze alar edi...
Ózen tabanynan tasıtyn sý týraly esi kiresili-shyǵysyly Badısha birdeńe uqqandaı, sý ákeletin ıin aǵashpen shelekke jarmasqan. Biraq bári áýreshilik.... Basy aýyp, jylt etken sáýle qaıta qalyń tumanǵa enip, buldyraǵan bul ishine engendeı joq boldy. Ol turǵan jerine jalp etip otyra ketti.
Ár kezde qyz sanasynda bolatyn osy bir jylt etken ózgeristi aldymen qoradaǵy kári ıt sezse, ekinshi bop qyzdyń ákesi sezetin... Sezgen sátten bastap qysqa qoly alys emshilerge jetpese de mańaıdaǵy qulaq estip, kóz kórgen baqsylarǵa qaratyp, kórshi aýyldaǵy Qasym moldaǵa duǵa oqytyp ta kórgen... Biraq Badıshanyń jaǵdaıy budan jaqsaryp ketpedi. Sol aqyl-esin tumshalaǵan qara túnektiń búgin taǵy da bir seıilgen sátinde úı syrtynda at qyp minip júrgen shybyǵyn tastaı berip, úıilgen tezek túbinde jatqan jyrtyq qapty súıretip, úıinen uzap qyrǵa shyǵyp ketken... Badısha men Hadısha týǵan osy úıde Badısha otyzdan astam jyldar ómiri ótip, úı mańy men qora ishinen aýlaqqa aıaq basqany emes. Al ata-anasynyń ol úıden uzap keter degen esh kúdigi bolǵan emes. Badısha kúni boıy sharbaqtyń bir buryshynda otyra-otyra sol jerde uıyqtap ta oıanatyn. Ol týǵan kúnder az ótti me, kóp ótti me beıbaq odan da beıhabar edi. Birsaryndy kúni men túninde esh aıyrmashylyq joq: Qaraqoshqyl áktelmegen úı, tumshalanǵan tereze, odan shyqsa: temir-tesek, aǵash, shybyqpen qalaı bolsa solaı qorshalǵan qora-qopsy. Osy úı men aýlanyń ishinde shyr kóbelek aınalǵan – Badısha men tirshilik qareketin kórgen shal men kempir.
Badıshanyń úıi aýyldyń soltústik jaǵynda, úıinen júz qadam júrip-aq aýyldyń shetinen shyǵýǵa bolatyn. Aýyldan shyǵa Badıshaǵa kezdesken tańsyq kórinister, qora-qopsynyń ıisinen bólek tabıǵattyń jupar ısi taza jerdi baspaǵan, taza aýaǵa jutpaǵan Badıshanyń tula boıyn bosatty.
Bul aýyldyń maly shyǵysqa qaraı óretin. Sıyr qosatyn tabyn da, usaq maldy qoralaıtyn jer de aýyldyń shyǵysynda. Sol sebepti de Badısha bet alǵan soltústik jaq bireń-sarań qozy, laq, buzaýlar jaıylǵany bolmasa, mal aıaǵynan taptaýryn bolmaǵan kók maısa edi. Bedege shóp pen birge dala gúlderiniń irili-usaqty uıysa ósken shoqtary, jýsan men betegeniń, qońyraýgúldiń aıaq basqan saıynǵy sybdyry Badıshanyń jylt etken sanasyndaǵy sáýlesin ıis sezý múshelerin titirkendirip, átirge mas bolǵan jannyń jaǵdaıyna jetkizdi. Ol qolyna ustaǵan qabyn súırete onyń qaıda qalǵanyn da sezbeı qaldy. Artyna bir burylyp qaraǵan da joq, mańdaı aldyna qaraı mańa berdi...
****
Sonaý qarǵys atqan otyzynshy-qyrqynshy jyldardyń qurbandyǵy bolyp, Sibirdegi aıdaýǵa bar jastyq jalynyń temir qorshaýdyń ishine tastap, araǵa 25 jyl salyp, elge oralǵan Saǵymbolǵa aýyl ishinen baspana da tabylmaǵan. Jazda shópshilerge, qysta aryq-turaq mal baǵatyn malshylardyń mekeni bolatyn osy qora-qopsyly eki bas úıdiń bir basyna onyń kelip qonystanǵanyna da eki jylǵa taıap qalǵan. Jasy elýdi ensergen Saǵymbolǵa tepse temir úzetin elýindi eshkim bere qoımas. Júdeý júzdi, erte enshik tartqan ıeni, qýanysh degendi bilmeı ótken kóz janaryna qarap ony shal dersin...
