Ult bolmysy ádebı baıqaýyna
Búrkenshik aty: Qarashanyń balasy
«Er azyǵy jolda» dep,
Taǵdyrymdy Jaratqanǵa tapsyryp,
Keler shaqtyń kúni úshin.
Ýa, Jaratqan, óziń jebe, ber medet,
Ómirimniń atqaraıyn uly isin.
Kimge kerek, qur aıǵaı men júrisim,
Eshkimmen de bolmaý kerek jumysym,
Toqtaǵansha sońǵy ýaqyt, tynysym.
Avtor.
Adamnyń kelte ǵumyry tym ǵajap. Paraǵy sýdyr qaqqan ýaqyt-aı, deseńizshi! Kún, aı, jyl bolyp sýyrtpaqtalyp, shylbyryn súıretip kete barady. Ekpini arqyrap aqqan aqjal ózen tárizdi ómirge kim tosqaýyl bola alady deısiń. Qanshama ǵasyrlar qumǵa sińip ketti. Olar tek búr jarǵan qyzǵaldaqtarmen sálem joldap turǵandaı seziledi.
Ómir bolǵan soń aq pen qara, shyndyq pen ótirik almakezek jolyǵyp turady eken. Keıde úsh uıyqtasań túsińe kirmeıtin oqıǵalardyń júz berýi jaqsylyqqa aınalsa, keıde múldemge túsin ózgertetinin qaıtesiń. Sanańa júk, janyńa salmaq salyp, júregińdi ezetin jaǵdaılar da bolady. Sondaı kezderde shýyldap júrgen alpys ata, qyryq jezdeńnen bireýi janyńda qalmaıdy. Tirlik keshken jumyr basty pendeniń kórer kúni osyndaı.
Qıynshylyq ataýlynyń bárine tózip, olardy moıynyńmen kóterýge bolady. Alaıda, adam balasy saǵynyshty eshqashan jeńe almaıdy eken. Saǵynyshtyń ulysy týǵan anańa degen saǵynyshtan bastala ma, qalaı? Keýdeń qyzyl jalynǵa oranyp, alpys eki tamyryńnyń qýyrylatyny da sol saǵynyshtyń saldarynan.
Ata-ana men týys-baýyr, dos-jarannyń qasynan ketkeli de biraz jyldyń júzi boldy. Qańbaq súıretip kóshesin shańdatqan bala kúnimizdiń balǵyn elesi qalǵan Óndirqara, jar jaǵalap júgirip shabaǵyn tergen qart Úlińgir ana bári-bári kóz aldymnan saǵymdaı syrǵyp ótkende tula boıymdy sýyq ter basyp, qos janarǵa erik beremin. Átteń, qol qysqa, aýyl alys, jer shalǵaı.
Aıaýly anamnyń ájim torlaǵan shúńirek kózi, ákemniń tamyrlary arsıyp sıdalanǵan dolananyń tamyryndaı saýsaqtary, kúnge kúıgen kónetoz shapandary bári-bári meniń kóz aldymda ǵoı. Olar da saǵynyp júrgen bolar. Qashan shúıirkelesip, arqa-jarqa bolyp jolyǵar ekenbiz. Jaratýshydan jalbarynyp tileıtinim – asqar taýym men móldir bulaǵymnyń ǵumyr jasynyń uzaq bolýy.
Men jıyrma bes jasqa tolǵan shaǵymda, kindigimdi kesip, kirimdi jýyp ósirgen týǵan topyraǵymnan Atajurtqa birjola qonys aýdardym. Sebebi jeterlik. Qaıran ana topyraq jat bireýdiń tabanynyń astynda qalyp bara jatyr, kún-kún saıyn jymysqy saıasattyń jemirýimen qasıet sógilip barady.
Qystyń qysqa kúniniń birinde keshqurym el orynǵa otyrǵan shaqta ákem: «Ulym, bábisek deıtin qus baryn bilesiń, kórip te júrsiń. Sol bábisek uıasyn tamdar men dýaldardyń qýysyna, keıde úıdiń irgetasyna, jertóleniń buryshyna sala salady. Ózi jaratylysynan ańqaý hám jalqaý. Sol beıshara qus óziniń ańqaýlyǵynan kóp zıan shegedi. Balapany men jumyrtqasy qurt- qumyrsqanyń, sýmańdaǵan jylannyń aýjalyna aınalady. Al ana aıyrquıryq aqtós qarlyǵashty qarashy. Bıikke, kıiz úılerdiń shańyraǵyna uıa salady. Eshnárseniń oǵan qoly jetpeıdi, ony alýǵa batyly barmaıdy», –degen sózi bastapqyda maǵan sonshalyq áser ete qoıǵany shamaly edi. Jaı keńes qoı dep qoıa salǵam.
