Kórkem ádebıet - adamnyń tárbıeshisi. Ótken ǵasyrdyń kórnekti ókilderiniń kóshin bastap turǵan Abaı qara óleń men qara sózdi óz bıigine kótere bilgeni kózi qaraqty jandardyń barlyǵyna belgili. Búgingi kúnde de óz dámin joǵaltpaǵan Abaıdyń murasy birneshe shet tilderge aýdarylǵan.
Al búginde kórkem shyǵarmalardyń shet tilge aýdarylýy jaıly az estımiz. Onyń basty sebebi ne? Jarnamasy az ba, álde qalaı? Tól týyndylarymyzdyń shet tilderde sóıleýine memleket qandaı jaǵdaı jasap otyr degen syndy san saýal ádebıette júrgen árbir azamattyń kókeıinde bolýy múmkin. Endeshe, osy suraqtardyń jaýabyn izdep kórelik!
Elbasy Nursultan Ábishulynyń «Bolashaqqa baǵdar:rýhanı jańǵyrý» maqalasynda otandyq mádenıet BUU-nyń alty tili – aǵylshyn, orys, qytaı, ıspan, arab jáne fransýz tilderinde sóıleıtinin aıtqan bolatyn. Sonymen qatar, aýdarma búrosyn qurý máselesi de kóterilgen-di.
Memleketten qoldaý kórsetilgeli jatqanyn bildik. Al qandaı ózgerister oryn alýda? Álemdik arenaǵa qandaı shyǵarmalar enýi kerek? Qamshy aqparat agenttiginiń jýrnalısi Qazaq ádebıetinde ózindik orny bar Qasymhan Begmanov, Beksultan Nurjekeulymen jáne aýdarma salasynda alǵashqy qadamyn basyp jatqan jas aqyn Edilbek Dúısenovpen búgingi aýdarmanyń deńgeıi aıasynda suhbat júrgizgen bolatyn.
Qasymhan Begmanov, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Qazirgi kórkem ádebıettiń shet tilderge aýdarylý qandaı dárejede? Shyǵarmalardyń shet tilderge az aýdarylýynyń basty sebebi nede?
Aýdarmanyń dárejesine keler bolsaq, ony birneshe bólikke bólip qaraýǵa bolady. Birinshiden, aýdarma jasaıtyn adamnyń aqyndyǵynda. Eger aýdarma jasaǵan adamnyń óleńge, qara sózge esh qatysy joq bolsa, sóz qadirin túsinbeıdi. Sózdi belgili dárejesinde órnekteı almaıdy. Ekinshiden, sózbe – sóz aýdarma jasaǵan adamnyń óleńniń tabıǵatyn asha almaýynda. Qalamgerdiń árbir sóziniń astarynda tereń bir maǵyna, oı jatady. Ony bireý túsinedi, endi bireý astaryna úńilmesten eń jeńil degen balamasyn qoldanady. Maǵynasyn durys jetkize almaıdy. Úshinshiden, shyǵarmanyń avtory men aýdarmashynyń deńgeıles bolmaýynda.
Aýdarma salasyndaǵy eń ózekti másele qaısy?
Aýdarma salasynda taǵy bir ózekti másele bar. Aýdarylatyn shyǵarmanyń avtorynyń jasy da eskeriledi. Qansha jerden jastarǵa jaǵdaı jasamyz desek te , orta tolqyndy umyt qaldyryp jatamyz. Aǵa tolqyn bir bólek, jastar bir bólek. Sońǵy saıasat jastarǵa jaǵdaı jasaımyz dep sapasyz dúnıelerdi naryqqa shyǵaryp jatady. Tipti adamnyń jasyna shekteý qoıýda. Aýdarma jasaýǵa 35-ten 40 jasqa deıingi tulǵa bolý kerek dep jatady. Ol durys emes. Shyǵarma aýdarylý úshin áýeli qazaqty moıyndatý kerek. Halyq moıyndaǵan eńbekterdi ózge ultqa da uıalmastan kórsete alamyz.
Basqa shet eldiń jas qalamgerleriniń shyǵarmalary álemdik arenaǵa tez enip jatady. Ózge tilderge tez arada aýdarylyp, oqyrmanǵa usynylady. Álemdik dárejedegi bestseller dep tanylyp jatady. Otandyq qalamgerlerdiń shyǵarmalary nelikten dál solaı nasıhattalmaıdy?
Al memleket tarapynan kórkem shyǵarmalardyń aýdarylýyna qandaı jaǵdaı jasalǵan?
Dál osy suraq aıasynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, «Qalamger-Medıa» ortalyǵynyń dırektory, aqyn Janarbek Sadyqanuly Áshimjanmen «QazAqparat» agenttiginiń tilshisi suhbattasqan bolatyn.
Janarbek Sadyquly: «Sońǵy jyldary jazýshylarǵa bılik tarapynan qoldaý kórsetilip keledi. Áıtkenimen, ádebı aýdarmaǵa memleketten tikeleı qarjy bólinbese, onyń júzege asýy qıyn. Keńes Odaǵy tusynda ádebı aýdarmaǵa memleketten arnaıy qarjy bólinetin. Sonyń arqasynda dańqty klasıkterimiz: Áýezov, Músirepov, Soqpaqpaevtar ózge tilderge aýdaryldy.
