«Ult bolmysy ádebı syılyǵy» baıqaýyna (dramatýrgıa)
Jasyryn aty: Qalys
Qatynasýshylar:
Álıhan Bókeıhanuv
Ahmet Baıtursynov
Sáken Seıfýlın
Beıimbet Maılın
İlıas Jansúgirov
Mirjaqyp Dýlatov
Mústafa Shoqaı
Maǵjan Jumabaı
Muhametjan Tynyshbaı
Gúljamal – Beıimbettiń áıeli
Fátıma – İlıastyń áıeli
Gúlbáhiram – Sákenniń áıeli
Oqıǵany habarlaýshy – dıektor, tergeýshi, jazalaýshy, alash arystarynyń balalary, kópshilik.
BİRİNSHİ PERDE
BİRİNSHİ KÓRİNİS
Semeı qalasy. 1905 jyl. Aspan ala bulytty. Áýede aqqýlar ushyp barady. Álıhan Bókeıhanuvtyń páteri. Álıhan qazaqtyń «Batyrlar jyryn» oqyp otyrady. Esik qaǵyp úıge Ahmet Baıtursyn kiredi.
Á l ı h a n (ornynan turyp, oqyp otyrǵan kitabynynyń betin jaýypqoıady) O – o... Ahmet keldiń be, sózińde turatyn keremet jaqsy qasıetiń bar-aý seniń. Saǵat emes, mınotty qalt jibermeısiń.
A h y m e t (Álıhanǵa qarama qarsy otyra berip) Sózinde turmaǵan adam kimge bolsa da opa bermeıdi ǵoı Áleke. Atam qazaq júıeli sózge toqtaǵan. Bergen ýáde, sertten taımaǵan. Osyndaı qazaq minezi darymaǵan urpaǵynyń týǵan halqyna meıiri bolmaıdy-aý! Ult satqyny sondaılardan shyqpaı ma?
Á l ı h a n (basyn ızep) Ras aıtasyń Ahmet, qazaqtyń «Batyrlar jyryn» qaıtalap oqyp shyqtym, shúńetine úńilgen saıyn tereńdeı beredi eken.
A h m e t. Qaıtalaı oqyǵanda qandaı áserde boldyńyz?
Á l ı h a n. Oılap kórsem, jaýlary batyr bolmaǵan elden, naǵyz batyr shyǵýy ekitalaı kórinedi. Qazaqtyń jaý eliniń adamdarynan týǵan batyrlary da, óziniń týǵan halqynyń amandyǵyn, jerin, mal-janyn aman saqtap qalý úshin, qan keshedi eken. Ózge eldi ózine baǵyndyryp, jerin, baılyǵyn basyp alyp, óz elin kórkeıtýge janyn salatyn sıaqty.
A h y m e t. Qazaqtyń jaýlary da, óz ishinde birine-biri opaly, berekeli bolǵanda ǵana jeńiske jetken emes pe?
Á l ı h a n. Iá, solaı, qazaq halqynyń tarıhynda sansyz qan tógis bolǵany málim. Berekesi qashqan eldiń batyrlary da qarsylasynan oısyraı jeńilgenine tarlan tarıh kýa! Eldiń ishteı búlinýiniń basty sebebi – týǵan halqyna opasyzdyq pen jaýǵa satylyp ketýshilerdiń kesrinen. «Batyrlar jyryn» qaıtalaı oqyǵanda, sony tereń túsindim.
A h y m e t. «Ǵashyqtyq jyrlaryndaǵy» shynaıy mahabbatty ómir shyndyǵy deýge bola ma Áleke sizshe?
Á l ı h a n. Saýyt kıip, naıza ustaǵan batyrlar da súıgen jaryn jaý qolynan qutqarý úshin qara basyn báıtikken. Súıgen jary da, ǵashyǵyna opaly bolǵandyqtan, janyn qıǵan ǵoı? Qyzjibek pen Tólegenniń mahabbatyn nege shynaıy mahabbat demeımiz?Biraq mundaı keıipkerler shynaıy ómirde sırek kezdesedi. Olar – erekshe jandar.
A h m e t. Qazirgi adamdardan «Ǵashyqtyq jyrlaryndaǵy» sıaqty keıipker shyǵa qoıa ma?
Á l ı h a n. Shyqpaıdy deýge de bolmas, qazaq túgeldeı joıylyp ketpese, ulttyq minez bútindeı ózgere qoımas. Máńgi jasaıdy áli de.
A h m e t. Onyńyzǵa kelisemin, Áleke. Biz de quldyqtyń quryǵy moınynan túspeı júrgen qazaǵymyzdy quldyqtan qutyldyrý jolynda jigerimizdi janyp jatyrmyz. Siz Semeı konıstýsıalyq partıasynyń (kadetter) múshesi bolǵansyz. Onyń qazaq bólimshesin qurý maqsatynda, Oralda, Semeıde jınalystar ótkizdińiz. Qarqaralyda patsha úkimetiniń otarshyldyq saıasatyna qarsy ótken qozǵalysqa qatynasyp, 14500 adam qol qoıǵan petısıasyn uıymdastyrýshylardyń biri boldyńyz. Muny nege batyrlyq demeımiz?
