Sońǵy ýaqytta Qytaı elshiliginiń aldynan amalsyz tabylatyn azamattar kóbeıdi. Olardyń elshilik aldyna aıta baratyn negizgi máselesi Qytaı jergilikti bıliginiń Qazaqstan azamattyǵyn alǵan zeınetkerlerdin zeınet aqysyn toqtatýy jáne Qytaıdan Atajurtqa kelip, Qazaqstannyń yqtıarhatyn alǵan etnıkalyq qazaqtardyń Qazaqstan bergen qujatyn jınap alý máselesi.
Qamshy aqparattyq agenttigi ótken aptada birneshe ondaǵan adamnyń osyndaı máseleni aıtyp, Qytaı bıligine ókildik etip kelgen delegasıamen kezdeskeni týraly jazǵan edi. Onda azamattardyń Qytaı bıligine aıtqan shaǵymy, talap-aryzdary jınaqtalǵan hat ta qosa jarıalanǵan. Kóp ótpeı atalǵan máselege Qazaq bıliginiń aralasýyn talap etken, Qytaıdan resmı túsinikteme suraýdyń qajettigin kótergen ashyq hat ta jarıalandy.
Qamshy tilshisi osy oraıda Qazaq kóshi-qony máselesin kóterip júrgen, Qytaıdan kelgen delegasıamen kezdesken «Jebeý» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Omaráli Ádilbekulymen arnaıy suhbattasty.
«SOTTALMADY» DEGEN ANYQTAMA TALAP ETÝ KÓSHİ-QONDY TOQTATTY
Áńgimeni Atajurtqa oralǵan qazaqtardyń problemasynan bastasaq?
Elge oralǵan qazaqtardyń máselesi týraly aıtar bolsaq sóz kóp, jan-jaqty qamtýǵa bolady. Ózderińiz bilesizder, 2009 jyly sanaqta qazaqtyń úles salmaǵyn Qazaqstan halqynyń 68 paıyzy dep aıtyp alyp, sońynan 65-ke, tipti 63-ke túsirdi. Sodan bastap qazaqqa qarsy naýqan bastaldy. Onyń ishinde qazaqtardyń demografıalyq kórsetkishine úlken úles qosqan oralmandarǵa da qarsy qańqý sóz kóbeıdi. «Oralmandar úı suraıdy, jer suraıdy», «ashtyq kezinde, soǵys kezinde eldi tastap qashyp ketken» dedi. Tipti bılik minberinen «Oralmandar bilimsiz» degen áńgimeler aıtyldy. Osynyń sońy 2013 jyly etnıkalyq qazaqtardan «sottylyǵy», «kóshi-qon paraǵynan shyǵý» týraly anyqtama talap etetin Úkimet qaýlysyna ákelip soqty. Bul qaýly osydan keıingi kóshi-qon zańyna kirdi. Osydan bastap bizde Qytaıdan keletin kóshi-qon toqtady dep aıtýǵa bolady.
2013-2016 jyldary Qytaıdan eshkim kóship kelmedi dese de bolady. Óıtkeni, Qytaıdyń jaǵdaıyn bilesizder, kez kelgen adamnyń qolynda pasport bolmaıdy. Shetelge shyqqysy kelse, shetelden shaqyrtý aldyrady. Sodan keıin pasportqa ótinish beredi. Onyń ózinde, Din isteri mekemesi, prokýratýra, ózi jumys isteıtin mekeme, bank sıaqty 8 túrli mekemeniń qaraýynan ótedi. Qylmysy, qaryzy joq ekenine qatań qaraıdy. Al shetelge shyqqan Qytaı azamattaryna «sottalmady» degen anyqtama berilmeıdi. Sebebi sottalǵan adamdy shetelge shyǵarmaıtyny túsinikti nárse. Onyń ústine 2014 jyly Qytaıda jańa zań shyqty. İshki ister mınıstrligi ótinish jasap, Premer-mınıstrleriniń qol qoıýymen 18 túrli statýstaǵy adamdarǵa, onyn ishinde jeke tulǵalarǵa anyqtama bermeıtin boldy.
