Alash qozǵalysy sıaqty ult tarıhyndaǵy asa iri oqıǵaǵa qatysy bar máselelerdiń barlyǵyna shynaıy, tolymdy baǵa berilýi qajet. Osy ult-azattyq qozǵalysynyń áli de ǵylymı turǵydan meılinshe naqtylanbaǵan negizgileriniń qatarynan oryn alatyn úsh máselege toqtalmaqpyz. Olar: qozǵalystyń bastalǵan ýaqyty jáne sol bastapqy kezeńge enetin oqıǵalar, «Alash qozǵalysy» degen ataýǵa ıe bolarlyq derbes úderis retindegi sıpaty jáne qozǵalysqa qatysqandardyń múmkindiginshe tolyq tizimi.
Qozǵalystyń bastaýy týraly aıtqanda, eń aldymen, Alash qaıratkerleriniń óz eńbekterine úńilgenimiz jón. Óıtkeni, olardyń eńbekterinen qozǵalystyń qaınar kózderi jóninde bizge tirek bolarlyq derekter tabamyz. Aıtalyq, Alash kósemi Álıhan Bókeıhan 1905 jyl týraly: «Búkil dala saıasat aıasyna tartylyp, azattyq úshin qozǵalys tasqyny qursaýyna endi» /1,283/ dese, Mirjaqyp Dýlatuly: «Jurtqa birdeı jaqsylyq tańy atqan 1905 jyldan beri bizdiń qazaq jurty da basqalardyń dúbirine eleńdep, solardyń isine eliktep ult paıdasyn qolǵa ala bastady» dep jazdy /2,99/.Osylarǵa uqsas oılardy M.Tynyshpaev, H.Dosmuhameduly pikirlerinen de kezdestiremiz. Bulardan shyǵatyn qorytyndy: Alash qaıratkerleriniń ózderi ult-azattyq qozǵalystyń 1905 jyldan bastalǵanyn meńzeıdi. Alash qozǵalysynyń bastalǵan ýaqyty jóninde qazirgi alashtaný ǵylymynda birneshe pikir oryn alyp júr. Kórnekti alashtanýshy ǵalym M. Qoıgeldıev óz zertteýlerinde Alash qozǵalysy tarıhyn 1905 jyldan bastaıdy /3,95/. Túrkıalyq ǵalym qandasymyz Á.Qara Alash qozǵalysyn 1913 jyly «Qazaq» gazetiniń shyǵýymen baılanystyrady. Sondaı-aq, qoǵamda Alash qozǵalysyn «Alash» partıasymen, Alashorda úkimetimen bir qubylys retinde qabyldap, jalpy qozǵalystyń tarıhyn 1917 jylmen baılanystyratyn kózqarastar da baıqalyp qalady. Endi osylarǵa toqtalaıyq. Profesor Á.Qara «Alash qozǵalysynyń sońǵy túıini – Mustafa Shoqaı» maqalasynda qozǵalystyń bastaýy jóninde: «Alash qozǵalysy qaı jyldardy qamtıdy? Eger bul suraqqa Mustafa Shoqaıdy qospaı jaýap qaıtarar bolsaq, ol 1913-1918 jyldardy qamtıdy.Onyń «Qazaq» gazetimen tyǵyz baılanysty ekenin aıtsaq qate bolmas. Óıtkeni Alash kósemderi sol jýrnal mańaıynda 1913 jyly jınalyp, halyqtyń basyn qosty. Keıin bul basqosý Alash Partıasy men Alash Orda úkimetin dúnıege keltirdi. Al bólshevıkterdiń qysymymen 1918 jyly partıa, úkimet jáne gazet tarqap ketedi. Demek Alash qozǵalysy Shoqaıdy qospaı aıtsaq bes jyldyq bir merzimdi ǵana qamtıdy» /4, 55/ dep jazady. Alash qozǵalysynyń tarıhyna jiti úńilsek, onda sheteldik ǵalymmen kelisý qıyn. 1913 jyl Alash qozǵalysynyń úni bolǵan, qozǵalysqa qarqyn qosqan, qozǵalystyń jalpyulttyq sıpatqa ıe bolýyna asa aıryqsha úles qosqan «Qazaq» syndy tarıhı basylymnyń shyǵa bastaǵan jyly. Ony qozǵalystyń bastalý merzimimen tikeleı baılanystyrýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq, onyń qozǵalys tarıhyn 1918 jyl dep osy jyly «partıa, úkimet jáne gazet tarqap ketedi» degenine de qosylmaımyz. Atalǵan jyly «Qazaq» gazeti shyǵýyn toqtatqanymen Alashorda úkimeti tarqaǵan joq. Al «Alash» partıasyna kelsek, 1917 jyly Birinshi jalpyqazaq sıezinde Quryltaıǵa depýtattar usynǵan bul partıa osy jyldyń kúzinde baǵdarlamasynyń jobasyn daıyndaǵanymen, Ekinshi jalpyqazaq sıezinen keıin Alash qozǵalysy tarıhynda partıa emes, Alashorda úkimeti aldyńǵy qatarǵa shyqty. Semeıdegi Alashordanyń kindik úkimeti 1919 jyly