Qazir jekelegen jazýshylar óz tanystary nemese jeke qarjy múmkindikterin paıdalanyp, aýdarttyryp jatyr. Mysaly, Túrkıada Beksultan Nurjekeev, Nurlan Orazalın, Ǵalym Jaılybaı, Ulyqbek Esdaýlet, Smaǵul Elýbaı, Sábıt Dosanov, Jumabaı Shashtaı, Marhabat Baıǵut, Rahymjan Otarbaev, Berik Shahanov sekildi qalamgerlerdiń shyǵarmalary túrik tiline aýdarylyp, basyldy, taratyldy. Buǵan negizinen qoldaý kórsetken Qazaqstannyń Túrkıadaǵy elshiligi jáne «TÚRKSOI» uıymy bolatyn. Kóbine, elshilikter arqyly jumys jasaldy.
Sońǵy ýaqyttary mysaly, 2015 jyly 80 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Muqaǵalı Maqataevtyń óleńderi qytaı tiline aýdaryldy» , - dep memleketten aýdarma salasyna qarjy bólinetinin aıtyp ótti.
Beksultan Nurjekeuly, jazýshy.
Qazirgi tańdaǵy aýdarma salasyna qandaı baǵa berer edińiz?
Ádebıet pen óner memlekettiń ulttyq kórsetkishi. Al ulttyq kórsetkishimizdi memleket tanytýǵa at salysý kerek. Óz-ózimizdi ekonomıkalyq jaǵynan, basqa jaǵynan damydyq dep qaıta-qaıta aıta berý durys emes. Ár el óziniń ádebıeti men óneri negizinde tanylady. Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» degen maqalasynda aýdarmaǵa jaǵdaı jasalyp otyr. Bul bastama kóp nárseden úmitti etedi. Bizdiń memleketti ózge elderdiń tanýy- ádebıet pen mádenıetten bastaldy. Shyǵarmalarymyz ózge tilde jaryq kórgende ǵana, bizdiń eldi tanýshylardyń sany artady.
Al aýdarmaǵa keler bolsaq, osy salada ter tógip júrgender bar. Alaıda kóp ýaqyt kerek. Bári bir kúnde bola salmaıdy. Aýdarma - bir halyqty kelesi halyqqa tanystyratyn kópir. Al sol kópirdiń qurylysyna uzaq ýaqyt talmaı etý kerek.
Al aýdarmashylardyń deńgeıine qandaı baǵa beresiz?
Negizinen Keńes úkimeti kezinde aýdarmashylar tek qazaq tiline orys tiline aýdarýmen ǵana aınalysty. Tikeleı aǵylshyn, fransýz, qytaı tiline aýdaratyndar kemde-kem edi. Qazirgi kezde de joqtyń qasy. Qazirgi kezde bar, biraq olar jolma-jol aýdarýshylar ǵana. Alaıda shyǵarmanyń mán-maǵynasyn tolyq jetkize alatyn kórkem aýdarmashylar áli qalyptasqan joq. Búginde aýdarma redaksıalary bar dep estımiz, biraq aýdarmadan kitap oqydym degendi estimeppin. Budan bólek ózi qalyptasqan aýdarmashylar da bar. Mysaly, J.Orazbaı parsy tilinen tikeleı aýdarady. Qalyptasyp kele jatqan aýdarmashylarǵa jaǵdaı jasaý kerek.
Ózińizdiń shet tilde jaryq kórgen qandaı shyǵarmalaryńyz bar?
Amerıkada «Kútýmen keshken ǵumyr» romanym, al Túrkıada «Bir ókinish, bir úmit» romanym aýdaryldy. Meni arnaıy shaqyryp, aýdarmanyń tusaýkeseri ótti. Túrkıada jaryq kórýine qolǵabys etken elshilikte otyrǵan Janseıit Túımebev boldy. Jalǵyz meniń ǵana emes jıyrma shaqty avtordyń kitaptary túrik tiline aýdaryldy. Túrkıa jurty týystas halyq bolǵandyqtan ol jaqta oqylýy salystyrmaly túrde joǵarǵy deńgeıde.
Al aýdarma eki elde de 1000 danamen jaryq kórdi. Bul degen meni búkil Amerıka nemese Túrkıa túgelimen tanyp ketti degen sóz emes. Alaıda az da bolsa úlken istiń basy bolyp otyr. Budan bólek birneshe áńgime, povesterim shet tilge aýdarylyp júr. Olardy aýdarma dep sanamaımyn. Ózim basqa tilge aýdarma jasaý degenge qatty qyzyǵa bermeımin. Meni qazaq oqysa maǵan sol jetkilikti.
Osy oraıda aýdarma salasyna bet buryp, Bodlerdiń óleńderin orys tilinen qazaq tiline aýdaryp júrgen jas aqyn Edilbek Dúısenovpen baılanysqa shyqtyq.
Edilbek Dúısenov, jas aqyn.