Al, bizdiń bılik osyny túsingisi kelmeı paradoks zań shyǵaryp otyr. 2015 jyly aqpan aıynda parlamentte jańa kóshi-qon zańy turaly jumys toby qurylǵan. Jumys tobynyń basshysy Gúlnar Seıtmaǵanbetova hanymnyń usynysymen bizdiń «Jebeýdiń» atynan Rahym Aıypuly men Aýyt Muqıbek jumys tobynyń 18 otyrysyna qatysty. Biz «kóshi-qon paraǵynan shyǵý», «sottylyǵy týraly» anyqtama degen eki tarmaqty alyp tastaýdy usynǵan edik. Birinshi usynysymyz qabyldanyp, «sottylyǵy» týraly anyqtamany alyp tastaý usynysymyz qabyldanbady. Sebep retinde bizge terrorıstter kirip ketý qaýpin aıtty. Ol kezde İİM de, depýtattar da Qytaıdyń ishki jaǵdaıyn bilmedi. Ony biz túsindire de almaǵan shyǵarmyz. Sonymen kóshi-qon báseńdep qaldy.
2000 jyldan 2009 jylǵa deıin kóshi-qonnyń altyn dáýiri boldy. Osy ýaqytqa deıin Elbasynyń saıasatymen mıllıonǵa tarta etnıkalyq qazaq elge kelip qonystandy. Olar ár salada eńbek etip, elge úles qosyp jatyr. 2014 jyly Elbasynyń dem berýimen jańa kóshi-qon zańy shyqsa da, anyqtama talap etý qalyp qaldy. Sonda da toń jibip, kósh jandandy. Biraq, 2016 jyly qarashadan bastap Qytaı tarabynan «pasport jıyp alý» týraly áńgime shyǵa bastady.
PASPORT JINAP ALÝ – TERORIZM QATERİNEN TÝYNDAǴAN
Osy «pasport jıyp alý» týraly keńirek aıtsańyz? Qalaı bastaldy?
2016 jyly qazan aıynyń 30 kúni QHR komýnıstik partıasy ortalyq komıteti, úgit-nasıhat departamentiń basshysy bastaǵan, quramynda Qytaı qoǵamdyq ǵylym akademıasy, Shyńjań qoǵamdyq ǵylym akademıasynyń ǵalymdary bar delegasıa Astana, Almaty qalalarynda saparda boldy. Olar din men mádenıet jóninde úgitteýdi maqsat etken. Almatyda «Jebeý» qatysqan máslıhat ótip, ol kisige etnıkalyq qazaq tyǵyz qonystanǵan Shyńjańdaǵy «pasport jınap alý máselesin» túsindirip berýin suradym. Ol kisi «Sırıadaǵy jaǵdaıdy bilesizder. Álemde terorızm qaýpi órship tur. Osy barysta bizdiń Shyńjańnan óz atyn emes, basqanyń atyn paıdalanyp pasport jasap alý isi kóbeıip ketti. Ázirgi maqsat osyndaı jaǵdaılardy anyqtap, shara qoldaný», - dep túsindirdi. Alǵashynda pasporttar tekserilip, zańǵa saı bolsa qaıtarylyp otyrǵan.
PASPORT JINAP ALATYNDAR NE QAZAQSTANǴA BARMAÝDY, NE ZEINETAQY ALMAÝDY SURAIDY
Alaıda, SHUAR boıynsha qoldanylǵan saıasat İle qazaq oblysyna kelgende ózgerip ketken. Jergilikti bılik «asyra silteýge» jol berip, zeınetkerlerdiń zeınetaqylaryn toqtatyp tastaǵan. Olarǵa «zeınetaqy alam deseńder» Qazaqstan azamattyǵynan shyǵyńdar dep talap qoıǵan. Qytaıda «mádenıet tóńkerisi» aıaqtap reforma jáne syrtqy esik ashý saıasaty bastalǵanda shetelden ınvestor shaqyrý úshin 1982 jylǵy shyqqan úlken muǵajyrlyq zań bar. Osy muǵajyrlyq saıasattyń arqasynda Qytaı tipti gúldendi dese de bolady. Oǵan saı zeınet jasyna jetken Qytaı azamaty qaı elge baryp qonystansa da, azamattyq alsa da oǵan zeınetaqysy tólenedi. İledegi jergilikti bılik osyny túsinbeı zeınetkerlerden «ne Qazaqstanǵa barmaýdy, ne zeınetaqy almaýdy» tańdaýdy talap etken. Sondaı-aq Yqtıarhat alǵandarǵa da sondaı talap qoıyp, biraz adamnyń yqtıarhatyn alyp qoıǵan.