Shópti shópshiler mashınamen shabady, alaıla olardyń mashınalary júre almaıtyn oıly-qyrly aryqtyń jaǵalaýy sıaqty jerlerdi qol shalǵymen shabady. Sol shalǵyny jigitterdiń biri osy – Saǵymbol. Aıdaýdaǵy jyldar onyń janyn jaralaǵanymen qoımaı, týǵa eldiń turmys-tirshiliginen de ada etken. Ómirdegi kóptegen is-áreketke, kúndelikti atqarylatyn jumystarǵa orasholaqtyǵy ózge túgil, ózine de aıdan anyq kórinip turatyn. Byltyr da osy ýaqytta shópshilermen birge bolyp shalǵy salýdy úırengen edi. Saǵymbol ıelik etetin bazdyń mańaıy shabylyp bitip, shóp shabýshylar qosyp osydan eki kún buryn joldyń arǵy jaǵyna kóshirip-qondyrǵan. Saǵymbol kún uzaq shóp shabýshylarmen bolyp, keshki asty kópshilikpen ishkennen keıin kók dónenine minip, óziniń jalǵyz úıli mekenine qaıtyp, damyldaıtyn. Abaqtyda ókten kóp jyldar ony jalǵyzdyqqa ábden tóseldirip, kisilik etip jibergen. Dabyrlaǵan kópshilik ishinde ózin jaman sezinedi. Júregi qysylyp, basy zengip aýyratyny bar. Al ózimen-ózi jeke júrse, bunyń biri de joq. Óziniń bul minez-qulqyn Saǵymboldyń ózi de túsine almaıdy. Múmkin, jaratylysynan osyndaı ma, álde san ulttan quralǵan aıdaýdaǵy kóp tutqyndarmen sheshilip aıtar sózi de, syry da joq sorlyny azapty kúnder osyndaı etti me?! Bir Allaǵa aıan. Áıteýir, ony sózuǵarlar qataryna qosý qıyn-aq. Ol ózimen-ózi mángi qolyndaǵy tyrmasy ıa ashasymen tań atqannan keshke deıin ún-túnsiz júre berýden jalyqpaıdy. Bireý-mireý qoıarda qoımaı sózge tartsa, toq eterin aıtyp, ári qaraı sóz sabaqtaýǵa qulyqsyz ekenin sezdirer edi.
Qas qaraıa mekenine jetken Saǵymbol atynan túsip, úıine esigine qaraı júrdi. Esikke jeter-jetpes qaıdan tap bolǵany belgisiz bireýdiń qoldary bunyń belýaryna jabysa ketken. Qapelinde ári shoshyp, ári qoryqqan erkek óz denesin ózi silkilep, eki qolyn erbeńdetip, aıqaılaıyn dese qorqynyshtan úni shyqpaı ózine jabysqan páleden qutylmaq boldy... Biraq bar áreketi bos áýreshilik edi. Kóp pe, az ba ózimen alparysqan erkek qulyptaýly esikti ashyp, ózin belinen qapsyra qushaqtaǵan qoldyń ıesin súırete-múırete úıge engen... Sol, sol-aq etken álgi miskin qolyn qoıa berip, buryshqa baryp búk túsip otyra ketti.
– Ýh, – dep esin jıǵan erkek jaryq jaǵýǵa umtyldy. Maı shamdy tutatyn bolyp, álgi buryshqa qaraǵanda oǵan kelip jabysqan jyn da, shaıtan da emes, kádimgi áıel ekenin kórgen. Bapsaılap qaraǵan Saǵymbol basyndaǵy betin japqan oramalynan onyń júzin kóre almaǵanymen, ústindegi alba-julba kıimi, buta tilgen qyzyl josa aıaǵyna qarap sandalyp «kóp júrgensiń-aý» dep topshylady.
– Eı, kimsiń? Qaıdan júrsiń? Adamsyń ba, álde...? – dep toqtaǵan Saǵymbol áıelden esh jaýap ala almaı biraz otyrdy.
Qımylmyz áıelge qarap otyra atyn tusap jiberýi kerektigi oıyna túsip dalaǵa shyqqan. Mańaı kózge túrtse kórgisiz. Ólara shaqtyn qoıý qarańǵy túni. Ol esikti tolyq jappaı, jartylaı ashyq qaldyrdy. Ondaǵy oıy – ana áıel dalaǵa shyqsa, keter jolymen jónine ketse durys bolar edi-aý degeni. Biraq Badısha otyrǵan ornynan qozǵalǵan joq. Qaryńǵyda essiz qora men úıdi panalap kóp turǵan ol úı ishine kirgen soń birden uıqyǵa ketken. Syrtta turyp qorqynyshtan atsha tulaǵan júregin basqan Saǵymbol atyn jaıǵastyryp qora-qopsyny bir sholyp shyqqan...