jumysyn toqtatqanymen, Alashordanyń Batys bólimshesi 1920 jyldyń basyna deıin ómir súrdi. Bul – bir. Ekinshiden, Alash qozǵalysyn bir ǵana Mustafa Shoqaıdyń qaıratkerligimen baılanystyrýǵa kelmeıdi. Alash qozǵalysynyń bastaýynda saıasatqa M.Shoqaıdan buryn aralasqan Á. Bókeıhan, A. Baıtursynuly, M.Tynyshpaev, J.Aqpaev, B.Qulmanov, M.Dýlatov t.b. turǵandyǵyn umytpaǵanymyz jón. Olar, bizdiń oıymyzsha, ult-azattyq qozǵalystyń alǵashqy aǵa býyn ókilderi de, Mustafa Shoqaı osylardan keıingi býynnyń kórnekti ókili. Onyń emıgrasıadaǵy 20 jylǵa jýyq kúreske toly ómiri ultymyzdyń azattyq ıdeıalary tarıhyndaǵy asa bir jarqyn better. Degenmen, ol jyldardy Alash qozǵalysy aýqymyndaǵy ýaqyt dep baǵalaýǵa bola qoımas. Sonymen birge, tutas Túrkistan ıdeıasyn nasıhattaǵan M.Shoqaı men qazaqtyń ulttyq memleketin qurý úshin kúresken Alash qaıratkerleri arasynda ózderine tán ıdeıalyq erekshelikter bar ekendigin de umytpaıyq.
Ult tarıhyndaǵy qandaı da bir oqıǵanyń oryn alýy ulttyń óziniń tarıhı evolúsıasynan óristemek. Alash qozǵalysy sıaqty asa iri saıası, rýhanı qubylystyń bastalýy, álbette, eń aldymen qazaq halqynyń sol tustaǵy tarıhı qajettiligi týdyrǵan qısyndy qubylys. Reseı otarshyldyǵynyń ezgisi Alash qozǵalysyna deıin qazaq dalasynda ǵasyrdan astam ýaqyt júrgizilgen. Biraq Alash qozǵalysy sıpatyndaǵy qubylystyń týýy tek HH ǵasyrdyń basynda ǵana múmkin boldy. Sebebi, dál osy kezeńde ult tarıhynyń qozǵaýshy kúshi bolarlyq jańa tıptegi tulǵalar shoǵyry qalyptasty.
Al Alash qozǵalysy qaı kezge deıin jalǵasty desek, onda, álbette, 1920 jyldyń naýryzyn ataımyz. Budan soń keńestik Reseı quramyndaǵy keńestik sosıalısik avtonomıa quryldy. Alash qaıratkerleriniń basym kópshiligi keńes jaǵyna shyqty, keńestik qyzmetke aralasty. 1920 jyldary Alash zıalylarynyń shyǵarmashylyǵy ulttyq mazmunda bolǵanymen, olar negizinen, burynǵydaı kúreskerlik baǵytynda emes, taza kórkem jáne ǵylymı shyǵarmashylyq mazmunynda boldy. Sondyqtan biz Alash qozǵalysyn 1905 jylǵy qazaq dalasyndaǵy quzyrhat, sıez, basqosýlar sıaqty otarshyl saıasatqa qarsylyqtaǵy saıası sharalardan bastaımyz.
Alash syndy ult tarıhyndaǵy iri azattyq qozǵalysynyń tarıhyn birer jylǵa syıǵyzýdyń jóni kelmeıdi. Mundaı qozǵalystardyń túptamyry tereńde bolmaq. Joǵarydaǵy pikirlerge aıaldasaq, onda qozǵalys tarıhyn 1913 jyldan da, 1917 jyldan da bastaý asa dál pikirler emes. Sebebi, 1913 jyl Alash qozǵalysynyń úni bolǵan «Qazaq» gazetiniń shyqqan jyly. Eger gazet shyǵarý bastamasyn qozǵalystyń qaınar kózi retinde qarastyrsaq, onda Ahmet Baıtursynuly jáne onyń serikteri gazet shyǵarýdy atalǵan jyldan áldeqaıda buryn qolǵa alǵan, josparlaǵan. Degenmen, otarshyldyq saıasat gazet shyǵarýǵa 1913 jyly ǵana múmkindik berdi. Al 1917 jylǵa keletin bolsaq, bul jyly oblystyq qazaq sıezderi uıymdastyryldy, Birinshi jalpyqazaq sıeziniń kún tártibine qazaq saıası partıasy máselesi qoıylyp, Ekinshi jalpyqazaq sıezinde Alash avtonomıasy jarıalanyp, Alashordanyń Halyq Keńesi quryldy. Alash qozǵalysynyń tarıhyndaǵy bul mańyzdy saıası oqıǵalar – osy jyly ǵana paıda bola salǵan qubylystar emes, belgili bir ýaqyt daıyndaǵan oqıǵalar edi. Ras, osy oqıǵalar kópjyldyq ult-azattyq qozǵalysyna «Alash» degen ataý berdi. Qubylystyń erterek paıda bolyp, oǵan ataýdyń keıinirek berile jatatynyna tól tarıhymyzdan da, álemdik tarıhtan da jetkilikti mysaldar keltirýge ábden bolarlyq.