Shyńjań ólkelik bılik jyldyń basynda sheteldegi azamattardy túgel qaıtyp «pasporttaryn tapsyrýǵa» shaqyrǵan. Sonyń saldarynan shekara beketterinde qańtardyń 14-15-i kúnderi adam tolyp ketken. Bundaı jaǵdaıdy estigen soń biz qujattar jınap, 16 qańtarda Almatydaǵy Qytaı konsýlymen sóılesip, resmı hat tapsyrdyq. Konsýl bas elshige de jazýǵa keńes berdi.
«Jebeý» respýblıkalyq birlestigi 2017 jyly qańtardyń 25-i QHR-nyń Qazaqstandaǵy bas elshisi Chjan Hanhoı myrzaǵa, QHR-nyń Almatydaǵy bas konsýly Chjan Veı myrzaǵa, Shyńjań avtonomıalyq úkimettiń syrtqy ister departamentine, Qytaı muǵajyrlar qoǵamyna(Qaýymdastyq sıaqty mıgrasıalyq iske aralasatyn, memlekettik búdjetten qarjylandyrylatyn qoǵamdyq uıym) resmı hattar jóneltti.
Bir aptadan keıin bizdi qabyldaǵan Almaty qalalyq konsýldyń orynbasarynyń túsindirýi boıynsha, olar da jergilikti bıliktiń is-áreketi durys emestigin qýattady. 2017 naýryz aıynyń 16 kúni naýryz merekesine baılanysty bas elshi Talǵat Mamyruly ekeýmizdi Astanaǵa shaqyrdy. Merekelik dastarhanda da bas elshige tikeleı máseleniń ýshyǵyp turǵanyn jetkizdim. Naqty jaǵdaılar boıynsha qujattar berdim. Osydan keıin Almatydaǵy konsýldyń orynbasary bizdi ekinshi ret qabyldady. Qabyldaýǵa «Jebeýden» 4 adam jáne zań buzýshylyq faktilerine ushyraǵan birneshe keıipker birge kirdik. Olardyń biri sheshesi Qytaıǵa ketip, qujatyn jergilikti bılik alyp qoıǵan 14 jastaǵy Aqqanat Jaqanqyzy, ekinshisi Tarbaǵataı aımaǵy, Dúrbiljin aýdanyń zeınetke shyqqan muǵalimi Aldıarhan Túrkistanuly.
Beıjińdegi «Bir jol-bir beldeý» forýmynan keıin, 2017 jyly 19 mamyrda bas elshi Chjan Han hoı myrza Astanaǵa talqy jıynǵa shaqyrdy. Sol kezde bas elshige taǵy da biraz qujattar tapsyrdyq. Onyń ishinde İle oblystyq Kásipodaq uıymynyń bir azamatqa «Qazaqstanǵa baryp Yqtıarhatyńdy tapsyryp kel nemese zeınetaqy ala almaısyń» degen resmı qujatyn kórgen elshiniń ózi qatty ashýlandy. Ol bizge sabyr etýdi aıtyp, osy istermen aınalysatynyn jetkizdi. Biz de múmkindik týa qalsa aýyq-aýyq bas elshige, bas konsýlǵa jaǵdaıdyń kúrdeliligin jetkizip otyrdyq. Bul máseleler týraly baspasózde de shyǵa bastady.