Úıge kirip, tersingen telpegin ádettegi ornyna ilgen Saǵymbol bosaǵadaǵy oryndyqta biraz otyrdy. Álgi áıel otyrǵan buryshqa kóz qıyǵyn tastady. Onyń qımylsyz búktisken qalpynda úıyqyǵa ketkeni baıqalady. Shamasy ábden sharshaǵan bolar dep, oılady Saǵymbol. Etigin sheship, kúnuzyn termen aqjem bolǵan aıaǵynyń baqaılaryn qımyldata ashyp biraz otyrdy. Abaqtyda da ózgeniń esiginde júrgende de jatar aldynda aıaǵyn jýyp ádetttengen ol, búgin sý men shelekti saldyrlatpaı-aq qoıaıyn dep oılady. Úı ishi kúni uzaq jabyq turǵannan qapyryq edi, ol endi eshteńeden seskenbeı esikti aıqara ashyp, tósenishin rettep sala bastady. Úı ishin túngi salqyn aýa aralap shyqty-aý degen kezde esikti jaýyp, jerden joǵarylaý etip jasaǵan sáki tósegine jantaıdy. Kúni oıy jumystan sharshaǵan denesi sál damyl taýyp, kózi ilinip ketken. Oıana kelse, tań bozaryp, úı ishine jaryq túse bastapty. Túngi ózine jabysqan miskin otyrǵan ornynan tósegish tóselgen jerge syrǵyp, bir qolyn jastana jatqan qalpynda uıyqtap jatyr. Onyń dýdyraǵan shashy, qalaı bolsa solaı oralǵan oramaly shetinen jartylaı kóringen júzi jas mólsherin ańǵartqandaı. Qaıta uıyqtaı almasyn bilgen Saǵymbol úı mańynan uzap ketken atyna qaraı aıańdady. Túski ystyqqa urynbaı ertemen qımyldaıtyn shópshiler jumysqa kirisip ketpeı bul da jetýi kerek. Kúndegi jeke otyryp sháıinen da qaǵylyp, atyn erttep minip shópshilerge júrip ketti. Esikti sońynda kelip, qulyptarmyn dep oılaǵan. Úıdegi shaqyrýsyz qonaq ta oǵan deıin óz jónine keter degen úmitpen.
Shańqaı túste qaıta oralǵan Saǵymbol álgi áıeldiń ketpegenin, ketpek túgil esik aldyndaǵy jer oshaq pen úı arasyndaǵy aq taqyrdy sypyryp júrgenin kórgen. Taǵy tosyrqaý. Attan túsip jatqan Saǵymbol taǵy da túndegideı jabysa kete me degen qaýippen áıelge jaqyndaǵy. Ol qolyndaǵy sypyrǵyshyn tastaı bere úıge kirip ketken. Saǵymbol da úıge kire erteńgisin jınaýsyz qalǵan ornynyn jınalyp qalǵanyn, alaıda tósek japqyshtyń teris jaǵy olpy-solpy qalpynda jabýly turǵanyn baıqady. Ol taǵy da:
– Sen kimsiń? Qaıdan keldiń? Atyń kim? – dep sózge tartqan. Áıel «ym...m» – dep keýdesin shuqyp, alystan keldim, – dep eki saýsaǵymen júrgen júrisin bildirdi.
– E, beıshara mylqaý eken ǵoı, – dep oılap Saǵymbol oǵan tamaq ishesiń be degendi ymmen túsindirdi. Saǵymbol jeroshaqqa ot jaǵyp, aldyna sháýgimdi, artyna qazandy qoıyp, ózi jasaıtyn tary kójeni otqa qoıdy. Sháı qaınap, dastarhan basyna jaıǵasqan ekeýi ún-túnsiz sháılaryn tarqasqan. Jumys basyna qaıta oralǵan Saǵymbol bul jaıdy jarıa etken joq. El kezip, qaıyr tilep júretin Jumajan týraly san estigen, eger sol bolsa, alaryn alyp men qaıtqansha betimen keter dep oılaǵan. Biraq Jumajandy eshkim mylqaý degen joq sıaqty edi...
