Jaqynda Qazmedıa ortalyǵynda ótken halyqqa esep berý jıynynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstri N.Ermekbaev: «negizgi maqsat – azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý, memleket pen azamattyq qoǵam kúshtetin biriktirý, zaıyrly jáne demokratıalyq prınsıpterdi nyǵaıtý» degen bolatyn. Mınıstrdiń málimetinshe, qazirgi kúnde elimizde 18 konfesıa tirkelip, 3658 birlestikke birikken. Qazaqstandyqtardyń 15% paıyzy dindar, ıaǵnı dinı rásimderdi turaqty oryndaýshy adamdar. Respýblıka azamattarynyń 75%-y Qudaıǵa senedi, biraq dinı joralǵylardy turaqty oryndamaıdy jáne dinı birlestikter qyzmetine tartylmaǵan. Al ózderin ateıs nemese agnostık sanaýshylar sany – shamamen 10% quraıdy eken. Mınıstrliktiń din salasyndaǵy basty basymdyǵy kez kelgen radıkaldy dinı aǵymdarǵa múlde tózbeýshilikti qalyptastyryp, memlekettik zaıyrlylyq qaǵıdattaryn nyǵaıtý bolyp tabylady. Sonymen qatar halyqqa esep berý jıynynda mınıstr N.Ermekbaev: «Zertteýler nátıjeleri azamattardyń kópshiligi zaıyrlylyq qundylyqtaryn joǵaltyp alýǵa bolmaıtynyn durys dep sanaıtynyn kórsetti. Bul rette zaıyrly memleket ateıs memleket emestigin atap aıtqym keledi» dedi.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin zaıyrly, ashyq, quqyqtyq memleket retinde ornyqtyrady» delingen. Zaıyrlylyq – memlekettiń dinı emes, quqyqtyq qaǵıdattarmen basqarylýy.
Qazaqstan dinderdiń qyzmet etýi men damýyna múmkindik berilgen memleket. Zaıyrly memlekette din memleketten bólingendikten,memlekettik organdar zań buzylmaǵan jaǵdaıda dinı birlestikterdiń isine aralaspaıdy. Dinı birlestikterde memlekettik organdardyń isine aralaspaıdy jáne memlekettik organdardyńqyzmetterin atqarmaıdy. Barlyq dinder memlekette teń quqyly jáne olardyń bárine birdeı talaptar qoıylady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy 11 qazandaǵy «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańynyń kirispesinde «hanafı baǵytyndaǵy ıslamnyń halyqtyń mádenıetiniń damýy men rýhanı ómirindegi tarıhı róli tanylady» dep atap kórsetilgen. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy (QMDB) biriktirip otyrǵan musylman azamattar Ábý Hanıfa mázhaby men Matýrıdı dinı senim jolyn ustanyp, soǵan sáıkes amal etýde. Bul, birinshiden, dástúrli emes ıslam aǵymdarynyń enýine jol bermese, ekinshiden, eldegi musylman jamaǵatynyń birligi men yntymaǵyn saqtaýǵa jáne kúsheıtýge múmkindik beredi.
Al qoǵamda «zaıyrly» uǵymyn durys túsinbegendikten keıbir ásiredinshilder tarapynan zaıyrlylyq qaǵıdattarǵa ıdeologıalyq turǵydan qarsylyq tanytyp jatqandardy kezdestirýge bolady. Olar zaıyrlylyq qaǵıdalaryn memleketimizdiń baıandy bolashaǵynyń kepili retinde sezinse, ásiredinshildikke boı aldyrmas edi. Sebebi, 2016 jyly Aqtóbe jáne Almaty qalalarynda oryn alǵan qanquıly áreketterdi uıymdastyrǵandar din atyn jamylǵan lańkesshiler ekeni belgili. Alaıda, olar mundaı sumdyq áreketke, birinshiden, memlekettiń zaıyrly ustanymyn, ekinshiden, dindi qundylyq retinde durys uǵynyp-túsinbeı, syrttan kelgen teris ýaǵyz-nasıhatqa ergendikten barǵan. Mundaı áreketter rýhanı qundylyqtardy kúıretýge baǵyttalyp, ishki turaqtylyqqa qaýip tóndiretini aqıqat.
Qoǵamda keıbir azamattar zaıyrlylyq degende memleket dinnen, din memleketten bólek degen qaǵıdany birjaqty túsinip, din men memleketti, tipti din men qoǵamdy qarsy qoıýda. Ásirese qoǵamda olardyń ishindegi eń belsendisi – salafılik ıdeologıany ustanǵan jamaǵattar.