Biraq ýaqyt ótken saıyn sol sóz meni qatty tolǵandyrdy. Jigerimdi janyp, rýhymdy shıratty. Solaı da solaı, meniń Altaıdan atajurtqa at basyn burýyma týra keldi. Atamnyń aq batasyn alyp, sondaǵy jasap jatqan halyqtyń sálemin arqalap, Uly Dala eline alqynǵan aq bulaqtaı asyqtym.
Men aýyldan Atajurtqa attanǵan kún áli esimde. Ol ózinshe bir hıkaıa bolatyn. Anam qushaqtap mańdaıymnan ıiskep, tósine basyp turyp: «Aman bar, qulynym», – dep aıaly alaqanynyń jylýyn jonymnan ótkizip, eki kózine erik bergen sátin qalaı umytaıyn. Bizdiń bosap turǵan keıpimizdi kórip, ákem qatty nazalanǵan bolsa kerek, tosynnan: «Qoıyńdar, botadaı bozdap ne boldy. Ákesinen ketip atasyna bara jatqan joq pa. Qany bir qazaqtyń dalasy oǵan jattyq qylmaıdy. Ol óziniń atasynyń qara shańyraǵyna bizden sálem alyp ketip barady», – dep basý aıtyp toqtatty. Bul jaǵdaıymyzdy syrtymyzdan kórgen báz bireýler mazaq etip turǵan bolsa, óz erki. Kekesin kúlkiler de estildi. Qaıtsin olarǵa qyzyq kerek. Eshteńeni túsinbeıdi ǵoı...
Men anama: «Jylamańyz, aýyryp qalasyz. Úıge qaıta berińizshi», – dep qoıamyn. Anamnyń sozylmaly qan qysym aýrýy men júrek syrqaty bar bolatyn, sol úshin aıap kettim. Ákem bolsa, myna ómirdi erte túsinip, qatarlastarynan buryn eseıgen adam. Olaı deıtinim, jastaıynan jetimshilik pen joqshylyqtyń taýqymetin tartyp eseıgen bir jan. Beıne qarly boranda qasqaıyp qaz tura bilgen bir túp emen aǵashy tárizdi. San túrli qıynshylyqtardy kóre tura, senimi setinep, baǵytynan adasyp, júrisinen jańylyp kórgen emes.
Ol kisiniń jan súıiner qasıeti – kitap oqýǵa qatty qumarlyǵy, ári kitapty asa talǵampazdyqpen oqyp, baǵa berip, oı bezbenine salyp eksheı alatyny. Bizge únemi keshqurym ap-sap basylyp, tóńirek tynyshtyqqa shomǵanda oqyǵan qyzyqty áńgimelerń men lezdik maqalalardy sháı ústinde baıyppen áńgimelep berýden jalyqpaıdy. Qazir de jetpis jasqa jelken jaısa da, sol daǵdysynan jańylmaı, qoly bosaı qalsa tomdardy paraqtap otyrady. Biz úshin ákemiz qazyna keýde taý músin dep aıtýǵa turarlyq. Anam ekeýi biri – asqar taý, biri – móldir bulaq bolyp mápelemegende, biz bulaı sholjańdap júrmegen bolar edik qoı. Sol úshin Jaratýshydan kún saıyn jalbarynyp tileıtinim, ekeýiniń ǵumyr jasynyń uzaq bolýy.