Ystyq kúngi ádetimen keshki salqynda qımyldary qyza túsken shópshiler qarańǵylyq qoıýlanǵanda baryp biraq jumysty toqtatty. Shópshiler jatatyn qostaryna, Saǵymbol tusaýly atyna bettedi. Ol kelip úı aldyna toqtaǵanda úı áıneginen bolar – bolmas jyltyraǵan sáýle kórindi. Keshe keshkisin záresin ushyrǵan miskinnen búgin seskengen joq. Aıdaýda bolǵan jyldarda qubyjyqtyń neshe túrin, adamnyń haıýannan beter jyrtqyshtarymen san ret betpe-bet kelip, jyn-periden adamnyń qaýiptirek ekenin bilgen. Adam ólimin kóre-kóre kózi úırengeni sonsha, olardan qoryqpaq túgil, tirilerden teperish kórgen kezde óliktermen qushaqtasyp jatýǵa da bar edi...
Tósenishtiń ústinde eki tizesine basyn qoıyp uıqyly-oıaý otyrǵan Badısha syqyrlaı ashylǵan esiktiń dybysynan basyn kóterip buǵan qaraǵan. Kózi keshegideı essiz emes, aǵy men qarasy da ap-anyq, bunyń kelgenine qýanyp balasha yrjalaqtady. Ornynan turyp, «sháı, sháı» – dep sháýgimge umtylǵan...
– Tili bar eken, keshe men odan qoryqsam, ol menen qorqyp sóıleı almaı qalǵan ǵoı, – dep túıdi Saǵymbol.
Saǵymboldyń jaıbaraqat túrine, aspaı-saspaı kıimin sheshinýine, tósekke baryp jantaıa ketýine bajaılap qaraǵan Badısha qolyndaǵy sháýgimimen birge ózi turǵan jerge otyra ketken...
– Eı, kelgen jaǵyńa nege ketpediń?
– Kimsiń óziń? Qolyńdaǵy sháýgimdi qoı ornyna, kúıe boldyń ǵoı, – degen Saǵymboldyń sózine:
– Y-y-ym, – dep jaýap qatqandaı bolyp, sháı ishelik degendeı taǵy da ıshara bildirgen...
Kúni boıy shalǵy men asha ustaǵan qoly qarysyp, ábden sharshaǵan denesi damyldap maýjyrap uıqy basqan. Uıyqtap ketken eken... Túsinde áıel zatynyń qushaǵynda, boıy balqyp, jan rahaty men tán rahatyn sezinip jatyp oıanyp ketkeni... Oıana kelse, O, Táńirim, saqtaı gór! Ózine taqala jatqan qonaǵy buny jotasynan qushaqtaǵan kúıi qalyń uıqyǵa batqan eken...
Álgi tústi kórýi de tegin emes, Saǵymboldyń áıel qushaǵyn kórmegeli kóp jyldardyń júzi boldy, qara aǵashtaı qatqan denesine basqa da lázzatty rahat sezimin bastan keshýine túrtki bolǵandaı... Qımylsyz uıqydaǵy áıelge basyn kóterip, sál-pál qarap jatqan Saǵymbol betin japqan shashyn keıin ysyryp, eppen ǵana mańdaıynan sıpaǵan... Ol qozǵalar emes, uıqysy qatty-aq eken. Onyń qushaqtap jatqan qolynan bosanyp, dalaǵa shyqty... Saǵymboldyń sońǵy jyldarda esh syr bermegen erkektik sezimi basyna teýip, alaburtqan kóńili ony úıge jeteledi. Kele Badıshany bas salyp, qushaqtap, aımalap onyń oıanýyn kútti, biraq áıelden qarsylyq ta, qımyl da baıqalmaıdy...
– Miskin janǵa qıanat jasasam keshire gór, qudaıym! – dep kúbirledi. Jaratýshy jaqsy Alla, qý tizesin qushaqtaýmen ótken túrmedegi jıyrma jyl, oǵan qosa bostandyqta ótken san kúnderde Saǵymbolǵa bir ózińniń qudyretińniń buıryǵymen kezdestirgen pendeń ǵoı. Osynyń báriniń qısynan keltirip, qıýlastyryp turǵan óziń emeı, kim deısiń?! Tirshiliksiz sulyq jatqan kóńil jylanyn da sýmańdatý, tebigseń de júrmeıtin meniń kúsh-jigerimdi tasytý da bir ózińniń qudyretiń dep túsinem... keshir, Alla! – deıdi ishteı Saǵymbol kúbirlep...
Úı mańynan uzap ketken atty ákelip, erttep aǵashqa baılaǵan Saǵymbol erteńgi orazasyn úıden ashyp ketýge uıǵardy. Sháýgimdi otqa qoıyp, tósek-oryndy jınastyrmaq bolyp úıge kirgen ol sol baıaǵy buryshta otyrǵan Badıshany kórdi.