Á l ı h a n (basyn shaıqap) Bul túpki maqsattyń bastamasy ǵana. Batyrlyq, erlik shyńynyń baýraıynda júrmiz áli.
A h m e t. Bıyl Semeı oblysy qazaqtarynyń atynan 1- inshi memlekettik dýmaǵa depýtat bolyp saılandyńyz. Oǵan da qýanysh qyp jatyrmyz bárimiz. Quıturqy saıasattyń quıyn bilý úshin – sonyń tóńereginen tabylý kerek qoı árıne. Bul betalysyńyz baıandy bolsa eken. Ondi dýma jumysyna aralasatyn bolarsyz.
EKİNSHİ KÓRİNİS
Úreıli mýzyka estilip, esik qaǵylady. Eki mılısıa kiredi. Tústeri sýyq. Sekire basyp, edireń-edireń etedi.
- M ı l ı s ı ıa (qaltasynan bir bet qaǵazdy alyp) Myna qaǵaz – dala ólkesi genaral – gýbernatorynyń jarlyǵy. Álıhan Bókeıhanov úsh aı túrmede otyratyn boldyńyz. Pavladar abaqtysyna barasyz...
Á l ı h a n (ajyraıa qarap) Nelikten qamalamyn?
2 – M ı l ı s ı ıa. Nelikten ekenin biz qaıdan bilemiz? Biz – buıryqty atqarýshylarmyz. Nelikten ekenin tergeýshiden surarsyz.Daıyndalyńyz dereý!
Á l ı h a n. Oı, azamattar-aý, sottyń tergeýinsiz, genaral – gýbernator jarlyq jasamaýshy edi ǵoı? Munda bir túsinispestik bar shyǵar?
1 – M ı l ı s ı ıa (Qolyndaǵy qaǵazdy Álıhanǵa ustatady. Qaǵazǵa Ahmet te úńiledi)
A h m e t. Mundaı da sumdyq bolama eken?! Keshe ǵana Semeı oblysy qazaqtarynań atanan 1– inshi memlekettik dýmaǵa depýtat bolyp saılanǵan adamdy arada birsheshe kún ótpeı jatyp, sottyń tergeýinsiz, qylmysyn anyqtamaı, abaqtyǵa otyrǵyzýǵa bola ma? Mundaı zańsyz jarlyqty shyǵarýǵa genaral – gýbernatordyń batyly qalaı barady? Bul jarlyqta bir shıkilik bar azatattar...
2 – M ı l ı s ı ıa. Shıkilik-pıkiligińizdi ózińiz anyqtap alyńyz, biz jarlyqty atqarýǵa mindettimiz.
(Mılısıalar Álıhannyń qolyna kýletki salady. Asúıden Álıhannyń áıeli shyǵyp, olarǵa qarsylyq bildiredi).
Á ı e l (jylamsyrap) Áı-ı... sender aty-jóni joq, Álıhandy abaqtyǵa aparyp qamaýǵa qalaısha alyp ketkeli jatyrsyńdar? Joǵalyńdar ary!
1 – M ı l ı s ı ıa (áıeldiń keýdesinen ıterip jibeip) General – Gýbernatordyń jarlyǵyn atqarýǵa qarsylyq jasaıtyn sen kim ediń? Qabaǵan qanshyq!..
(Álıhannyń áıeli mılısıanyń jaǵasyna jarmasady. Olar áıeldi uryp jyǵyp, Álıhandy alyp ketedi).
Shymyldyq
EKİNSHİ PERDE
ÚSHİNSHİ KÓRİNİS
Almaty. 1917 jyl, shilde. Kún shaıdaı ashyq. Dekorasıada qazaq dalasynyń kórnekti tabıǵat kórinisteri baıqalady. Kólde júzgen aqqýlar syńsyp, toǵaıda bulbul saıraıdy. Jınalys ótetin zalǵa qazaq zıaly qaýymy, aqyn-jazýshylar jınala bastaıdy.
D ı k to r d a ý s y. Ǵulama ǵalym, orman tanýshy, aýdarmashy, ádebıet tanýshy, qoǵam qaıratkeri Álıhan Nurmuhametuly, Bókeıhanov 1870 jyly, naýryzdyń 5- kúni Semeı oblysy, Qarqaraly ýezi, Toqyraý bolysynyń 7- inshi aýlynda dúnıege kelgen. Atategi Shyńǵys hannyń úlken uly Joshydan taraıtyn tóre tuqymy. Arǵy atasy ataqty Kókjal Baraq. Qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Bókeıhan osy Kókjal Baraqtyń balasy. Bókeıden Batyr, odan Myrzataı, onan Álıhannyń ákesi Nurmuhamed. Ol aýylda bastaýysh mektepti bitirgen soń, Qarqaraly qalasynyń úsh jyldyq ýchılıshesin jaqsy bitirip, Ombynyń tehnıkalyq ýchılıshesine qabyldanyp, ony bitirgen soń, Reseıdiń astanasy Sank-Peterbýrgke baryp, orman shaýashylyǵy ınstıtýtyna túsedi. Onda stýdenitterdiń saıası, ádebı, ekonomıkalyq úıirmelerdiń jumysyna aralasyp, stýdenittik tolqýlarǵa qatynasady. Eki ǵasyr Reseı ımperıasynyń qolastynda otyrǵan halqynyń aýyr taǵdyry ony qatty tolǵandyrady. Halqyna bilim men mádenıet qajet ekenin sezinedi. Álıhan oqýyn taýysyp, Ombyǵa kelgende, Reseı ımperıasynyń qazaq dalasyna júrgizgen otarshyldyq saıasatyna degen kózqarasy qalyptasqan progresshil baǵyttaǵy zıalylarmen, jer aýdarylǵandarmen til tabysady. «Halyq bostandyǵy» partıasynyń qataryna ótip, qazaq zıalylarynyń basyn qurap, oysy partıanyń shaǵyn tobyn uıymdastyrady.