Sodan soń ótken aptada Qytaı bıligi ókilderinen delegasıa keldi. Aldymen Astanaǵa kelgen olar bizge aldyn ala habarlasyp «talap-aryzdarymyzdy qaımyqpaı aıtýdy» surady.
Delegasıanyń quramynda kimder bar?
Delegasıanyń basshysy SHUAR úkimeti, syrtqy ister departmentiniń sekretary. Onyń quramynda İshki ister mekemesinen, kadrlar mekemesinen, tártip tekserý komıtetinen, ádilet departamentinen, İle Qazaq oblystyq tártip tekserý komıtetinen jalpy segiz adam keldi. Olar ózderiniń máseleni tolyqtaı sheship kete almaıtynyn, «talap-aryzdarmen» tanysýǵa kelgenin, sheshilýine yqpal etetinderin aıtty.
«Jebeý» uıymynan 5 adam, zardap shekkenderden ókil retinde 9 adam
(Qyzmet grýppasymen kezdesýge qatynasqan adamdar tizimi
1. Muqan Mamyqtan
2. Taýqıdin
3. Ertaı Nurmuhammed
4. Aldıarhan Túrkistan
5. Tursynhan Oshan
6. Nurtýǵan Nurdambek
7. Dáýletbek Tursynbek
8. Murat Júnjuma
9. Aqqanat Jaqan
10. Aınur Musabek) kezdesýge kirdik. Óz atymyzdan jazbasha hatymyzdy ótkizip, 30-ǵa taıaý qujat tapsyrdyq. Sondaı-aq, 6 usynysymyzdy aıttyq.
Birinshi, keıbir mekemeler zeınetkerlerdiń pasportyn, yqtıar hatyn jınap alyp, eshqandaı túsinikteme bermeı kúttirip otyr ;
Ekinshi, olarǵa Qazaqstan azamatynan shyǵýdy buıyrǵan. Olaı bolmaǵanda zeınetaqyny toqtatamyz degen;
Úshinshi, eki aı ishinde Qazaqstannan alǵan yqtıar hatyn qaıtarýyn mindettegen, sóıtpegende zeınetaqyny toqtatyp, pasportyn jıyp alatynyn aıtqan.
Tórtinshi, Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵan adamdardyń ishinde ýaqytynda propıskasyn óshirmegenderdi qos azamattyq dep tanyp, zeınetaqysyn toqtatqan, Esh sebepsiz propıskasyn óshirýge kedergi keltirgen.
Besinshi, ýaǵynda mekemesine baryp tizim bergenderdiń (densaýlyǵyna baılanysty) zeınetaqysyn toqtatqan.
Altynshy, qaıtyp barǵan biraz kisilerdiń jasy ulǵaıǵan, densaýlyqtary jaqsy emes, bala-shaǵalary qasynda joq, turatyn jaılaryn satyp jibergen. Osy kisiler qatty qınalyp jatyr. Osyndaı jaǵdaılarǵa mán berýlerin suradyq.
DELEGASIAMEN ÁŃGİMEDEN KEIİN MÁSELE SHESHİLE BASTADY
Tórtinshi talapty ashyp túsindirip ketseńiz?
Qytaıdan kelgen etnıkalyq qazaqtar Qazaqstan azamattyǵyn alǵanda Qytaı tólqujatyn ótkizip beredi. Oǵan sáıkes ol adam Qazaqstan azamaty atanǵannan keıin Qytaıda tirkeýden óshirilip, azamattyǵy joıylýy tıis. Qytaı sosıalısik júıeden shyqqan el bolǵandyqtan propıska túzeý máselesi júıege áli tolyq túspegen. Batys óńir Shyńjańda jumys mehanızmi durys qoıylmaǵandyqtan Qazaqstan azamattyǵyn alyp ketken adamdardyń kóbi olarda propıskadan óshirilmegen. Oǵan azamattyń esh kinási joq.
Ertesi Álıa Janabilqyzynyń qonaqasy dastarhanynda osy delegasıamen taǵy birge boldyq. Olar bizdiń talaptarymyz oryndy ekenin, bara salyp basshylyq oryndaryna jetkizetinin, jergilikti basqarý oryndaryna túsindirý toptaryn jiberetinin aıtty.