– Júr, dalaǵa shyq. Jýyn, shaı qoıyp isheıik, – degendi sózben de ymmen de jetkizgen Saǵymbol áıeldi qolynan tartyp, syrtqa alyp shyqqan... Onyń ústindegi kıimi ábden kir sińgen, kúnge ońǵan, al áıeldiń ózi de talaıdan sý tımegen denesi de alba-julba kıimniń astynan syǵalaıdy. Aryqshanyń qasyna ertip kelip, sýǵa qolyn malyp, beti-qolyn jýyp kórsetken erkektiń qımylyn áıel de qaıtalaǵan.
– Men buny jýyndyraıyn, biraq odan ne paıda, qaıtadan kir kıimin kıedi ǵoı, – dep oılaıdy. Shaı ornyna sý ysytyp ózi jýynatyn qalqaǵa ertip aparǵan Saǵymbol áıeldi balasha shomyldyrǵan... Óziniń jýyla-jýyla kishireıgen shalbary men jeıdesin kıgizip, shashyn da qurǵata súrtip, taza súlgimen orap qoıdy. Áıeldiń ústinen túsken bar ylpasyn legenge salyp sabyndy aıamaı-aq jaqqan ol ómir boıy óz kirin ózi jýyp úırengen óneriniń baryn salyp baqqan... Badıshanyń bar kıimin aǵyn sýda aıamaı shaıyp, úı mańyndaǵy shı basyna jelbirete jaıdy. Qalanǵan qı kúshimen otta qaınap turǵan sháýgimdi alyp úıge kirdi. Dastarhanǵa úıindegi bar mázirin qoıyp, áıeldi shaıǵa otyrǵyzdy. Kúndelikti shópshilerge ákeletin nan, sút, qant, kámpıt degennen óz úlesin tyshqansha tartyp júrgen Saǵymbol dastarhany eki adam úshin molynan jetkilikti azyq edi. Áıel de asty kórgende qymsyný, tartynýdy qoıǵan. Erteńgi shaıǵa qanǵan Saǵymbol:
– Meni shópshiler izdep jatqan bolar, jumysqa keteıin, sen myna jerdi óziń jınastyr. Ketemin, – deseń, jolyń bolsyn!
– Atyń kim, ózi. Men – Saǵymbolmyn.
– Sen kimsiń? – dep óz keýdesin de áıeldiń keýdesin de nuqyp. Týǵaly «Badısha-aý – Badısha, Badısha qaıdasyń?» – dep shaqyrǵan anasy Qatysh pen ákesiniń daýysy qulaǵynda tursa da, sony Saǵymbolǵa jetkizip aıta almady.
Ol da óz qolymen keýdesin nuqyp: Bá... Bá...-dan basqa býyndy aıta almaı, jutyp qoıdy. Úıde jeke qalǵan Badısha túrtpektep bar zatty bir buryshqa úıyp, edendi burqyratyp sypyrǵan bolyp, anasy Qatyshtan kórgenin istep baqqan. Úıdiń ishin bitirip, syrtqa shyqty. Esik aldyna sý seýip sypyrmaq bolyp edi, ósip ketken shóp túbirleri kebergi keltirdi. Túbirlerdi kúrekpen qımaq boldy – bári áýreshilik, túk óndire almaı kóleńkelep úıge kirgen... Saǵymboldyń Badıshamen birlesken tirshiligi óstip, bir aıǵa sozylǵan.
Badıshanyń úıde de, úı mańynda da joq ekenin ákesi Ahmetshe mal qoralanyp, qas qaraıǵanda ǵana bildi.
– Qatysh, a Qatysh, Badısha qaıda? Úıde de, qora mańynda da kórinbeıdi, – dedi.
– Otyrǵan shyǵar, tal sharbaqqa jabysyp alyp, sonyń arasynan syrtqa syǵalaı qarap, melshıedi de otyrady emes pe, bálkim sol otyrǵan jerinde uıyqtap ta qalǵan shyǵar, – deıdi Qatysh.
Úı mańyn, qora-qopsynyń ishi-syrtyn, bar qýys qaltarysty súzip shyqqan áke úıden qyryq qadam shyǵyp kórmegen qyzy Badıshanyń shyn joǵalǵanyn sezdi. Kórshi úılerden de ony kórip, baıqadym degen jan bolmady. Túnniń bir ýaǵyna deıin aýyldyń bas-aıaǵyn kezip dińkelegen shal-kempir úıine jetip qulaǵan...