(Dıktordyń daýsy báseńdep, jınalys zalynda otyrǵandar Álıhan týraly «Alash» partıasy jáne onyń qozǵalysy jóninde oı bólisip otyrady).
A h m e t (qasyndaǵylarǵa barlaı qarap) «Alash» qozǵalysy saıası uıym iretinde, osy jolǵy qazaq sıeze shańyraq kótergeli otyrmyz. Menshe «Alash» partıasynyń tóraǵasy bolýǵa Álıhan Bókeıhanov laıyq. Qaýym halqy da onyń qazaq úshin sińirgen eńbekterin, arman-maqsattaryn aıtyp jatyr. Onyń alashorda partıasynyń tizginin ustaýǵa qalaı qaraısyńdar azamattar?
M ú s t a f a Sh o q a ı (qasyndaǵylarǵa moınyn buryp) Men Ahmet Baıtursynovtyń kózqarasyna qosylamyn. Alash partıasyna tóraǵa bolýǵa Álıhan laıyq árıne. Qazaqtyń basyn ońǵa qaratý jolynda júregin aýzyna tistep júr Bókeıhanov. Sonysy úshin - úsh mártebe túrmege otyrdy. Dala ólkesi Genaral – Gýbernatornyń jalyǵymen, sottyń tergeýinsir úsh aı túrmege otyrǵannan keıin, Sank – Peterbýrǵa ketkende, dýma patshanyń úkimimen tarap, soǵan bola narazdyq ereýiline shyqqandyǵy úshin, Álıhan Sank-Peterbýrk sot palatasynyń tótenshe májilisiniń sheshimimen, taǵy úsh aı Semeı túrmesine otyrdy emes pe?
M u h a m e t j a n T y n y sh b a e v. Men de bóten oıa emespin. Ahmet pen Mústafa durys aıtady. Alashtyń tuǵyryna árıne Álıhan otyrýǵa tıis. Qazaq halqynyń táýelsizdik alýy úshin – qurbandyǵyna daıyn ekendigin ańǵartady. Bir kezderi qazaq dalasynda eki aǵym bolǵan. Álıhan Semeı túrmesinen shyqqan soń, Samar qalasyna jer aýdarylǵan. Ol kezderi tek ǵylymmen aılanysyp júrdi. 1916 jyly jeraýdarylý merizimi bitip, Samardan Orynborǵa kelip, qalanyń qoǵamdyq saıası isine aralasty. Qazaq turǵyndary atynan qalalyq dýmaǵa saılandy. Álıhanǵa alashtyń tizginin ustatýǵa Mirjaqyp, Halel, Jahansha, sender ne deısińder?
H a l e l (Mirjaqypqa buryla qarap) Dýlatovtyń sóziniń jany bar, alashtyń tutqasyn ustaýǵa Álekeń turǵanda, ózge kimdi qarastyramyz?
J a h a n sh a. Men de senderdiń pikirlerińe qosylamyn, Álekeń laıyq tóraǵa bolýǵa.
(Dıktordyń daýsy qaıta kóterińki shyǵyp, jınalysqa kelgender únsiz otyryp qalady).
D ı k t o r d a ý s y. 1906 jyly Álıhan Ombydan shyǵatyn kadettik «Goles stepı», «Omıch» jáne «Irtysh» gazetterinde, 1908 jyly Sankt – Peterborda jaryq kórgen Menshevıktik «Tovarısh» kadettik «Rech», «Olovo» gazetterinde redaktorlyq qyzymetter istedi. 1909 jyldan qazirgi 1917 jylǵa deıin «Don eginshilik banki» bólimshesinde jumys isteıdi. 1911 jyldan bastap «Qazaq» gazetin uıymdastyrýda jáne onyń jalpy ulttyq deńgeıge kóterilýine asa zor eńbek sińirdi. Qazaq dalasynda eki aǵym paıda bolǵany belgili, biri - Buhar men Túrkistan ólkesine betburǵan dástúrshil pansylamızim aǵym. Ekinshisi - negizinen batys órkenıetin úlgi etken jańashyl pantúrkisshil aǵym. Osy ekinshi aǵymnyń basynda Álıhan bastaǵan oıly qazaq zıalylary turdy. Halyqtyń sana-sezimin oıatýǵa olar bar kúsh-qýatyn jumsady. Biraq olardyń oıdaǵydaı jumys isteýine jandarmerıa basqarmasynyń jansyzdary múmkindik bermedi. Solardyń kórsetýimen Álıhan qýǵynǵa túsedi. Keshikpeı qamalady. Aldymen Semeı túrmesine túsip, keıin Samar qalasyna jer aýdarylyp, ǵylymmen aınalysqan. Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Músfa Shoqaı, Muhametjan Tynyshbaev, Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan qaıratkerler 12 jyl boıy (1905 – 1917 jyldar aralyǵynda) qajyrly eńbek etti. Osy partıanyń baǵdarlamalyq maqsat-mindetterine saı, 1917 jylǵy jeltoqsanda ótkizgeli otyrǵan jalpy qazaq sezi alash avtonomıasynyń nemese qazaq memileketin qurǵaly otyrsyzdar. Onyń úkimeti alashordany saılap, jańa qurylǵan memlekettiń qarýly kúshteriniń negizi bolýǵa tıisti halyq mılısıasyn jasaqtaý týraly sheshim qabyldaısyzdar.