Kesheden beri bizge zeınetkerlerdiń tólemi jasala bastaǵany týraly habar kelip jatyr. Al, yqtıarhat alǵandardyń yqtıarhattary da qaıtarylǵan, alaıda tólqujattary berilmeı jatyr eken. Sebep retinde áli Qytaı azamaty ekeni aıtylǵan.
QUQYQ BUZÝSHYLYQQA 17 MYŃDAI ADAM USHYRAǴAN
Bizdiń esebimizde 2 qala, 8 aýdannan 17 myńdaı adam osyndaı túrli quqyq buzýshylyqqa ushyraǵan. Osylardyń kóbi memlekettik qyzmetkerler jáne partıa músheleri. Ózderińiz bilesizder, Qytaıda qarapaıym malshy, eginshi memleketten jalaqy almaıdy. Al, memlekettik kadr júıesi basqasha. Olardyń zeınetaqysy bar, basqa medısınalyq qamsyzdandyrý qyzmetteri bar. Sondaı-aq zeınetke shyǵýdyń da bólek erejesi bar. Memlekettik qyzmetkerlerdiń kóbi partıa múshesi.
Qytaı partıa múshelerine talapty kúsheıtip jatyr, zeınetke shyqsa da uıymnan qol úzbeý kerek dep qaraıdy. Yqtıarhat alǵanymen Qytaı pasportyn qoldanǵandyqtan bizdiń baqylaýymyzda bolý kerek dep túsindirdi.
Al, baspasózde shyǵyp jatqan qamaý týraly máseleniń naqty faktisine kezikpedim.
Qytaı «terorızm qaýpi» degen atty jamylyp, dinı senimdi joıyp jatqan joq pa?
Qytaılar arab elderi men Túrkıaǵa barǵandarǵa «qyryn» qaraı bastady. Shekaralyq baqylaýda qatań tekseredi. Onyń bári terorızm qaýpimen baılanysty.
Jaqynda Qytaı ortalyq ulttar komıteti ulttyq ister komıteti sekretary bergen suhbatynda «din ár ulttyń ǵasyrlardan jalǵasyp kele jatqan senim bostandyǵy ekenin, din ustanýshylardyń bárin terrorısterdiń qataryna qospaý qajet ekenin, adamdaryń dinı nanyma qurmet etý qajettigin» aıtty. Mine budan Qytaı ortalyq úkimetiniń dinge degen, musylmanǵa degen aıqyn pozısıasy kórinedi.
Qytaı prezıdenti Sı Szınpen bılikke kelgen soń zańdy elge aınalamyz degen. Olar korrýpsıamen kúresip keledi. Qytaıda reformashyldar men konservatorlar arasynda úlken kúres súrip jatyr.
Jalpy jaǵynan Qytaıdyń saıasaty durys júrip kele jatyr. Al, Shyńjańnyń jaǵdaıy kúrdeli. Onyń ártúrli sebepteri bar. İshki Qytaıda júrgen keıbir reforma Shyńjańda júrgen joq, aqparattan alystaý qaldy. Jergilikti basshylardyń tanym-túsinigi tómendeý bolyp jatyr.
Qazaq-qytaı arasyndaǵy baılanysty qalaı baǵalaısyz?
Elbasynyń arqasynda biz Qytaımen syrtqy saıasatymyzdy óte tabysty júrgizip otyrmyz deýge bolady. Qytaıdyń kóptegen elmen jasamaı qoıǵan «tutqyn almasý» kelisiminiń ózi úlken jetistik. Odan syrt bizdiń taǵy bir tabysymyz Úrimjide konsýldyq qyzmettiń rolin atqaratyn mekeme ashýymyz. Qytaı bıligine kompartıa kelgennen keıin eshqashan Úrimjide birde-bir elge konsýldyq ashýǵa ruqsat bermedi. 1949 jyldan buryn Úrimjide Reseıdiń, Anglıanyń, Amerıkanyń konsýldyqtary boldy. Qazaqstan 1995 jyldan bastap Úrimjide «vızalyq qyzmet» júrgizip keledi. Bul barlyq elde tek bas elshilikte beriletin qyzmet. Negizinen Shyńjańda qonystanǵan qazaqtar úshin bul óte paıdaly boldy. Basqa alpaýyt elder de Shyńjańnan óz konsýldyqtaryn ashqysy keledi, biraq Qytaı ruqsat bermeı otyr.