Anam bizdi mektepte el qatarly oqytpaqshy bolyp ala tańnan, kúnniń batqanyna deıin kúndikshi bolyp jumys istep, qytaı sharýanyń egistiginiń aram shóbin otap, saýsaqtarynyń kóbesi sógilip, eti sylynyp, súıegi kórip qalǵan sátteriniń de kýási bolǵanbyz. Bizge ystyq tamaq ázirlep quıa almaı, shildeniń shilińgir ystyǵynda qolyna syrma qolǵap kıip alatyn. Sóıte tura sharshaǵanyn sezdirmeı, keshkisin kir-qojalaq bolǵan ústi basymyzdy jýyp, ózi ishpese de bizdiń as-sýymyzdy daıarlaıtyn. Ózi bizdiń toıyp sekirgenimizdi kórip sharshaǵanyn umytyp, qýanyshtan qursaǵy ashqanyn bilmeı qalatyn... Sabaqqa baratyn bir úıdiń tuńǵyshy bolǵan maǵan ákemniń eski shalbaryn qysqartyp, kishireıtip kıgizip qoıatyn. Altaıdyń aq aıý úsip óler qaqaǵan aıazynda, bir tyshqaq laq soǵym soımaı, kóje-kólmekti talǵajaý etip, qystan shyqqan kezimiz de boldy.
Biz ósken aýyldyń qaq ortasyn úlken kúre jol kesip ótip jatyr. Bul jolmen qanshama jandar saparlap ketkenin kim tizimge alyp otyrdy dersiń. Biz de mine, «Úıde týyp, túzde ólý» degen qaǵıdadan asa almaı attanyp kettik. Aýyl buıyǵy qalpynda túkti sezbesten uıqyda jatyr. Tek mosqal morjalardan býdaqtaǵan tútinder ǵana aýylda tirshilik ıesiniń bar ekenin aıqyndap turǵandaı.
Kóp kúttirmeı kólik te kelip toqtady. Men janymdaǵy jaqyndarymmen qımaı qoshtasyp attandym. Kólik jyljı bere oıyma ómirdiń ózi bir beket eken ǵoı degen oılar oraldy. Alqynǵan aq bulaqtaı, uly muhıtqa qosylyp ketýge asyqtyq. Endi mine, asaý ómir arnasynda shaıqalyp kelemiz.
2009 jyly kóktemniń qar aralas jańbyry tolassyz jaýatyn sáýirdiń salqyn túninde Almatynyń irgesindegi «Baraholka» degen bazarǵa tumsyq tiregen avtobos tańǵy saǵat ekiler shamasynda jolaýshylardy túsirdi. El qatarly tabanymdy men de jerge tiredim. Bireýlerdiń aldynan alqalap kútip qarsy alatyn adamdary bar, maǵan she?! Birde-bir janashyr jaqynym joq, jelkensiz qaıyqpen teńizge sapar shekken balyqshy týra mendeı bolatyn shyǵar, kim bilsin. Arada birde toq, birde ash, túlkiqursaq júrgen kúnderdiń tizbegi bastalyp ketti. Jurttyń júzi qýanyshtan jaınap júrgen syńaıly. Mende bir uly arman tur, jaraý jupyny keıippen kisi kózine kóp túse berýden tartynyp, kóp ýaqytymdy Esentaı ózeniniń jaǵasynda ótkerdim.
Kúnder aıalsyz jyljyp ótip jatty. Aqyry, sý shaıǵan salyndydaı sendelip júrip, bir kúni Tashkentke bastar kúre joldyń boıyndaǵy Raıymbek aýylynan bir-aq shyqtym. Sol jerde, Erlan Saılanbekuly esimdi týysqan bir aǵamdy taptym, sol kisiniń nusqaýymen qujattarymdy týralap, qalalyq kóshi-qon basqarý ortalyǵyna tirkeýge turdym. Burynǵydaı emes, arqasúıer aǵasy bar el qataryna qosylǵandaı boldym. Aǵama oqý izdep kelgenim týraly aıttym. «Jaraıdy, onda kúzge deıin kútýge týra keledi, daıyndyq kýrsy bastalǵansha qasymda tura ber», – dedi.
Aıadaı bir bólmede úsh jigit qatar turyp jazdy ótkerdik. Sol jyly jolym bolyp daıyndyq kýrsyn oqý úshin Jambyl oblysyndaǵy Taraz Memlekettik Ýnıversıtetine joldama alyp, soǵan kettim. Kıeli Áýlıeata topyraǵyna taban tirep, sol jerde ómirimniń ekinshi bir kezeńi bastaldy. «Tarazǵa taıaq ustap kelgen, taı minip qaıtady», – degen burynǵydan qalǵan sózdiń qadirin men sol kezde túsindim. Shynymen de, kúnderim jaqsylyqqa toly boldy. Ýnıversıtetke de úzdik nátıjemen qabyldanyp, stýdent atandym. Alǵashqy jyr jınaǵym jaryq kórdi, baýyryma qazan asyp, otbasyly boldym.