(Bir sát úzilis bolyp, jınalysqa kelgender kúbirlesedi. Ahmet Baıtursynov minbege kóteriledi).
A h m e t (zalda otyrǵandarǵa sharlaı qarap) Qadirli ashash qaırataerleri, alash avtonomıasynyń nemese qazaq memileketiniń tóraǵalyǵyna kimdi saılaımyz?
Á l ı h n (ornynan turyp) Tóraǵalyqqa Mústafa Shoqaıdy saılaıyq. Onyń óresi jetedi tóraǵa bolýǵa.
M ú s t a f a (ol da ornynan turyp) Alash avtonomıasy (qazaq memileketiniń) tóraǵalyǵyna Álıhan Bókeıhanov turǵanda, óz basym tóraǵa bolýdan bas tartamyn.
M u h a m e t j a n. Oı, Ahmet-aý, endi daýysqa sal, bárimiz birlikke kelip otyrmyz, tóraǵa bolýǵa Álıhan Bókeıhandy jón kóremiz.
A h m e t. Endeshe, partıa tóraǵasy Álıhan Bókeıhanov bolsyn degenderińiz qol kóterińyz.
(Zalda otyrǵandar túgel qol kóteredi).
A h m e t. Qarsy daýys joq bolsa, Álıhan Bókeıhanov Nurmuhametuly qazirden bastap, alash avtonomıasy – qazaq memileketiniń tóraǵas, kósemi bolǵandyǵyn jarıalaımyn!
(Dý qol shapalaq)
A h m e t. Álıhan Bókeıhanov tóraǵany minbege shaqyramyn! Qurmetti ashash arystary, endi tóraǵanyń sózin tyńdaıyq.
Á l ı h a n (minbege kóterilip) Súıkti nıettes qandastar! Maǵan senip, alash avtonomıasy – qazaq memileketiniń tóraǵalyǵyna saıladyńyzdar. Alıda, alashtyń tizgin-shylbyry jalǵyz meniń qolymda bolady deı almaımyn. Bul shylbyr-tizgin túgel alash arystarynyń qolynda bolady. Alash partıasyn quryp, alashorda úkimetin saılaǵanda, tipti ózderińiz saıası kúres sahnasyna shyqtyńyzdar. Búginnen bastap, asa mańyzdy úsh ulttyq maqsat, múddeni atap aıtqanda otarlyq kezinde joıylyp ketken ulttyq memileketti jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy geosaıası jaǵdaıda qalpyna keltirýdi, onyń shańyraǵynyń astyna halqymyzdyń ataqonysyn ıaǵynı etıkalyq terıtorásyn biriktirýde, osylardyń negizinde halqymyzdy otarlyq ezgiden qutqarýdy jáne reforma jolymen qazaq qaýymyn órkenıetti elder qataryna jetkizýdi ózimizge basty mindet dep qaraýymyz kerek. Aýqymdy strategıalyq maqsattardy júzege asyrýda, tek ult qaıratkerleri nemese oqyǵan kózi ashyq adamdar ǵana emes, qalyń buqarany da jumyldyrý qajet. Sondyqtan da, halyqqa túsinikti sana-sezimi men júregine uıalaıtyn ıdıa retinde alash ıdıasyn túsindirýimiz asa qajet jalpaq jurtqa.
(Dý qol shapalaq)
Á l ı h a n. Qazaq halqynyń ózgeler tárizdi rýǵa, júzge, baı men kedeıge jiktelmesten, bárin alty alash dep sanaǵanymyz jón. Qazaqty jik-jikke bólmeı, bir tutas ult retinde qaraýymyz qajet. Bul usynylǵan alash ıdıasy – ulttyq biregeıliktiń ıdıologıasy.
(Dý qol shapalaq. Álıhan minbeden túsip, ózge alash arystarynyń qasyna baryp otyrady).
A h m e t. Endi, erikti sózdi tyńdaıyq. Muqametjan Tynyshbaıevqa sóz beremin.