Qazirgi aýdarmanyń deńgeıi qandaı? Aýdarmashylar túpnusqadaǵy oıdy dál jetkize alady ma?
Kimmen pikirlesińiz, meıli qaı ortadaǵy ádebıet haqyndaǵy aıǵaıly-shýly áńgimeniń arasynda bolyńyz, dál qazir ádebıettegiler men ádebıette júrmin dep esepteıtin ekiniń biri aýdarma máselesin sóz qylady. Qara aspandy tóndiredi, tili jetkendi qarǵaıdy, ózi qazaq ádebıeti túgili oqyrman oıynyń qarǵa adym jerge alǵa jyljýyna tıtimdeı de úlesin qosýǵa nıetti bola turmasa da. Árıne, osyndaı ortadaǵy áńgimeler BAQ betterine dál solamaıymen qotarylyp jatqany bar. Olaı bolǵan da, bola beretin de shyǵar. Birneshe aı buryn Toqtaráli aǵa Tańjaryqtyń "Jas ádebıetshilerdi "emıgrasıaǵa" jiberý kerek" degen maqalasy "Ádebıet portalynda" jaryq kórdi. Biz kóksegen murat pen bizdi tolǵandyrǵan biraz shetin máseleniń sheshimin aıtyp ótken ótkir maqala boldy. Suraqqa kóshsek. Aýdarmanyń deńgeıin dál qazir anyqtaý qıyn. Olaı deıtin sebebim, meniń aınalamdaǵy energıasy óleń jazýdan da basqa dúnıelerge jetip artylatyn qyz-jigitter shama-sharqy, qadarı-hálderinshe aýdarma jasap jatyr. Biraq olar áli jaryqqa shyǵyp jatyrǵan joq, demek aǵa býyndar odan beıhabar bolýy da tıisti. Aldaǵy ýaqytta bıliktegiler aýdarma máselesin sheshemiz dep ýáde ústine ýáde berip jatyr. Árıne, mundaı jańalyqty estip kórmegen táýelsizdikte týǵan bizder úshin bul qýanysh. Degenmen, ol da eń basty dúnıeni sheship bere alady dep oılamaımyn. Taqyryptyń sapa jóninde ekenin óziń de shamalap otyrsyń.
Bir eldiń ekinshi elge mádenıetin tanytatyn aýdarma salasy týraly az da bolsa oı qozǵap kórdik. Bireý memleketten qoldaý kútse, endi biri óz betinshe qolynan kelgenin jasap baǵýda. Bir pikirler qazirgi kóp eńbektiń sapasyzdyǵyna nusqaıdy. Sonyme qosa, halyq arasynda qoshemetke bólenip, memlekettik syılyqty alyp jatqan shyǵarmalardyń ózi bir sheńber aıasynan shyǵa almaı otyrǵany da qynjyltady.
Ótken ǵasyrmen salystyrǵanda aýdarma jumystary az júrgizilýde dep jatamyz. Al shyn máninde birimiz bilip, birimizge beımálim bolyp qalyp jatqan eńbekter qanshama...Onyń sebebi jarnamanyń jasalmaýy men halyqqa durys nasıhattalmaýynan ba degen oı týady. Kitap oqýdyń dáýreni ótip ketti, eshkim kitapty alyp oqymaıdy degen qalyptasqan stereotıpten arylatyn mezgil jetken sekildi.
Tól týyndylarymyzdy álemdik arenaǵa shyǵarýdyń bir arnasyn qalyptastyrý úshin osy baǵytta jumys isteıtin aýdarmashy mamandar daıarlaý kerek. Qazaqstannyń aıtýly JOO ózinde kórkem ádebıetti aýdarýǵa daıarlaıtyn mamandyqtar joq.
Jylyna basylyp shyǵatyn kitaptardyń sany men aýdarmaǵa jiberilip jatqan shyǵarmalar týraly málimet alý úshin Jazýshylar Odaǵymen baılanysqa shyqtyq. Jazýshylar odaǵy Táýelsizdik alǵannan bergi jyldarda shyqqan kitaptar men baspaǵa jiberiletin kitaptardyń sanynan beıhabar bolyp shyqty. Dál osy saýal aıasynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń baspasóz qyzmetine qońyraý shalyp, kitaptardyń baspadan shyǵýy jaıynda statısıkalyq málimet suradyq. Mádenıet mınıstrligi tek «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetter» jobasy aıasyndaǵy kitaptar jaıynda ǵana málime bere alatynyn jetkizdi.
Qazaqstanda júzdegen baspa úıleri bar. Al jylyna jaryq kórip jatqan san taraý kitaptardyń sany men sapasyna jaýap beretin mekeme bolmaı shyqty.
Júsip Balasaǵun «Til – seniń esigińdi kúzetken arystanyń, qarasań – seni baǵady, qaramasań – ózińe shabady» degen. Óz tilimizdi qurmettep, ózge ultqa til baılyǵymyzdy tanytyp, tamyry tereń tarıh pen mereıi ústem mádenıetimizden habardar etetin shyǵarmalar sheteldik arenaǵa shyǵyp jatsa quba-qup bolýshy edi.
Qamshyger: Aıgerim TAÝBAI
