Reseı baspasóziPýtın týraly  birneshe boljam aıtyp keledi. Birinshisi, Pýtın psıhıkalyq, mentaldyq  naýqas adam. Ony barlyǵynan buryn Germanıa kansleri Merkel aıtypty. Reseı baspasózinde Pýtın týraly keń taraǵan ekinshi kózqaras - Pýtın 1990-shy jyldary dáýirlegen Tambov-Peterbýrg qylmystyq  top ókili. Al meniń topshylaýymym ózgeshe. Pýtın   Reseıde kóp tarapty, tamyrlanǵan ımperıalyq kózqarastaǵy saıası qaıratker. Imperıa kúıreýine qaramastan Reseı basqa elderde separatızm men jaýgershilikti jalǵastyrǵysy keldi. Reseı alǵashqy qadam separatızmdi qoldaýdan bastaıdy eken de, keıin gıbrıdtik soǵys bastaıdy.

 1992 jyldyń jazynda  Reseı general A. Lebed basshylyǵymen  14 armıanyń qoldaýy men qarý jaraǵymen  Moldovadan Prıdnestrove separattyq jolmen bólindi. Shyndap aıtsaq, Prıdnestrove Moldavıadan separatıstik jolmen tartyp alyndy. Moldavandardyń týys halqy rýmyndar. Rýmynıa baýyrlaryna áskerı kómek kórsetpedi. Sol tusta Rýmynıa áli tym kedeı memleket edi. Eýropalyq Odaq   sol jyly tek aıaqqa turyp kele jatqan. Germanıa men Shyǵys Eýropa memleketteri  KSRO-dan  beıbit jolmen azat bolǵanyna Reseıge boryshty sezindi. Sonymen Moldovanyń  terıtorıalyq tutastyǵy  úshin Eýropalyq Odaqtyń da, NATO-nyń basshylary da Reseıdiń kóńilin qaltyrǵysy kelmedi. Sonymen Moldovanyń múddesi qurban boldy. Amalsyzdan Moldova Respýblıkasy men Reseımen  kelisimshart jasasyp, 1992 jyldan  odan ary qaqtyǵystarǵa barmaıtyndaı bolyp kelisti. Biraq bul Reseı separatısteriniń úlken jeńisi edi. Keıin bul senarı birneshe ret basqa elderde separatızmdi qozdyryp, keıin basqa elderde terıtorıalardy  bólip alýǵa paıdalanyldy. Máselen Moldovadaǵy ulttyq azshylyqtar gagaýzdar arasynda Reseı iritki, separatıstik aksıalaryn júrgizdi. Biraq bul halyqaralyq quqyqty buzýshylyq boldy. Moldova BUU múshesi retinde Reseıden jábir kórdi. Reseı bul separatızmniń sponsory jáne uıymdastyrýshysy boldy. Sebebi Reseı tarapynan  ásker, qarý-jaraq pen eriktiler qatysýymen júrgen bul qaqtyǵystarǵa tikeleı qarýly kúshter qatysty. Gıbrıdtik soǵystyń alǵashqy nátıjesi edi. Reseı úırenshikti ótirigine basyp biz Abhazıadaǵy separatızge qatysymyz joq dep kóp ret ılandy. Separatızmdi qoldaý konstıtýsıaǵa qaıshy áreketter edi. Eýropalyq Odaq pen NATO beıtaraptyq kórsetti.

Kelesi qaqtyǵys  1992,1993 jyldary Reseı áskerı eriktileri jáne sheshender qosyndylary kómegimen Abhazıada uıymdastyryldy. Osy joly  separatıster  Abhazıadan Grýzıa áskeri men grýzın jurtshylyǵyn aıdap shyqty. Az sandy abhazdar men sheshen sodyrlaryna jáne Reseı áskerılerine kóp sandy grýzın ult ókilderi men grýzın áskerleri qarsylyq kórsete almady. Gıbrıdtik soǵystyń ekinshi nátıjesi Reseı úshin taǵy da tabysty boldy. Halyqaralyq quqyq pen konstıtýsıa jerge taptaldy.