Sol joqtan bir apta ótti. Badıshadan esh sybys joq. Ertesine atqa minip aýyl mańyn ary-beri kezigen barlyq malshy, tabynshy, baý-baqsha egýshilerge qaraıǵan qara kórseń qaraı júr dep tapsyrǵan. Joǵalǵanyna bir apta ótkende Ahmetshe qyzy Badıshany abaısyzda jardan qulap, sýǵa ketti dep joryǵan... Qatysh bolsa erteden keshke deıin salaqtap úı-úıdi kezýmen boldy. Aýyldyń shyǵys bóliginde turatyn úıler Badıshanyń atyn estigende, buryn sońdy bul aýylda ondaı qyz bolǵanyn bilmeıtin de bolyp shyqty. Aqyr aıaǵynda búkil aýyl Badıshanyń joǵalǵanynan habardar boldy. Qatysh aýyl túgil jota basyndaǵy qorym-zırattyń da ár buryshyn, qaltarysyn izdep kórdi. Aýyldyń ońtústigi ózenmen shektesetin. Sý ıini aýylǵa qaraı aýnaı-aýnaı, qyrtty kemire bıiktigi úsh-tórt qabat úıdeı jarqabaq paıda bolǵaly ne zaman... Zırat ishindegi ár bıiktiń shóp basqan ishi-syrtyn aralap qaıtyp kele jatqan Qatysh burynǵysynan da bıiktep, soraıyp kóringen jardyń sulabasyn kórip, qyzyn jardan ushyp ólgen bolar dep jar jaǵalaı zaq júrgen.
Sorly, beıbaq biz ólgen soń kimge kereksiń, seni qudaı da almady dep san ret kıigen anasy ne dese de ishten shyqqan perzenti emes pe, jardan qulap ólgen bolar degen oı kelgende júregi shym-shym etip, kózine jas ta kelgen... Sóıtip, qyzyn áke de, sheshe de bir-birine aıtýǵa aýyzdary barmasa da ishteı sýǵa ketip óldige sanaǵan. Bir apta ótkende temir jol boıyna uzatylǵan kishi qyzdary Hadıshaǵa habar jibergen. En jaqyn adamdary Badıshany arýlap kómbese de, bul dúnıede joq dep aza tutyp, úıdi-úıine tarasqan.
Shóp shabylyp bite salysymen qysqa malshylar otyratyn bazdardy jóndeý jumystary bastaldady. Shópshiler ketip, endi Saǵymbol qurylysshylar brıgadasyna qosyldy. Saǵymbol otyrǵan bazǵa taǵy eki adam bólinip, Saǵymbol úsheýi malshylar úıiniń peshin jóndeý, mal qorasynyń jyrtyq tesigin bekitý, bazǵa jaqyn jerge shópti tasyp úıdi t.b. jumystar tapsyryldy.
Saǵymbol men Badıshanyń bir aıǵa sozylǵan qalypty turmys-tirshiligin qystaýdy jóndeýge jiberilgen eki jumysshy buzdy. Jigitterdiń biri: – Oıbaı-aý, álgi aýyldyń bas-aıaǵyn kezip tappaǵandyqtan óldige sanaǵan Ahmetshe shaldyń qyzy Badısha ǵoı mynaý! – desken. El qulaǵy elý. Badısha ma, joq Jumajan ba? Ony aıyrsa, sol Ahmetshe shaldyń ózi aıyrar, – dep oılaǵan Saǵymbol ishteı qımaı tursa da ún qata almady. Qyz ákesi kelip, joǵalǵan qyzyn alyp keterde de esh qarsylyq kórsetpedi.
Joǵalyp tabylǵan oqıǵadan soń úsh-tórt aı ótkende Badıshanyń ishi bilinip, ózi árlenip sala berdi. Kirin jýyp, úıdi sypyryp, qora-qopsynyn shashylyp jatqan tustaryn jınap, áke-sheshesin tańqaldyrýda. Qansha olpy-solpy kıinse de, Badısha boıyndaǵy ózgeristi taǵy da anasynan buryn ákesi sezgen.
Maldyń erteńgi kezegin kórshisine tapsyrdy da, kishi qyzyna baryp aıtýǵa jınaldy. Ondaǵy oıy Badısha boıyndaǵy ózgeris týraly aıtyp, erse erte kelip aqyldaspaq. Olardy mazalamas ta edi, átteń Qatyshpen birnárseni aqyldasyp, sheshý múmkin emes qoı. Ákeniń kórgen sezgenin áıel zaty bolyp, ol baıqamaı júr deısiń be? Álde bilse de bilmegensip, kórse de kórmegensip kúl bolmasa búl bolsyn dep júr me, bir Allam bilsin...