Salafılik ıdeologıany ustanýshylardyń basty maqsaty – tek ıslam sharıǵatyna negizdelgen memleket quryp, demokratıalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen zaıyrly memlekettik qurylymdardy joıý bolyp tabylady. Ýahabshylyq-salafılik aǵym ıdeologtary zaıyrly elde ómir súrip jatqan musylmandardy «nadan» qoǵamnan oqshaýlanýǵa, «kápir» bolǵandarmen nemese dinge «bıdǵat» («jańashyldyq») engizetindermen barlyq qarym-qatynastardy úzýge úndeıdi. Olar óz ishinde sýrýrıler, madhalıler jáne tákfirshiler bolyp bólinetinin dintanýshy mamandar tarapynan aıtylyp keledi. Jekelep tarqatyp aıtar bolsaq, sýrýrıler – Saýd Arabıasy bıliginiń elge Amerıka Qurama Shtattary áskerlerin kirgizý sheshimine qarsy shyǵyp, olardy kápir retinde aıyptaǵan mádınalyq salafıler jamaǵaty. Sýrýrıler tózimsiz dinı aǵymǵa jatady. Olar memleket bıliginiń kápir eldermen qarym-qatynas jasamaýy qajet dep sanaıdy. Al, madhalıler negizgi ustanymy qandaı jaǵdaıda bolmasyn memleket basshysyna baǵyný bolǵandyqtan, madhalıler keıbir arab-musylman elderiniń bılik ókilderine unap, belgili bir dárejede qoldaý tabýda. Olar ózderin «madhalı» dep atamaıdy jáne taqlıd (elikteý, uqsaý, bireýdiń isin qaıtalaý, bireýdiń jolymen júrý) jasaýdy durys dep sanamaıdy. Ózderin naǵyz salafı, áhlı sýnna ýál jamaǵat jolynda dep sanap, ózgelerdi adasýda dep oılaıdy. Eń qaýiptisi tákfirshil-jıhadshylar ıslam dini jónindegi máselelerde óziniń ustanatyn dinı túsinigi men baǵyt-baǵdaryna sáıkes kelmeıtin kez-kelgen adamǵa (ásirese musylmanǵa) «kápir» degen aıyp taǵý arqyly ony dinnen shyqqan dep esepteıdi. Olar óz ıdeologıasynda salafılik dinı túsinikke súıenedi. Dástúrli ıslamdy ustanatyn ózge musylmandarǵa «dinsiz» degen úkim beredi.
Tákfirshil-jıhadshylar musylman elderindegi bılik basshylarynyń, quqyq qorǵaý organdary men qurylymdarynyń áreketteri óz ıdeologıalaryna qaıshy kelse, olarǵa qatysty «tákfir» úkimin jarıalap, ondaı memleketti «taǵut» (putqa tabynýshylar) dep ataıdy. Aınaladaǵy qoǵamdy tolyǵymen kápirge shyǵaryp, «taǵut» dep aıyp taqqan soń, tákfirshil-jıhadshylar eki ádistiń birin qoldanady: «kápir» atanǵan óziniń turyp jatqan jerine «jıhad» (soǵys) jarıalaıdy nemese ıslam jerine «hıjra» (kóship qonystaný) jasaıdy. Olardyń bul ádisteriniń eshqaısysy dástúrli ıslam qaǵıdattaryna sáıkes kelmeıdi. Bul ıdeologıany taratýshy «At-tákfir ýál-hıdjra» uıymyna Qazaqstan aýmaǵynda sottyń sheshimimen tyıym salynǵan.
Qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzǵysy keletin osy sekildi basqa da din atyn jamylǵan teris pıǵyldy dinı uıymardyń basty maqsaty zaıyrlylyq qaǵıdattaryn teristeý. Ózderiniń ıdeologıasy arqyly qoǵamdy shetin kózqarasty qalyptastyra otyryp, óz maqsattaryna jetý ekeni belgili.
Sondyqtan elimizdiń tanymal sarapshylary qoǵamdaǵy turaqtylyqty saqtaýda zaıyrlylyqtyń orny erekshe ekendigin aıtady. Sebebi, zaıyrlylyq – bizdiń elimizdiń jaǵdaıynda birden-bir yńǵaıly, ámbebap ári tarıhı turǵydan qalyptasqan memlekettiń sıpaty. Qoǵamda zaıyrlylyq qaǵıdattarymen qatar dinı qyzmet te óz arnasymen jalǵasa beredi. Onyń nasıhattalýy men nyǵaıýy – Qazaqstan damýynyń basty nátıjeleriniń biri. Óıtkeni, din de turaqtylyq pen birlikke qyzmet etetini aıan. Osy turǵydan alǵanda, elimizdiń turaqtylyǵyna, damýyna, bereke-birligimizge nuqsan keltiretin jat dinı aǵymdardyń aldyn alý – árqaısysymyzdyń negizgi mindetimiz.
Elimizde memlekettiń zaıyrlylyq qaǵıdattaryn nyǵaıta otyryp, dindi destrýktıvti maqsatta paıdalanýǵa jol berilmeý kerek.
Ábýov Turar,
QR DİAQM DİK Din máseleleri
jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý
ortalyǵynyń bólim basshysy