Oıda joq sátte, buıryq bolyp «Aqyndar men batyrlar eli» atanǵan jyr súleıi Súıinbaı, Jambyl bastaǵan uly tulǵalardyń tabany tıgen qasıetti topyraqqa qonys aýdaryp keldim. Mundaǵy jurttyń baýyrmaldyǵy men jany jaısań jaqsylardyń yqylasyna bólenip, ózim az da bolsa aqparat salasyna septigimdi tıgizip jatyrmyn-aý dep oılaımyn. Butaqty panalaǵan torǵaı halinde júrgenimde, Qudaı desip sóz berip, qol ustasqan qosaǵymmen dám-tuzymyz jaraspaı eki jaqqa kettik. Kózi jáýdirep botam ketti. Sol ma meniń azamattyǵym. O, táıir-aı!
Keıde ómirdiń daýyldary da soǵyp turady. Teńizge salǵan kemem tolqyndarǵa soǵylyp qalatyn kezderi joq emes. Alaıda arqa súıep júrgen aǵamnyń jany izgi, júregi jyly bolǵandyǵynan qatardan qalmaı kelemin. Osy altyn topyraqtaǵy asyldardyń izinen qýat alyp, qaldyrǵan tom-tom eńbekterin aqtaryp zerdelesem, armandaǵan maqsattarym aıaqsyz qalmaıtyn shyǵar degen oıdamyn.
Altaıdyń arǵy betindegi Alash rýhy
Altaıdan Atyraýǵa deıin sozylyp jatqan ulanǵaıyr jerdiń bir bólshegi shyǵys Túrkistan. Negizinde ol uly «Qaharly Altaı» edi! Adamzattyń altyn besigi sanalýynyń syry jeri men eli batyr... Áttegen-aıy!
Qaısybir naısap qoldardyń shekarany bólshektep qate syzǵanymen, yryqsyz quıyryǵyn úzip, uly denesinen aıyrylǵan kúıinde qansyrap jatyr. Shyǵysta qalǵan baýyrlardyń qaıǵysy men muńyn, týlaǵan ystyq qanyn Ertis arqyly sezinýge bolady. Shyǵysy men batysyna salt atty kisi alty aılyq jol júrýge týra keletin qaıran Altaı qaıyrylmas boldy.
Shyǵys Túrkistannyń kókjaly Ospan batyr qolbasshylyq etetin qazaq atty jasaýyldary 1940 jyly Shyń Shysaı áskerine qarsy Yshqyntydaǵy shaıqasta orystyń generaly Razborovty óltiredi. Generaldarynyń súıegin suraǵan orystarǵa Yrysqan: «Sender 1937 jyly Máskeýge aparyp óltirgen Álıhan Bókeıhannyń, Ahmet Baıtursynnyń basyn ákelip berińder. Sonda biz de generaldaryńnyń súıegin qaıtaramyz», - degen jaýap beredi. Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń Alash arystarynyń ómirine qanyq ekeni osydan-aq baıqaýǵa bolady. Tarıh paraqtaryna úńilseńiz, qazaqtardy bul jaqta Itshekkenge aıdasa, arǵy bette Tarym lagerine aparýy, han Keneniń taǵdyryn Zýqa, Ospan batyrlardyń qaıtalaýy, Alash arystarynyń taǵdyryn Altaıdyń atty jasaqtarynyń qaıtalaýy, Altaıdyń arǵy beti men bergi betindegi halyq jaýy men bandy ataýy taǵylyp atylyp ketkender qansha ma? Tańjaryq Joldy uly tas bosaǵadaǵy azapty qınaýdan dimkastanýy Qajyǵumar Shabdanulynyń ómir boıy túrme de otyrýy taǵysyn-taǵylar. Bular jáı sáıkestik emes, komýnıstik júıeniń salqyn saıasatynyń kesapaty. 1918 jyly Alash ıdeıasyn taratý úshin, Shyńjańǵa Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Salyq Amanjolov, Raıymjan Mársekovterdiń Sháýeshek jáne Úrimji qalalaryna baryp qaıtýy tegin emes. Báriniń kóksegen murat-maqsaty Shyǵys Túrkistan jerin azat etip, qazaq dalasyna qosý bolatyn.