M u h a m e t j a n «minbege kóterilip) Jańa ǵana qurǵan partıa – úkimetimizdiń tóraǵasy Álıhan Bókeıhanov óziniń «Qazaqtar» atty ocheriginde : «Alash» mıf bolsadaǵy qazaqtyń ortrq atasy dep jazǵan. «Shyńǵys han búkil memleketin tórt balasyna bólip beregende, Deshti qypshaqty, Siberdiń kúnbatys jaǵyn, Saryarqany, Edil-Jaıyq ólkesin úlken balasy Joshyǵa berip edi. Bul kezde Joshy ulysyna qaraǵan alty rýly el bar bolatyn. Sol alty rýdyń ár qaısysyna bólek, Shyńǵys alty uran beredi. Ár rýǵa ózine bólek tańba, aǵash qos beredi. Sol kúnde búkil Joshy ulysynyń urany – «Alash» bolypty. «Alash» degen sózdiń loǵat maǵnasy – «otan kisisi» degen sóz edi. Muny bir aqynnyń Abylaıǵa aıtqan óleńinen de baıqaýǵa bolady:
«Taqsyr-aý,unatsańyz, alashyńmyn,
Unatpasań, jaı ǵana alashyńmyn» depti.
Osy óleńde, «Alash» - otan kisisi maǵnasynda. Iaǵnı «Alash» degen sózdiń ózi jaıdan-jaı tańdalyp alynbaǵan. Alashtyń kósemi usynǵan bul ıdıa halyqtyń sanasyna sińirilgeni ábzal.
(Muhametjan minbeden túsip ornyna baryp otyrady).
A h m e t. Endigi erikti sózdiń kezegin Mústafa Shoqaıǵa bereıin.
M ú s t a f a (minbege kóterile berip) Qaı kezde, qaısy ultta bolmasyn, halyq mádenıetiniń asqar shyńyn, halyq sanasynyń shalqar jeńisi men tunyq tereńin, eliniń asqaq armanyn, eń joǵary bıigin tanytatyn ápzal esimderi bolady. Ǵasyrlar boıy kóshpeli tirshilikti basynan keshirgen, bodandyqtyń bosqyny bolyp, osy ǵasyrdaǵy jolaıyryqqa kelgen qazaq eliniń barlyq ári men máni, sáni men syryn, sory men baǵyn tereń túsinip, túnekten shyǵar jol izdegen teńdessiz tarıhı tulǵa bolady. Sol tarıhı tulǵaǵa sátti sapar, aqjol tileımin! Biz ereıik sońynan!
(Dý qol shapalaq. Mústafa ornyna barap otyrady).
A h m e t. Erikti sóz kezegi endi Mirjaqyp Dýlatovqa beriledi.
M i r j a q y p (minbege kóterilip) Álıhan Bókeıhanovty ult-azattyq qozǵalysynyń teýerıalyq negizin qalaýshy ǵana dep taný jetkiliksiz. Ol jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy qalyptasqan geosaıası jaǵdaıda, ult-azattyq kúrestiń jańa sapaly formasyn, ıaǵynı onyń saıası túrin qalyptastyryp, kúrestiń osy túri negizinde elimizdi táýelsizdikke jetkizýdiń maqsat, múddelerin aıqyndap, naqtylaýda qajymas qaırat kórsetken halqymyzdyń saıası kósemi desek artyq ketpeıdi.
(Dý qol shapalaq)
TÓRTİNSHİ KÓRİNİS
Úshinshi kórinistegi jıyn zaly. 1920 jyly. Alash arystary bastaryn qosady.
Á l ı h a n. Biz 1916 jylǵy maýsym jarlyǵyna deıin negizinen oqý-aǵartý jumysymen aınalystyq. İstegen shaýamyzdyń deni sol boldy. Patsha úkimetiniń otarlyq saıasatyna qarsylyq tanytýmen boldyq. Biz endi qazaq gazetiniń tóńeregine halyqtyń zıaly ókilderin tutastyryp, ulttyq saıası joldaryn izdestirip, jas qazaq ıntelegatsıasynyń demeýshileri bolýymyz kerek. Taptyq prnısipterdi emes, tutastyq ıdıalaryn, tóńkeris jolyn emes, reforma jolyn tańdap aldyq. Biz Reseı dýmasyna qatynasyp, saıası tájirıbeler jınaqtaǵan qazaq ıntelegenitteri qazaq qaýymy úshin ómirlik mańyzdy úsh máselege erekshe kóńil aýdarýymyz kerek. Ol – avtonomıalyq táýelsiz qazaq memileketiniń shańyraǵyn kóterip, irgesin myqtylaý nemese demokratıalyq federatıvtik jáne parlamenttik Reseı respýblıkasy quramyndaǵy qazaqtyń ulttyq terıtorıalyq avtonomıasynyń keregesin keń jaıyp, shańyraǵyn bıiktete berý. Men osy sońǵysyn quptaǵym keledi.
A h y m e t. Alashorda úkimeti sovet úkimeti men bolshebekter ıdıasyn qabyldaı almaıdy. Alaıda, adam faktoryn ekinshi orynǵa qoıyp, bir jaqty revolosıalyq ıdıa jolyn tańdaǵan bolshebekterge alash ordalyqtardyń mundaı saıasaty olarǵa túsiniksiz. Óz basym avtonomıalyq táýelsiz qazaq memileketiniń shańyraǵyn bıiktete berýdi quptaımyn.
M i r j a q y p. Men Ahmettiń kózqarasyna qosylamyn. Avtonomıaláq táýelsiz qazaq memleketiniń shańyraǵyn bıiktete bergen jón.