Hadısha tórt balanyń anasy, aýrý ákesiniń boıyndaǵy ózgeristi kózimen kórsin, ary qaraıǵy tirshilik-qareketke aqyl qossyn dep oılady. Áke jetkizgen habarǵa Hadısha qýanýyn da, qaıǵyraryn da bilmedi. Joǵaldy degende kelip aza tutqan sińlisi tabyldy degende kelgende joq edi. Endi bolǵan jaıdy kózimen kórýge asyǵyp, ákesimen jolǵa shyqty. Sheshindirip, sýǵa túsirip, óziniń ala kelgen kónetoz kıimderin kıindirip, aýrý ápkesiniń janynda birer saǵattaı ýaqytyn ótkizgen. Biraq Badıshadan eshteńe de surap bilý múmkin emes edi. İshinde álde bir dert bolmasa, ony júkti ekeni anyq. Sheshesimen sóılesken Hadısha onyń eshteńeden habarsyz ekenin bildi. Ákesi maldy óriske shyǵaryp ketkende sheshesiniń aldyna alyp kelgen dámdi taǵamdaryn qoıyp: - Apa, Badıshanyń aıaǵy aýyr eken, ózińiz de baıqaǵan bolarsyz, – dep kishi qyzy sózin sabaqtaı bergeni sol edi Qatysh: – Ne deıdi, oıbaı? Jarmes qatyn kimge kerek? Ony ekiqabat etken kim eken? Osy qorada kári tóbet pen Ahmetsheden ózge qoı qashyrar qoshqar da joq qoı? – dep barqyldaı jónelmesin be?!
– Apa, Badıshanyń joǵalyp ketkeni esińizde me? Mólsheri sol kezden bastalǵan... Aıqaı-shý shyǵaratyn eshteńe joq. Eshkim de bul úıge kirip, onyń jaıyn bilip jatqan joq qoı. Qaıta jaqsy emes pe? Kemtar adamǵa kim jaqyndaıdy dep oılaýshy edim. Sáti túsip, sábıli bolatyn boldy. Óziń aıtpaqshy ákem ekeýin ólgen soń bul beıbaq kimge kerek? Al bala bolsa ósedi, erteń ekeýiń joq bolsań, osy qoranyń ıesi bolmaı ma?! Badıshanyń onda dalada qalmaǵany ǵoı. Aıy-kúni jaqyndaǵanda ózim alyp ketip, bosandyryp, bala shıraǵansha qaraımyn. Al sen bolsań ol sorlyny qarqap-silep, kezi kelse tómpeshtep urǵanyńdy ǵoı. Durystap tamaq berip, salqyn tıgizip almaı kút, – dep sózi jetkenshe túsindirdi-aq.
– Oıbaı-aý, myna aýyl ol bala kimnen bitti dep san-saqqa júgirtpeı me, tipti ákesin de kúnáǵa belshesinen batyrýy anyq qoı, – degen sheshe úájine «hadıshanyń besinshi balasyn asyrap aldyq» deısin. Aldymen sol kúnge aman-esen jeteıik de, – degen. Sóz osymen bitti. Badıshanyń bar kıiminiń syrtynan keń halatty tastamaı kıigizip qoıýyn mindettegen Hadısha úıine qaıtqan.
Kóktemgi tólmen birge Badıshanyń da bosanar ýaqyty taıap qalǵan bir túnge kólikpen kelgen Hadısha ápkesin úıine alyp bara jatqan jolda tolǵaq qysyp, kúıeýi Tastan ekeýi aman-esen bosandyryp ta alǵan. Qyrqynan shyqqanda balpanaqtaı uldy eki qyz kezektese emizip, eshkimge kórsetpeı baqty. Hadısha emsheginen sýt shyqpasa da bala toıyp alǵannan keıin emshegin balanyń aýzyna salyp qoıatyn. Ondaǵy oıy Badısha balany emizbeı qoıama dep qorqannan, buny isteıtinin onyn da isteıtini anyq. Bir apta ótkende Badısha emshegin solpyldatyp balpanaqtaı ul eme bastaǵanda onyń tula boıy balqyp, bala emirene qarap, júzine qan júgirip múlde ózgeshe kúıge túsken. Onyń qasynda bar áreketin qalt jibermeı otyrǵan Hadısha:
– Táýba, bul balany ýmajdap laqtyra salsa qaıtemin deýshi edim?... Analyq sezim, analyq túısik bunyń qansha jyl tumandaǵan sanasyn sáýlelendirip, on eki múshesin balqytýyn qarashy. Jaratýshym, jarylqaı gór! Ne isteımin deseń de, bári seniń quzyryńda emes pe?! Osy náreste arqyly Badıshany da sanaly adam sanatyna qosa gór, – dep Allaǵa jalbaryna bergen.