Almatyǵa kelgen konsýl Jań Veı buryn Orta Azıada turǵan, orys tilin jetik biletin, bas elshi de Qazaqstannyń jaǵdaıyn jaqsy biletin adamdar. Elshi retinde olar qazaq-qytaı qarym-qatynasyn, mádenı baılanysyn jaqsartýǵa kúsh salyp jatyr deýge bolady. Qazaq stýdentterge grant bóle bastady. Materıaldyq jaǵdaıy tómen otbasylarǵa kómek kórsetip jatady. Bizdiń usynys hattarymyzdyń bárin qabyldady. Osy retki qyzmet grýppasynyń kelýi osy eki kisiniń eńbeginiń arqasy.
Qytaı oqý-aǵartý jaǵynan da bizge mán bere bastady. Buryn ortalyq Ulttar ýnıversıteti men İle pedogogıkalyq ýnıversıtetinde ǵana qazaq tili kafedrasy bolsa byltyr Beıjińdegi Shet tilderi ýnıversıtetinde, bıyl Shanhaıdaǵy shet tilderi ýnıversıtetinde, Shı An qalasyndaǵy bir ýnıversıtette qazaq tili kafedralary ashyldy. Bizdi Ortalyq Azıadaǵy iri strategıalyq áriptes retinde qatty zertteı bastady.
«JOLBARYSTYŃ UIaSYNA BARMASAŃ, KÚSHİGİN QAITYP AÝLAISYŃ?»
Al, biz Qytaılardy zertteı aldyq pa?
Bizdiń qytaıdy tanýymyz jetispeı jatyr. Bizdegi Qytaı jónindegi túsinik qasańdaý. Biz Qytaıdan qorqamyz hám kózge ilmeımiz. Alymsynbaıtyn tusymyz basym. Táýelsizdiktiń 25 jylynda bizdiń Almatydaǵy, Astanadaǵy joǵary oqý oryndarynda Qytaı tili kafedralary jumys istep tursa da áli kúnge deıin myqty qytaı tili mamany shyqty dep aıta almaımyn. Murat Áýezovtiń, Qapezovanyń deńgeıinde qytaıtanýshy joq. Al, Qytaıdan kelgen mamandar Nábıjan Muhamedqanuly, Dúken Másimhan, Baqyt Ejenhan, Saǵyntaı Suńǵataı syndy azamattar jaqsy eńbek etip jatyr.
«Qytaı fobıasyn» bizge alǵashqy bolyp Sovet odaǵy qalyptastyrdy. 1960 jyldan Sovet odaǵy ydyraǵanǵa deıin 30 jyldaı eki el ıdeologıalyq soǵys jasady. Qytaılar Sovet elderin jeksuryn kórsetse, Sovet odaǵy da halyqqa Qytaıdy jaý dep uǵyndyrdy. Táýelsizdik alǵannan keıin de orys tildi basylymdar «qara qytaı qaptasa sary orys ákeńdeı kórinedi» degen sarynda maqalalar jarıalanyp, Qytaı qorqynyshyn umyttyrmady. Qazaqta sóz bar, «barmasań kelmeseń jat bolasyń, almasań bermeseń sart bolasyń» degen. Qytaıda da «jolbarystyń uıasyna barmasań, kúshigin qaıtyp aýlaısyń?» deıtin mátel bar. Biz Qytaıdan qorqyp, barys-kelis jasamasaq onda qalaı damımyz. Kórshini qudaı tańdaıdy deıdi. Bul Alla Taǵalanyń bergen kórshisi. Kórshimen qalaı turý ózińe baılanysty. Kórshini túsinýge, bilýge mindettimiz. Bizden jaqsy qytaıtanýshylar shyǵýy kerek, iri qytaıtaný ınstıtýtymyz bolýy kerek. Jýrnalıser maqalasynda kóbinde Qytaıdy zerttemeı jatady. Qytaıda 1990 jyldardan bastap eńbek etip kele jatqan Qazaqstandy, Orta Azıany zertteıtin ondaǵan ınstıtýt bar. Onyń óz mektepteri bar. Tipti birneshe býyn ǵalymdar qalyptasyp ketti dep aıtýǵa bolady.
