SCF (Stokgolm bostandyq ortalyǵy) basyp shyǵarǵan «Túrkıada áıelderdi qamaý: qýdalaý jáne qorqytý» atty baıandamasynda, Túrkıadaǵy myńdaǵan áıelder balalarymen memleket tarapynan zor-lyq kórsetilip, túrmege jabylyp jatqanyn habarlady. «Túrik eliniń jańa týǵan náresteni anasynan aıyryp, ne júkti áıelderdi túrmege qamaýy túrik qoǵamynda úreı týǵyzýda», — deıdi SCF.
SCF-tyń aıtýynsha, júkti áıelderdiń bosanǵannan keıin balalarynan bólip, ózine kelýge mursha bermeı qamaýǵa alynýy birneshe ret oryn alǵan. Ókimetke qarsy pikirdegi azamattardy jazalaý úshin jasalǵan zań júıesin jeke basynyń paıdasyna qoldanyp, abaqtydaǵy kúıeýleriniń jaǵdaıymen tanysýǵa kelgen áıelderdi, qolyndaǵy sábıleriniń kóz jasyna qaramastan, ákeleri azdaı, analaryn da túrmege qamap tastady. Bir joly polısıa tarapynan zorlyq kórgen áıeldi esinen tanyp qalǵanyna qaramastan qaıta túrmege laqtyrǵan. Basqa bir áıel jýrnalıs kúıeýiniń bostandyqta júrgeni úshin qamalǵan. Kóptegen jaǵdaıda áıelder kúıeýleri Túrkıanyń prezıdenti Rejep Taıp Erdoǵanǵa qarsy opozısıaǵa qoldaý kórsetkeni úshin túrmege qamalýmen qosa, mal-múlki tartyp alyndy. Áıelderdiń qýdalanýy, Erdoǵan men memleket qaharynan eshkimniń qaýipsizdikte emes ekenin kórsetedi. Bular memlekettik zańǵa jáne Túrkıa múshesi bolǵan halyq-aralyq uıymdardyń erejelerine qarama-qaıshy», — deıdi SCF prezıdenti Abdýllah Bozkýrt.
Sot qyzmetkerlerinen jýrnalısine, muǵaliminen dárigerine deıingi qamaýǵa alýlar Gúlen qozǵalysynyń taraptaryna qarsy memlekettik qýǵyn baǵdarlamasynda erekshe oryn aldy. Aıtylǵan áıelderdiń eshqaısysy buryn-sońdy aıyptalyp kórmegen, qazir memleket olardy «terrorıst» jáne «tóńkeriske qatysy bar» dep qamaýda ustap otyr. Olar áli sottalmady, tipti aıyp ta taǵylǵan joq, biraq sotqa deıingi qamaýda jatyr. SCF tirkegen kóptegen jaıttarda áıelderdiń fızıkalyq jáne psıhologıalyq densaýlyǵy qamaýǵa alynǵannan keıin, tamaq, gıgıenalyq jabdyqtardyń joqtyǵynan, psıhologıalyq aıyqtyrý qyzmetteri kórsetilmegendikten kúrt nasharlaǵan. Áıelderdiń sebepsiz tutqyndalýy tek olarǵa ǵana emes, balalary men otbasylaryna da keri áserin tıgizdi. SCF baıandamasynda kórsetilgen-derdiń olarǵa málim bolǵandary ǵana ekendigin, kóp jaǵdaıda adamdar qýǵynǵa ushyraý úreıinen kórgenderin kópshilikke bildirmeıtindigin aıtty. Bizge jetken oqıǵalardyń azdyǵyna qaramastan, Túrkıadaǵy jan túrshik-tirer jaǵdaılardy boljaý úshin jetkilikti», — deıdi SCF. «Áıelderge qarsy qýdalaýdy bastaǵan Erdoǵan men memleket qyzmetkerleri, Túrkıa balalary men analaryna joıqyn áserin tıgizgeni úshin jaýapqa tartylýy qajet», — dep qosty SCF.