***
Hadısha úıinde bolǵan alty aı Badısha tirligine eleýli ózgerister engizdi. Ol birer aıdan soń bala jaıalyǵyn ózi jýyp, Hadıshamen birlesip náresteni shomyldyryp, odan da ózge úı tirligine aralasa bastaǵan. Hadıshanyń eseıip qalǵan eki qyzy kún saıyn shashyn tarap, aınaǵa qarap, kıimin túzep kıýdi Badıshaǵa jalyqpaı-aq úıretken. Boıy úırengen sátten bastap ol qyzdarmen shúıirkelesip sóılese de bastaǵan. Al balanyń moıny qataıyp, qolǵa kóterip júrýge jaraǵan sátten bastap, Badısha balany baýyryna basyp, qyzdarǵa bergisi kelmeı alyp qashatyn. Osynyń bárin kórip, bilip júrip Hadısha ápkesi úshin, qart ata-anasy úshin de qýanyshty edi.
Balaǵa qyryq kún tolǵanda Hadısha men Tastan óz uldaryna uıqastyryp Bostan dep atyn qoıdy. Aýyldyq sovetke baryp, osy týǵan balalaryn uly joq naǵashy atasynyń atyna «Atmetshe uly Bostan, anasy – Qatysh» dep jazyp berýlerin ótine suraǵan edi... Alty aılyq balasymen Badıshany túndeletip úıine ákep salǵan... Bul aýlada Badıshanyń bar-joǵyn qoradaǵy kári ıt penen apta saıyn aýylǵa kelip qant, shaı alyp turatyn Saǵymbol bolmasa, eshkim sezgen de joq edi.
Joǵalǵan qyzyn ákesi kelip alyp ketkende Saǵymbol onyń qaıda turatynyn bilmegen. Keıinde keıbir jigitter: – Eı, álgi Aqmetsheniń óldige sanap sanap júrgen jyndy qyzyn seniń úıińnen taýypty ǵoı, sen odan qoryqqan joqsyń ba? Bir aı boıy seniń úıińde jatty ma? – Onyń aty – Badısha. Sheshesi – Qatysh. Sol sheshesi kórshi-qolańǵa «qyzym joǵalyp, tabylǵaly ózgerip ketti» dep aıtypty, - degen sózden soń, Badıshanyń úıi dúkennen burystaý jerde bolsa da Saǵymbol sol aınalma jolmen júretin...
Arakidik sharbaqtyń ishinde otyrǵan, ıa bolmasa aýla sypyryp júrgen Badıshany kóretin... Kóp boldy onyń kórinbeı ketkenine. Saǵymbol – áıtse de bir kórip qalarmyn, – dep osy jolmen júretin...
Saǵymbolǵa byltyrǵy jazda Badıshamen birge ótkizgen kúnderi kórgen tústeı. Zyrlap ótip jatqan kúnder-aı. Túrmedegisi bir jón ǵoı, bostandyqta da sol jalǵyzdyq...
Aıyna bir-eki ret bolsa da sharbaqtyń syrtynan ótip bara jatyp kóretin Badıshany da kóre almaǵanyna talaı ýaqyt bolǵan... Jazdyń ystyq kúninde ústinde jeńil qyzyl kóılegi bar, shashy uqypty taralǵan áıeldi sharbaqtyń ishinen kórgende áýelde Saǵymbol ony tanymaı da qaldy. Quıym-quıym qońyr tústi qabat-qabat kıim kıgen Badısha myna áıelden múlde bólek edi... Eriksiz attyń basyn tartyp Saǵymbol anyqtap kórip alaıynshy degendeı biraz turdy. Úıden bala kótergen kári áıel de shyqty. Ózine qarap turǵan adamǵa qyzyl kóılekti áıel de qarady... Biraq ol bul adamdy tanıtyn ıa biletin syńaı tanytqan joq. Maldy sýatqa ıa óriske aıdaıtyn taptaýryn jol ústinen adamdar úzilmeıtin. Osy jol ústinde biraz júrip baryp, taǵy da toqtap ózine qarap turǵan erkekti Badısha tanydy ma, joq pa, ol atyn tebinip uzap ketkenshe telmire qarap qaldy...
Maıra Jylqybaeva