Endi Reseı  barlyq postkeńestik memleketterdi óziniń bodany dep esepteıtin boldy. Batysty eleńdetken oqıǵa Grýzıaǵa 2008  jyly jasalǵan agresıa boldy.Reseıdiń bul áskerı áreketi    týraly bylaı jazyldy: Reseı Grýzıaǵa qarsy áskerı  operasıa jasady. Grýzıa áskeri Ońtústik   Osetıanyń separatızmine qarsy áreketi  syltaý etip Reseı óz áskerin Grýzıaǵa kirgizdi. Sonymen  2008 jyldyń tamyz aıynda  "Beskúndik soǵys boldy". Bul Reseıdiń sheteldegi alǵashqy áskerı  operasıasy  boldy. Grýzıa kúl talqan bolyp jeńildi. Reseı Grýzıanyń Soltústik Osetıasyn tartyp aldy.

2014 jyldyń naýryzynda  Pýtın bastaǵan Reseı Ýkraınanyń Qyrym túbegin aneksıalady. Qyrymda zańsyz referendým ótkizildi, biraq bul áreketter zańsyz dep tabyldy jáne Shyǵys Ýkraınanyń Lýgansk pen Donesk oblystaryna beıresmı túrde áskerin kirgizdi.

Sonymen, Reseı Prezıdenti Elsınnyń tusynda  1992 jyly  Prıdnestroveni 1992, 1993 jyldary Abhazıany, al 2008 jyly Reseı Prezıdenti Medvedev  tusynda  Ońtústik Osetıany  basyp aldy. Reseıdiń agressıvtik áreketeri  men basqynshylyq soǵystaryna Pýtın de óz úlesin qosty.

Qyrymnyń aneksıasy , ıaǵnı zańsyz ıemdenýi bir jaqty tek Reseı tarapynan ótti.Sonymen birge Qyrymmen birge Sevastopol qalasy da Reseı quramyna kirdi. Qyrymdy qosý «búkilhalyqtyq referendým»  arqyly júrdi. Batys qaýymdastyǵy bul aktini zańdy dep moıyndamady. Ýkraına  Qyrym men Sevastopoldi Reseıdiń basyp alǵan jerleri dep tanıdy. BUU jáne Batys qaýymdastyǵy Reseı tarapynan jasalǵan zańsyz áreketter dep tanıdy.

Endi tujyrymdar jasaıyq:

 1. Reseı syrtqy saıasaty Elsın-Medvedev-Pýtın kezeńinde ımperıalısik baǵytta júrdi, ıaǵnı kórshi memleketterdi baǵyndyryp, terıtorıalaryn tartyp alý saıasaty júrgizildi. Kúıregen KSRO ornyna jańadan Reseı ımperıasyn qurý josparlandy. Oǵan kýá:

a) Prıdnestroveni 1992 jyly separatısták jolmen ıemdený;

b) 1992, 1993 jyldary Reseı áskerı eriktileri jáne sheshender qosyndylary kómegimen Abhazıa  Grýzıadan bólip alyp ózine baǵyndyrdy;

c) 2008 jyly Reseı Prezıdenti Medvedev tusynda  Ońtústik Osetıany  basyp aldy;

d) 2014 jyldyń naýryzynda Qyrymdy aneksıalady jáne  Ýkraınanyń Lýgansk pen Donesk oblystaryna beıresmı túrde áskerin kirgizdi;

e) Qazaqstan bul kúrdeli kezeńde terıtorıalyq tutastyǵyn saqtap keledi. Osy tusta QR Prezıdentiniń saıasatyn maqtap qoıar jón bar. Qazaq avtorıtarızminiń  bir jemisi dep bilem.

2. Pýtın Reseı halqy arasynda kóp qoldaý tapqan elıta basshysy. Kezinde Pýtınniń saıası reıtıńi 85-90% jetip, sońǵy ýaqytta 61-65%- ke deıin tómendegeni belgili. Pýtın saıasatynyń Reseı halqy arasynda qoldadaýy sál tómendegeni aıqyn, biraq áli de Pýtın orys jurtshylyǵy arasynda abyroıly prezıdent dese bolady. Pýtınnin tusynda Reseıdiń İshki Jıyntyq Ónimi 2000-2007 jylǵa deıin eselep jedel ósti. Bul jaǵdaı Reseı Prezıdenti Elsın -Gaıdardyń toqsanynshy jyldary jasalǵan naryqshyl reformalarynyń  jáne munaı baǵasynyń sharyqtaý áseri edi. Sonymen Reseıde naryqtyq Instıtýttar ekonomıkalyq jedel ósýge negiz bolyp Pýtınniń abyroıyn ósirdi.