Halqymyzdyń baǵzydan kele jatqan salt-dástúri, tanym-túsinigi tabıǵattanýdan bastaý alady. Nege deısiz be, kóshpendiler ómiriniń tutas tarıhy tabıǵatpen etene bite qaınasyp ketken. Sol úshin taýlardan asqaqtyqty, sýlardan móldirlikti, darhan daladan keńdikti úırendi. Búgingi araıly tań bizge ózdiginen kele salǵan joq. San myń bahadúrlerdiń taban et, mańdaı teriniń jemisimen keldi. Bul dalany qasterlep, kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵaý bárimizge ortaq amanat. Bir jarym ǵasyrdyń kýási bolǵan, Alash orda ıdeıasynyń negizin qalap, ult muratyn ulyqtaǵan qazaqtyń jampoz oǵlany; Álıhan Nurmuhamedulynyń tutas ǵumyrnamasy men eńbekteri táýelsiz eldiń altyn arqaýy, baǵa jetpes jaquty bolatynyna eshkimniń talasy joq!
Ultymyzda «Ýyzyna jaryǵan»-degen sóz beker aıtylmasa kerek; Arǵy atasy Shyńǵysqannyń úlken uly Joshydan taraıtyn tóre tuqymy bolyp keletin Álıhannyń bor kemik, bos belbeý bolýynyń qaqysy joq edi. Búgin de, bárimiz eleńdep qańsyǵy men tańsyǵyna qushtar bop júrgen batystyń jylymyq múńkime saıasatyn Alashtyqtar erte sezdi, ári soǵan qareket jasady. Aýyp kelgen kirme taǵylardyń babalardyń qany, analardyń teri sińgen jýsandy dalasyn bastyrmaýǵa qareket jasap baqty. «Máńgilik el» bolyp qalýdyń qamyn ǵasyr buryn solar oılady. Ultynyń erteńine alańdap tilin, dilin, ǵurpyn joǵaltpaýdyń jolyn izdedi.
Kóshpendi halyqtyń kókiregine sáýle bilim arqyly janatynyn, bolashaqtaǵy teke-tires ǵylym arqyly bolatynyn ańǵardy. Sóıte tura, arystar qazaq ádebıetin de qarlyǵashtaı qanatymen jan sala qorǵady. Abaıdy orys halqyna tanytý kerek ekenin Álıhan alǵash qolǵa aldy. Bul qadamǵa barýynyń syry ultymyzdyń qasterli sóz óneriniń hıkmetin mujyqtarǵa kórsetý edi... Olar, ultyna adal perzent bolyp, satylmaǵandyqtary úshin atyldy.
Biz jahandanyp bara jatqan zamannyń tunbasyna shym batyp qulap ketpeý úshin, ótken tarıhymyzdy esten shyǵarmaı ilgerleýge mindettimiz. Olardyń bizdiń kóshimizdiń jezbuıdasyn qolymyzǵa ustatqan qasıettiler. Álıhannyń atasy Jáńgirdiń syrtqa shyǵaryp bala oqytýy, orman otyrǵyzyp, mal násilin sapalandyryp jaqsartýdy qolǵa alýy. Búgingi tehnıkasy men múmkindigi qolaıly, qatynasy oraıly zamanda jańǵyrta almasaq bizge syn. Shırek ǵasyr tolǵan táýelsizdigimizdi toılaǵan tusta, ult zıalylary men maqtanyshtaryna baǵa bermesek, teńizge laqtyrylǵan quıttaı tas qurly qaýqarymyz qalmas. Álıhan Nurmuhameduly túrli saıası qyzmetterge jegile júrip, qazaq ultynyń genetıkalyq kodi men jadysy týraly tolǵandy. Ultynyń beıqam sátin paıdalanyp sanasyn jaýlap ketýge asyqqandardyń, jymysqy oıyn iske asyrýyna bóget bola aldy. Búgingi kúnniń qadirine jetý úshin, ótkenimizdi esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Rýhanı jańǵyrý úshin boıymyzdan Alash rýhy óshpesin!