«Qytaı ekspansıasy» týraly aıtylady. Bizge Qytaıdan qaýip bar ma?
Ekspansıa týraly kóp aıtylady. Bizge Arabtan, Parsydan, Orystan kóptegen elden ekspansıa boldy. Jaqyn kórshilerden de boldy. Qazir de bar. Biraq bizdiń Qytaımen aramyzda 751 jylǵy Taraz mańyndaǵy Atlah shaıqasynan keıin soǵys bolǵan emes. Onyń ózi Arab-qytaı soǵysy. Odan bergi zamandarda beıbit qarym-qatynas jasap kele jatyrmyz. Qytaı sońǵy kezde qarqyndy damydy. Onyń ústine Qytaıda gýmanızm qatty jetilgen. Qytaı respýblıka bolyp qurylǵan soń, syrtqy saıasatta «eshkimniń ishki isine aralaspaý» degen prınsıp ustandy. Árıne Indıamen, Vetnammen jańjaldasty. Qazirde muhıtta shekaralas eldermen talas tartysqa túsip otyr. 1917 jylǵy tóńkeriste, 1933 jyldaǵy ashtyqta kóptegen qandastarymyz Qytaıǵa baryp, pana tapty.
ÓZİMİZGE MYQTY BOLSAQ BİZDİ JAÝ ALMAIDY
Túptep kelgende jaý syrttan kelmeıdi. Ózimizge myqty bolsaq, ekonomıkamyz, ǵylymymyz ilgeri bolsa bizdi eshkim ala almaıdy. Tarıhtan ǵundardyń, túrikterdiń, babalarymyz qurǵan memleketterdiń bárinde biz ishten shyqqan jaýlardyń kesirinen qurydyq. İshten ydyradyq. Izraıldy alyp qaraıyq, qý daladan memleket qurdy. Álemnen qandastaryn shaqyrdy. 5-6 mıllıon ǵana halyq aınalasyndaǵy 100 mıllıondaǵan halqy bar memleketterge tótep berip otyr. Bizde kóshi-qon saıasatyn jaqsy qolǵa aldyq. Biraq turalap qaldy. Óıtkeni qazaqtyń kóbeıgenin, kórkeıgenin kóre almaıtyn kómeski kúshter kóp. Jaǵamyzǵa jaý jarmaspas úshin halyqtyń potensıalyn kóterý kerek. Bilim deńgeıimiz, sanamyz joǵary bolýy tıis.
Qytaıda jeke kýálikke azamattardyń ulty jazylatyn, 2020 jylǵa qaraı osy joıylady degen sóz bar...
Bul ulttyq memleketterdiń bárinde bar úrdis. Fransıa, Amerıka, Túrkıa sıaqty elder paıdalanyp keledi. Qytaı halyq sany jaǵynan onsyz da ulttyq memleket. Olarǵa bundaı zań qabyldaýdyń da qajeti joq. Bul jóninde men eshqandaı aqparat estimedim.
Qazaq bıligi qytaıdaǵy etnıkalyq qazaqtar taǵdyryna qalaı aralasa alady?