SCF-tyń tolyq baıandamasyn osy jerden qaraı alasyzdar:
Sonymen qatar, bir jyldyń ishinde Túrkıada adam quqyǵyn aıaqqa taptaǵan birneshe oqıǵa oryn aldy. Álemde eń ıntelektýal túrme Túrkıada. Ótken jyldyń 16 shildesinde júzege aspaǵan «áskerı tóńkeristen» keıin 100 myńnan astam adam jumystan qýylyp, teń jartysy túrmege toǵytyldy. Olar: muǵalimder, akademıkter, dárigerler, jýrnalıser, sot, joǵary sot músheleri, polısıa, prokýrorlar. Solardyń ishinde dene músheleriniń 82 paıyzy qımyldamaıtyn múgedek áıeli, aýrý balasy bola tura, múgedek kúıeýin «áskerı tóńkeriske» qatysy bar degen jeleýmen túrmege toǵytqan. Ózdiginen júrip tura almaıtyn, dárethanaǵa bara almaıtyn 80 jastan asqan qarıalar da bar. Osteoklazıý (súıektiń erýi), gemofılıa sekildi aýrýǵa shaldyqqan, qaterli isik aýrýymen aýyratyn adamdar túrmede. Zorlyq zombylyqtan ólip ketkenderi de bar. Bir jylǵa jýyq túrmede otyrǵandar búgingi kúnge deıin qandaı qylmys jasap, zań buzǵanyn bilmeıdi. Ómirge balasyn endi ǵana ákelgen analardy ertesi kúni túrmege qamaý jıi oryn aldy. Bul týraly áleýmettik jelilerde «Ómirge náreste ákelgenniń qolyna kisen salady, al ólgendi túrmeden bosatady» heshtegimen qoǵamdyq rezonans týǵyzǵan. Sol kezde ǵana bılik shartty túrde jazalaýǵa kerek dep sheshim shyǵarǵan. Túrkıa İshki ister mınıstrligi dál qazir Túrkıa túrmelerinde 560 sábı analarymen birge túrmede otyrǵanyn málim etti. 1 jasynda — 128 sábı, 2 jasynda — 114, 3 jasynda — 81, 4 jasynda — 70, 5 jasynda — 31 sábıdiń túrmede otyrǵany, jas ereksheligine baılanysty sábılerdiń dárigerge qaralýy, arnaıy tekseristen ótýi kerek emes pe. Alaıda, túrmede ondaı múmkindik joq. 1 jasyndaǵy balasyn emizý úshin túrmeden úıine 50 shaqyrymdyq joldy kúnine 2 ret júretin ananyń oqıǵasy BAQ-ta jarıa bolǵan-dy. Balalarynyń kózinshe áke-sheshelerin qolyna kisen salyp, soraqysy úıdegi 3 jáne 5 jastaǵy balalardy jalǵyz tastap ketken.
TÚIİN: Eki el. Biri — Keńes odaǵyndaǵy 1937-54 jyldar aralyǵy analar kórgen zobalań. Ekinshisi — týysqan Túrkıa memleketinde qazir bolyp jatqan zobalań. Uqsastyq bar ma, bar. Eki jylǵa jetpeıtin az ýaqytta túrik áıelderiniń basynan keshken zulmattaryn oqyǵanda saı-súıegiń syrqyraıdy. Nege bulaı? Memleket olarǵa munshama zorlyq-zombylyq kórsetetindeı názik jandylardyń kinási, jazyǵy ne? Túrkıa memleketiniń, basshylyǵynyń munysy qalaı degim keledi. Osy jaǵdaıdy bile tura bilmegensip, teris aınalýǵa meniń dátim jetpedi. Óıtkeni olar da men sıaqty ana ǵoı. Ana men balany aıyrýǵa kim quqyq berdi sizderge? Ana úshin budan ótken qasiret joq qoı álemde. Báriń de anadan týdyńdar. Ana men balany saıasat qurbany etpeıik, Anany jylatpaıyq ..! Álemdegi jaqsy qasıetterdiń barlyǵy ananyń aq sútinen darymaı ma? «Jumaq analardyń tabanynyń astynda» degen sózdiń mánine úńileıikshi bir sát. Analardy qadirleýdi Paıǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) úırenelik. Ananyń aq sútiniń kıesi jaman bolady. Analaryn qorlaǵan Keńes ókimetiniń taǵdyry ne boldy? Sabaq alyńyzdar sodan! Balalardy, analardy azaptaýdyń shegi bar ma? Obal-saýaby kimge? Bul suraqtaryma kim jaýap berer eken?
Sáýle Meshitbaeva, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵynyń múshesi, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri
Maqalanyń tolyq nusqasyn elana.kz saıtynan oqı alasyzdar.