Á l ı h a n. Ekinshiden, halyq menshigindegi jerdi jeke menshikke bólmesek, óıtkeni: qazaq jerdi jeke menshik qyp alsa, bashqurttarsha kórshi mujyqtarǵa satyp, bir jylda sypyrylyp jalańash shyǵa keledi. Dindi memileketten bólgen tıimdi, sebebi – moldalar úkimetten aqsha alsa, satylyp ketedi. Rýhanı is aıaqasty bolady. Moldalar úkimetke jetekshil bolyp, ere jóneledi. Bizdiń qazaq, qyrǵyr din isin kórkeıtetin bolsa, úkimet isinen bólip qoıǵan jón. Alash zıalylary ýaqyttyq memileketti qurý armanymyzǵa jaqyndadyq. Qazaqstan tarıhy boıynsha oqýlyqtar men oqý quraldaryn jazýǵa kiriseıik. Buǵan Núrpeısov belsendi kirisip júr. Qazir qazaq tarıhynda burmalaýlar kóp. Tipti batyrlardyń ózin – «el buzar, barymtashyl» degenge kelsek, shyn tarıhı ǵylymǵa syn. Bolashaq urpaqty týra jolǵa salýdy ózimizge paryz, moınymyzǵa qaryz sanaýymyz kerek. Shań basyp jatqan shyn tarıhty jańalap jazý, oqýlyqtardy qurastyrýǵa fedakoktar qatynasý kerek.
A h m e t. Ulttyq avtonomıa týraly sóz etsek, qos úkimettiń alashorda men Túrkistan muhtarıatynyń avtonomıa qurý – umytylǵan qurylymdardyń qazaq memilekettiligin nyǵaıtýdaǵy roly orasan zor. Ulyttyń ózin-ózi basqarýy, ulttyq birlik, ulttyń terıtorıalyq jaǵdaıyn anyqtaý sıaqty úsh máseleni sheshýge tyrysýymyz eń qajetti. Basty túıin. Bul jaıly tóraǵamyz Álıhan da eskertti.
M ú s t a f a. Alty mıllıon qazaǵymyz bar. Sol qazaqtyń basyn bir memilekettik qurlymǵa biriktirýge, qazaqtyń terıtorıasyn anyqtaýǵa umtylý qajet-aq. Bolshebekter ózderi avtonomıa qurǵanda, bul qos qurylymnyń nátıjelerimen sanasýǵa jájbúr bolady. Qazaq sovettik sosıalıtik avtonomıa keıin respýblıka bolyp qurylýy ábden múmkin. Buǵan meniń kózim jetip tur. Oǵan deıin, eki avtonomıalyq bastaýdyń bizdiń táýelsizdikke zor yqpaly bolyp qalar bálkim.
M i r j a q y p. Túrkistan muhtarıaty kóp máselelerdi zańdyq turǵyda sheshe alady. Sondyqtan ony tezdetip, iske asyrýdy jarıalaý qajet. Sezge qatynasqan delegattar túgeldeı qoldap usynyldy ǵoı.
M ú s t a f a. Túrkistan muhtarıaty bizdiń avtonomıa ekenin ázirshe jarıalamaý kerek. Óıtkeni: bul meniń táýelsizdikke qasylyǵym emes, árıne saıası taktıka qajet bizge de. Túrkistan muhtarıaty táýelsiz el bolǵan jaǵdaıda, ary qaraı ómir súrý qıyn bolyp qalady. Bul jaǵdaı alashordaǵa da qatysty.
Á l ı h a n. Mústafanyń sóziniń de jany bar. Qazirgi saıası jaǵdaıdy tereń túsinýge týra kelip tur. Bılik mýdelin jasaýymyz kerek. Respýblıkalyq bsqarýdy qoldamaýǵa amalymyz joq. Qazaq handyǵynda monarhıalyq júıe saqtalyp keldi. Tóre tuqymynan aýysqan handyq bılik, sońǵy hanymyz Kenesaryǵa deıin jalǵasty. Alashorda men Túrkistan avtonomıasy bıliktiń basqarýshysy halyq arasynan saılanady. Onyń qandaı tuqym ekendigine, kimniń murageri bolýyna qaralmaıdy. Zańda saılaý negizinde jalpy halyqtyq sez arqyly janama túrde bolsa da, saılaý arqyly jasalatyn bılik mýdeli jasalady. Ol negizinen prezıdenttik respýblıka qurylý kózdelinedi.Oǵan eki túrli modeldi salystyryp taldaý qajet.
M u h a m e t j a n T y n y sh b a ı. Meniń oıymsha, birinshiden, AQSH- taǵy sıaqty prezıdent basqaratyn jáne shtattar quramy bolsyn.