 3. Reseı ekonomıkasy 2008-2017 jyldary stagnasıaǵa tústi, ilgerileýdi toqtatty. Al sońǵy jyldary naǵyz ekonomıkalyq daǵdarys bastaldy: 2014-2017 jyldary  turmys deńgeıi 16% tómendedi. Reseıdiń İshki Jıyntyq Ónimi álemdegi basqa eldermen salystyrsaq 12 orynǵa tústi. Reseıdiń basshysy Pýtın ekonomıkalyq, saıası, quqyqtyq reformalar jasaǵysy joq. Batys elderdiń sanksıalary (aǵymdaǵy kredıtter jáne jańa tehnologıalardy  bermeý) men Reseı kapıtalynyń Eýropalyq Odaq pen AQSH-qa qashýy Reseı ekonomıkasynyń damýyn qatty tejep otyr.

3. Reseıde áleýmettik jáne saıası narazylyq baıqalady. Reseı halqy jemqorlyqtyń keń taraǵanyna jáne ádiletsizdiktiń órshýine narazylyq bildirip sherýler jasaýda. Búgingi  tańda Pýtınniń basty qarsylasy - Alekseı Navalnyı. Alekseı Navalnyı Prezıdenttik saılaýda Pýtınnen ozyp, Reseıdiń  kelesi  Prezıdenti bolýy múmkin.

4. Álemde eń yqpaldy Úlken Jeti memleket ujymy Reseıdi óz qatarynan shyǵaryp tastady. Onyń sebebi: Qyrymdy aneksıalaǵan  úshin 2014 jyldyń naýryzynan bastap keıin  Reseı bul ujymda joq.

Amal neshik, Uly derjavalar Reseıdi basqynshy memleket dep tanyp, ıgi jaqsynyń qatarynan shyǵaryp tastady. Sońǵy úsh jylda Reseı «ızgoı» memleket dep atalyp keledi. Pýtınmen uly derjavalarynyń basshylarynyń sálemi túzý emes. Árıne bul Reseı úshin qorlyq. Álemdik baspasózde Pýtındi Gıtlermen teńeý kóp kezdesetin boldy.

5. Reseı 2007 jyldan bastap Batys elderine qyrǵı-qabaq soǵys jarıalap, jappaı mılıtarızasıa, qarý-jaraq óndirý jolyna tústi. Birinshi qyrǵı qabaq soǵys 1946-1991 jyldarda ótip KSRO kúıregennen keıin aıaqtalǵan. Ekinshi qyrǵı qabaq soǵys 2007-... jyldarda ótip, Reseıdiń kezekti ydyraýymen aıaqtalmaq.

Bizge endi ne kerek? Reseı men Batystyń teke tiresi eń  dramalyq kezeńine jetkenge uqsaıdy. Yqtımal senarılerdi bereıin:

a) Reseı Ýkraınaǵa Qyrym men Shyǵys Ýkraınadaǵy eki oblystardy qaıtaryp, Batys elderi qaharynan qutylady;

b) Reseı Ýkraınaǵa Qyrym qaıtarmaı tek  Shyǵys Ýkraınadaǵy eki oblystardy qaıtaryp, Batys elderi qaharynan qutylady;

c) Reseı Ýkraınaǵa Qyrym men Shyǵys Ýkraınadaǵy eki oblystardy qaıtarmaı bizge túsiniksiz  jaǵdaıda Batys elderi qaharynan qutylady;

d) Reseı Ýkraınaǵa Qyrym men Shyǵys Ýkraınadaǵy eki oblystardy qaıtarsa da  Batys elderi qaharynan qutylmaıdy, tolyq daǵdarysqa ushyrap, ydyrap defashızasıa rejımine túsedi. Bizge eń sońǵy senarı qolaıly.

EýrazES pen ne isteımiz? EýrazES-ti tek ekonomıkalyq odaq retinde qaldyryp, Eýropalyq Odaq pen AQSH,  Japonıa, Koreıa, Qytaımen qatynastardy dıversıfıkasıalaý.ODKB ǵa ásker bermeý. Reseıdiń eshbir áskerı avantúrasyna kirmeý.

Bizge Eýropalyq Odaq pen Natoǵa kirgen jón, biraq ol úshin demokratızasıa satylarynan ótý kerek.

Ázimbaı Ǵalı