Bıyl Alashtyń týyn kótergenine 100 jyl. Qazaq halqy úshin jan pıda dep júrgen arystarynyń attary bárimizge málim. Alashtyń kósemi Álıhan Bókeıhan, serikteri – Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Jahansha men Halel Dosmuhameduly, Jaqyp Aqpaıuly jáne basqalar – tarıhymyzdyń da, júregimizdiń de tórin alǵan. Sonymen qatar, Alashtyń ıdeıalary kezinde Alataýdyń ar jaǵyndaǵy qyrǵyz aǵaıynnyń arasynda da keń jaıylyp qalyptasqan. Alash-Ordanyń qyrǵyzdaǵy jaqtaýshylarynyń biri – Ishanǵalı Arabaev edi.
1933 jyl. Maýsym aıynyń 7-si. Tashkent qalasynyń abaqtysynda qyrǵyz tiltanýshysy, túriktanýshysy, memlekettik jáne qoǵam qaıratkeri, óz eliniń aıaýly perzenti Ishanǵalı Arabaev dúnıe saldy. Orta Azıa halyqtaryn jáne búkil túrki tildes elderin birdeı kórgen qaıratker qazaqtyń zıaly azamattarynyń abzal dosy, pikirlesi edi, qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵyna zor úlesin qosqan tulǵa edi. Ishanǵalı Arabaev 1882 jyly Qoshqar aýdanynda dúnıege kelip, óz aýylyndaǵy moldasynan hat tanyp, keıin Qarakóldegi eskishe oqytatyn tatar mektebinde jáne ýsýlı jadıd nemese tóte oqý jolymen (jańa oqý tásilimen) oqytatyn ózbek mektebinde bilim alǵan. Sóıtip, Orynbordaǵy Hýsaınıa, Úpi qalasyndaǵy Ǵalıa medreselerinde oqyǵan. Ol kezde Hýsaınıa, Ǵalıa, Ǵusmanıa medreselerde kóp qazaq, tatar, bashqurt jastary oqyǵan. Qyrymnyń azamaty Ysmaıyl Gasprınskıı bastaǵan musylman túrki tildes halyqtarynyń biriktirý maqsatynda qalyptasqan jádıdshilik qozǵalysy sol medreselerde oqyǵan shákirtterine qatty áser etken. Jádıdterdiń urany «tilde, iste, pikirde birlik» edi. Qozǵalystyń negizgi ıdeıasy musylmandardyń rýhanı jańǵyrýy, ulttyq jáne dinı dástúrli men batys zamanaýı qundylyqtaryn biriktirýi edi. Óz halqynyń múddesin oılaǵan dáýletti azamattar, kókiregi oıaý baılar mektep ashyp, baspahanalar quryp, bilim jáne mádenıetke óz qarajatyn bólgen. Bilimge qumar, yntyq jastar medreseni bitirip, elge baryp aǵartýshylyq jumys júrgizdi, halyqtyń kózin ashyp, úgit-nasıhat júrgizgen, keıingi urpaqqa úlgi bolyp balalardyń saýatyn ashqan, muǵalim bolyp istegen.
Ishanǵalı Arabaev men qazaq aǵartýshysy Hafız Sársekeev qazaq jáne qyrǵyz balalary úshin álippe qurastyrdy. Keıin Arabaev qyrǵyz aqyny Molda Qylyshtyń «Zilzala» degen shyǵarmasyn Qazanda kitap qylyp basyp shyǵardy. «Aıqap»jýrnalynyń jáne «Qazaq» gazetiniń tilshisi bolyp, Arabaev Alashtyń zıaly azamattarymen tanysyp dos bolyp ketken. Ásirese, Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatovpen berik edi. Qyrǵyz elinde muǵalim bolyp júrgen kezde, qazaq pen qyrǵyzdyń basyna ortaq qaıǵy tústi.
Bul qasiret - 1916 jylyndaǵy qandy oqıǵalar edi. Kóterilis barysynda talaı adam atyldy, asyldy, Qytaıǵa qashýǵa májbúr boldy. Arabaev ta
úrkinshilik kezinde elimen birge Qytaıǵa ketip, bir jyldan keıin oraldy. Bosqyndardyń aýyr jaǵdaıyn kórip, qazaq baýyrlaryna «Beıshara qyrǵyz baýyrlaryńdy umytpańdar» dep, «Qazaq» gazeti arqyly úndeý jasaıdy. Qyrǵyz týǵandarǵa janashyrlyq kórsetken Mirjaqyp Dýlatov edi. 1911 jyly Dýlatov «Oıan, qazaq» degen kitapti shyǵarǵan. Sottalǵan kezde, kitabiniń 1000 danasyn Jumaǵalı Tileýlın degen dosyna tapsyryp qoıdy. Qyzyljarda feldsher bolyp istegen Tileýlın sol kitaptardy tyǵyp koıǵan eken. Aqpan tóńkerisimen birge bostandyq tań atqanda, Mirjaqyp Dýlatov dosyna kitaptaryn satyp, túsken qarajatty bosqyndarǵa jiberý tapsyrady.
Al 1917 jylynyń jazynda «Alash» partıasy túzilgende, Ishanǵalı Arabaev onyń jaqtaýshylarynyń biri bolady. Ábdikerim Sydyqov pen Qasym Tynystanovpen birge Bishkekte«Alash» partıasynyń bólimshesin uıymdastyrady. Qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵy úshin terin tógedi.
Sovet úkimeti ornatylǵan soń, Ishanǵalı Arabaev Qosshy odaǵy tóraǵasynyń orynbasary bolyp isteıdi, sonda Oraz Jandosovpen tyǵyz baılanysta bolady. Keıin Tashkentke ketip, ınstıtýtta sabaq beredi. «Qyrǵyz álippesi» degen oqýlyqty shyǵarady. Arap árpiniń negizinde qyrǵyz álippesiniń qurastyrýshysy Qasym Tynystanov bolyp tabylady. Arabaev ta, Tynystanov ta álippeni qurǵan, oqýlyqty jazǵan kezinde Ahmet Baıtursynovpen baılanysta bolyp, aqyldasady. Arabaev Baıtursynovty qoldap, latyn árpine ótpeı arap árpiniń negizinde qurastyrylǵan tóte jazýyn qoldanýy jón dep oılaǵan edi. Arabaevty Tashkentke shaqyrǵan Halel Dosmuhamedov edi, ekeýi jaqyn dos edi. Al Názir Tórequlovpen álippe ján til máselelerinde pikirleri eki basqa. Tipti, talasyp, aıtysyp «Aq jol»
gazetindegi maqalalary arqyly bir-birine syn taǵyp júretin edi. Tashkentte júrip, Arabaev Qyrǵyz avtonom respýblıkasyn uıymdastyrý úshin jan talasqan. Qyrǵyzdardyń «Erkın too» gazetiniń ashylýyna da úles qosqan Arabaev edi. Orynborda ótken Qazaq-qyrǵyz bilimpazdarynyń quryltaıynyń uıymdastyrýyna qatysyp, keıin Bakýda ótken Túriktaný quryltaıyna barǵan. 1933 jyly mamyr aıynyń 10-ynda Arabaevty halyq jaýy tutqyndady.
Oǵan Sosıal-Turan partıasynyń belsendi múshesi degen jala taǵyldy. Bir aı ótpeı, Arabaev túrmede kóz jumdy. Ómiri de, taǵdyry da Alashtyń arystarymen ortaq boldy.

Asqar Daıyrbekov