M i r j a q y p. Joq, biz ulybrıtanıa men Indistannyń baılanysy sıaqty Reseımen baılanys jasasaq qaıtedi? Biz respýblıkada keń taraǵan respýblıkalyq mýdeldi tańdaǵanymyz jón ǵoı deımin? Ádil saılaý ótetin, halyqtyq basqarýy bar, parlamenti men úkimeti jasaqtaǵan modelderdi úlgi etsek tıimdi bolar. Biz ózimizdi sonaý sah, ǵun, úısinderdiń, túrkilerdiń bergi qazaq handyǵynyń tarıhı muralerlerimiz dep sanaǵandyqtan, alash aptonomıasynyń zańdy muragerimiz. Oǵan tarıhı jáne huqyqtyq jaǵynan tolyq negizimiz bar. Sebebi: biz qazir sol terıtoráda turmyz. Sol halyqpen osy jańa sıpatty memileket qurdyq. Demek ózimizdi alashorda men Túrkistan avtonomıasynyń zańdy muragerimiz dep aıta alamyz.
İ l ı a s. Qytaımen aradaǵy shegara burynnan Reseı patshalyǵy men Qytaı kelisimi arqyly anyqtalǵan bolatyn. Qazaqstannyń shegarasyn anyqtaýda qazirgi eń qıyn sharýa – buryn Reseımen aradaǵy shegara anyqtalmaǵandyǵy.
S a k e n. Shegara bólisine alashordanyń zıaly qaýymy qanshalyq atsalysqanymen, túpkilikti sheshim shyǵarý qazir Máskeýdiń qolyna óte bastady. Sondyqtan qazaq avtonomıalyq sosıalıstik respýblıkasy qurylmaı ál bola qoımas.
B e ı i m b e t. Biz osy, keıin qalaı bolady dep, qarap turmaı, keńes úkimetiniń ornaýy qarsańynda alash qozǵalysyn toqyratpaýyz kerek qoı. Alash azamattary eldi oıatýǵa jabal kiriskenimiz jón. Bárimiz de ulttyq birtutastyq ıdıany quptap otyrmyz. Bolshebekter ıdıasyn qabyldaýdan saqtanaıyq.
D ı k t o r d a ý s y. Osy kezde alashordanyń Túrkistan avtonomıasynyń ardagerleriniń barlyǵy Evrýpada, Peterbýrkte, Maskeýde oqyǵan azamattar. Olar dúnıe júzlik tarıhty, dúnıe júzlik saıası huqyqtyq terıtorıalardy, memilekettik basqarý modelderin jaqsy biletin. Ári olar kezkelgen saıasatkerlerden kem bilmeıtin. Olar sol sebepti Evrýpada keń taraǵan modeldi jaqtady. Alash arystaryna jón siltep otyrǵan Álıhan Bókeıhannovtyń eńbegi ushanteńiz.
Shymyldyq
ÚSHİNSHİ PERDE
BESİNSHİ KÓRİNİS
Almaty. 1929 jyl. Daýyl soǵady. Aspanda daýylpaz quıǵyp ushady. Álıhan Bókeıhanovtyń bólmesinde Ahmet Baıtursynov ben Mirjaqyp Dýlatov, Mústafa Shoqaı kelip otyrady.
D ı k t o r d a ý s y . Patsha taqtan qulap, alyp ımperıanyń saıası bıligi kúrt ózgeretinin uqqan alash zıalylary qamdana bastaǵan. Túrkistan muhtarıaty men alash avtonomıasy negizinde armandary júzege asa bastaǵan. 1917 jylǵy qazan tóńkerisinen soń, 22- qarshada Tashkenitte keńes bıligi ornap, Túrkistan halyq komısıalary keńesiniń qurylǵany ólkedegi bıliktiń keńester qolyna ótkeni belgili boldy. 14 múshesi bar, bul úkimettiń quramynda jergilikti musylman halyqtarrynyń ókili joq edi. Buǵan jaýap iretinde, «Túrkistan ólkesi musylmandar keńesi» 26- qarashada Qoqan qalasynda, 4- túrkistan ólkelik tótenshe musylmandar sezin shaqyrdy. 3 kúnge sozylǵan sıez nátıjesinde, Túrkistan ólkesin – Túrkistan avtonomıasy dep jarıalady. Saıası bılik Túrkistan ýaqytsha keńesi men Túrkistan halyq bıligine ótkeni jóninde qaýly qabyldanady. Túrkistan avtonomıasy men jeltoqsanda qurylǵan alashorda úkimeti Ortaazıa tarıhynda eleýli oryn alyp, blshevekterge oppazısıalyq kúsh iretinde qarsy tura bilgen qazaq qaıratkerleri Túrkistan alash avtonomıalaryn saqtap qalý jolynda, kórshiles áskerı jáne saıası kúshtermen, memilekettik qurlymdarmen depilomatıalyq qarym-qatynastar júrgizdi. Bul qımyl-áreket keńester odaǵynyń bılńk basynda turǵandardyń shabyna ot tastaǵandaı bolyp, týlata bastady. Olar alash arystarynyń kózin joıý úshin, áýeli alash kósemi Álıhan Bókeıhanovtan bastady.
(Sahnada kún kúrkirep, naızaǵaı jarqyldap, dayl soǵady)
Á l ı h a n. Meniń basyma taǵy aýyr kún týdy. Tutqyndalatyn boldym.
A h m e t. Ne kina taǵyp otyr sizge?
Á l ı h a n. KSRO halyq komısarlar keńesi janyndaǵy OGPÝ «úshtiginiń» maǵan japqan jalavsy – «1921 jyly Orynborda kontrrevolosıalyq uıym qurdyń. Ortaazıalyq pantúrkisshil uıymnyń basshysy Valıdov pen baılanysta boldyń. 1627 jyly qazaq dalasynda qarýly kóterilis daıarlaý áreketine qatynystyń» deıdi.