Árıne, onyń shekteýli múmkindikteri bar. Bizdiń Qytaımen aramyzdaǵy syrtqy saıasat Elbasynyń arqasynda jaqsy qalyptasqan. Qytaımen aramyzdaǵy shekaralyq máselelerdiń bári sheshilgen. Bul biz úshin úlken dıplomatıalyq tabys. Nege deseńiz Qytaı ońtústik teńizderinde áli shekaralyq kelisimge kelmedi. Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń saıası, ekonomıkalyq órleýi ótken ǵasyrdyń ortasynan qalyptasty deýge bolady. Halyq sany mıllıonnan asty. Mindetti oqý-aǵartýdy jolǵa qoıdy. Osynyń bárine Alash zıalylarynyń yqpaly boldy. Ótken ǵasyrdyń 30 jyldarynda bir top Alash zıalylary kóship bardy. Mektep saldy, omarta ashty. Gazet-jýrnaldary shyǵardy. Shákárim qajynyń balasy Zıat Shákárim, aǵaıyndy Mársekovter, aqyn Kódek Maralbaıuly, Júsipbek Shaıhyslam, t.b. Zıalylardyń barys-kelisi úzilmedi. Qytaı qazaqtarynyń ózindik júıesi qalyptasty. İle qazaq oblysy bar. İlede úlken qazaq ýnıversıteti bar, onyń 50 paıyzdaıy qazaq stýdentterden turady. Qytaıdaǵy birden bir qazaq ýnıversıteti dep aıtýǵa bolady. 24 saǵat qazaq tilinde tolqynǵa shyǵatyn radıo-telearnalar bar. Qazaqsha ádebı kitaptar basyp shyǵaratyn baspalar bar. Degenmen kóptiń aty kóp. Birte-birte tabıǵı túrde qazaq tili otbasylyq qana tilge aınalyp bara jatyr. Jumysqa ornalasý úshin, ósip damý úshin bir kezde Qazaqstanda orys tili qalaı jalpylassa, ol jerde solaı qytaı tili dendep kirdi. Óıtkeni alyp memlekettiń 94 paıyz halqy Qytaı. Solaı bolsa da Qazaqstan arǵy bettegi etnıkalyq qazaqtarǵa múmkindiginshe kómek berip jatyr. 2004 jyldan bastap qazaqtarǵa vıza tegin berile bastady. Ekonomıkalyq baılanys ta shekaranyń túbindegi, Úrimjidegi qazaqtardyń ekonomıkalyq qýatynyń ósýine oń yqpal etti. Qytaıdaǵy qazaqtardyń óner jaǵy da kemshin qalmady. Eń alǵashqy kıno «Qasen-Jamıla» 1954 jyly túsirildi. «Tán Shan qyzyl gúli» degen sıaqty qazaq fılmder Qytaıdyń alǵashqy 10 jyldyǵyndaǵy úzdik týyndylar boldy. Úlken tomdyq qazaq-qytaı sózdigi basyldy. Abaıdyń eskertkishi Beıjińde turǵyzyldy.
Al, Qazaqstannan qaýymdastyq jumys istep jatyr. Oqý-aǵartý salasynan 2 paıyz grant etnıkalyq qazaqtarǵa berilip keledi. Al, ishki isine aralasý eshbir elde joq. Biraq, biz qalaıyq, qalamaıyq qytaılyq sıvılızasıaǵa tótep bere almaımyz. Óte-móte jastar jutylyp barady. Shyn máninde bizdiń Qytaımen baılanysymyz jaqsy. Munaı-gaz salasynda Qytaıdyń úlesi 20 paıyzǵa jetti. Taý ken óndirisinde, qurylys ta, tipti aýyl-sharýashylyǵynda da Qytaı kompanıalary jumys istep jatyr. Biz osy múmkindikti paıdalanyp, keletin jumysshylar arasynan etnıkalyq qazaqtardy talap ete bilsek, SİM osyndaı shattar qoısa óte paıdaly bolar edi. Mysaly 2 jyl buryn Aqtoǵaıda ashylǵan bir kende ınjenerinen shopyryna, aspazshysyna deıin Qytaıdan kelgen oralmandar eńbek etti. Osyny biz durys paıdalana alsaq ári eńbek kúsh retinde, ári mıgrasıalyq jaǵynan utymdy bolar edi.
Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Nurǵalı NURTAI