M ú s t a f a. Oǵan qandaı dálel-fakitteri bar eken?
Á l ı h a n. Dálel joq, jalamen jazylǵan birdeńeler kórinedi. Meniń kózimdi joıýdyń syltaýy ǵoı baıaǵy. Sottyń tergeýi kezinde fakittesip kórmesem, basqa amal tappaı turmyn. Múmkin shegara bólisin – «bólektendiń» deıtin shyǵar?
İ l ı a s. (basyn shaıqap) Qyzyldar saıası bılikti qolǵa alǵan soń, alash ordany taratyp tyndy. Shegara máselesin qazaq revolosıalyq komıtetiniń ýaǵynda birjaıly qyldy ǵoı. Qazaq sosıalıstik respýblıkasy qurylǵannan keıin, Lenın men Kalının qol qoıǵan dekrettiń shyǵar tusyndaǵy 1920 jylǵy tamyz aıynda jasalǵan sharýa edi. Al ortalyq Azıadaǵy shegaralar onan keıin, 1924-1925 jyldary Tashkenittegi alash zıalylarynyń Orynborǵa aýysar tusynda ál bolmady ma? Shegara bólisin qalaısha alashtyń isi demekshi?
Á l ı h a n. Qyzyldar synyqtan syltaý izdep, meni qolǵa alýdyń qamyn jasap jatyr. Shegara bólisine bizden ashash tulǵalary qatysýymen anyqtalǵan ǵoı? Sol kezde Sultanbek Qojanov bastaǵan alash qaıratkerleriniń birazy Tashkenittiń Ózbekstannyń quramynda qalyp qoıǵanyna qarsylyq kórsetken bolatyn. Degenmen, qalaı bolǵanda da shegara bólisine bárimiz atsalystyq Solaı bolýǵa tıisti árıne. Shyndyǵynda túpkilikti sheshimniń Máskeýdiń qolynda bolǵany ótirik emes. Qazaqty báıgege úkimet basqalarmen qatar qosty. Qatardaǵy jurttar, komıtetter túzep, istiń tizginin qoldaryna alǵanda, qazaq kómıtet jasaı almaı, qarap otyrsa qalyp qoıatyn edi. Eski úkimet qatardan jaramsyz dep, shyǵaryp tastalǵan. Sonda aqtaldy. Teń bolsaq eken dep edik, teńgermedi. Teńgermegen jerjde, kem shyqsaq uıat bolatyn boldy. Baıqaýymsha, kómıtet qurýdaǵy isten kiltıpan taýyp, «halyqty qarsylastyrýǵa jeliktirdi» degileri bar sıaqty.
A h m e t. Kómıtet qurý tusynda, alash balalary men aqsaqaldaryna deıin eldiń tynyshtyǵyn, bútindigin oılap, komıtetke durys adamdardy saılap, komıtet jasaýǵa kóldeneń turyp, keshiktiremin deýshiler bolsa, komıtetterge jetkizý kerek ekenin dáriptedi emes pe? Komıtetti qalaı jasaý jaıyn, keıin de basylǵan grajdan kómıtetteri týraly Torǵaı obsysnoı komıtettiń shyǵarǵan bolojenıesinen tanýǵa bolady. «Josparmen istelse teris bolmas, komıtet jasap, jurt rettelip alsa, neshe túrli halyqqa, memileketke kerek isterdiń bárin ońaı, ham shapshań isteýge bolady. Sondyqtan komıtet jasaýda mán kóp. Neǵurlym tez jasasańdar, solǵurlym ıgiligin kóresińder, asyǵý kerek» dep «Qazaq» gazetine de basylmady ma? Qazaq arystary táýelsizdikke umtyldy. Azattyqty ańsady. Sol sebebti úkimet úshin biz qaýypty bolyp otyrmyz.
ALTYNSHY KÓRİNİS
Aldyńǵy kórinistegideı. Álıhan, Mirjaqyp, Ahmet, Mústafalar sóılesip otyrǵanda, eki mılısıa esik qaǵyp kiredi.
- M ı l ı s ı ıa(somkesinen bir bet qaǵazdy alyp) Álıhan Bókeıhanov, sizdi tutqyndaý úshin kelip turmyz. Biz – KSRO halyq komısıalar keńesi janyndaǵy OGPÝ «úshtiginiń» buıryǵyn atqarýshylarmyz.
Á l ı h a n. Sottyń tergeýinsiz albaty tutqyndaýǵa bola ma eken?
- M ı l ı s ı ıa (edireńdep) Biz ony qaıdan bilemiz? Máskeýge, Býtrkaǵa barǵan soń, sol jerdegi sottyń tergeýshisimen sólesersiz. Júrýge daıyndalyńyz Álıhan Bókeıhanov! Buıryqty jedel atqarmasaq bolmaıdy, bizge de bas kerek!
(Álıhan mılısıa qolyna bergen bir bet qaǵazǵa úńile qarap, basyn shaıqap kúrsinedi).
Á l ı h a n. (mılısıaǵa shanshyla qarap) Men úıge bar