1905 jyl – qazaq tarıhy úshin asa aıryqsha jyl. Dál osy jyl qazaq balasynyń óz quqy úshin saıası kúreske shyǵa alatyndyǵyn baıqatty. Osy jyldan bastap, qazaq oqyǵandarynyń otarshyldyqqa qarsylyq jolynda buryn-sońdy bolmaǵan jańa kúres jolyn tańdaǵanyn ańǵaramyz. Aldymen 26 maýsymda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, J.Aqpaev bastaǵan azamattar Qoıandy jármeńkesinde, keıinirek tarıhqa «Qarqaraly quzyrhaty» degen atpen engen hat joldady. Bul hatqa qol qoıǵandardyń sany bir derekterde - 12767 adam, endi bir derekterde 14500 adam delinip kórsetiledi. Osy sandardyń qaı-qaısysy da sol kezeń úshin úlken kórsetkish. Qazirgi kezdiń ózinde memlekettik til máselesine baılanysty uıymdastyrylatyn mıtıńilerge birneshe myń adam ǵana jınalyp, birneshe myń adam ǵana álgindeı hattarǵa, úndeýlerge qol qoıady. Ol kezdegi qazaqtan qazirgi qazaqtyń sany eki eseden astam ekendigi, búkil Qarqaraly okrýgindegi turǵyndardan Almaty men Astanany aıtpaǵannyń ózinde búgingi Qazaqstannyń kez kelgen qalasynyń turǵyndary áldeqaıda kóp ekendigin eskersek, Á.Bókeıhan bastaǵan toptyń eldik múdde jolynda buqara halyqty qalaı jumyldyrǵanyna qaıran qalýǵa bolady.
«Qarqaraly quzyrhatynan» soń ile-shala shilde aıynda osyndaı talaphat 42 bolys ókilderiniń qol qoıýymen Reseı úkimetine jiberildi. Osy qujatty «Qarqaraly jedelhaty» nemese «Bolystar quzyrhaty» dep ataýǵa bolarlyq. Osy quzyrhattardan keıin Qazaqstannyń ońtústiginde de, ortalyǵynda da, batysynda da qazaq halqynyń teńsizdigin aıtqan, quqyǵyn talap etken hattar daıyndalyp, otarshyldyq úkimetke joldana bastady. Aıtalyq, Lepsi ýezi qazaqtarynyń shaǵymy. Bul qujatqa Jetisý oblysy Lepsi ýezi qazaqtarynan 1000 adam qol qoıǵan. Sonymen birge, osy kezeńde Oral jáne Torǵaı oblystary qazaqtarynyń da talaphaty jazyldy. M.Tynyshpaevtyń Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy atyna joldanǵan hatyn da atalǵan jylǵy derekterdiń qataryna qosýǵa bolarlyq. Ult taǵdyryna alańdaǵan 26 jasar stýdenttiń bul hatynan otarshyldyq bıliktiń qazaqqa jasap otyrǵan basynýshylyq áreketterin ańǵaramyz. Bes pýnktten turatyn hatty M.Tynyshpaev: «6 mıllıon qyrǵyz halqyn eskerýsiz qaldyrmaýdy, onyń ókilderi jalpy memlekettik qurylysqa qatysty máselelerge de, sonyń ishinde, qyrǵyz halqyn basqarýdy qaıta qaraý máselelerine de óz pikirlerin bildirýge jáne qatysýǵa múmkindik alýyn ádilettilik talap etedi» dep aıaqtaıdy /5,33/. Sonymen birge, osy jyldyń qarasha aıynda Sankt-Peterbýrgte ótkizilgen avtonomıashylar sıezinde M.Tynyshpaev «Qyrǵyzdar jáne azattyq qozǵalysy» taqyrybynda baıandama jasap, onda qazaq halqynyń quqyǵy óreskel buzylyp jatqanyn ashyna jetkizip, soǵan baılanysty qazaq dalasynyń ártúrli óńirlerinen Reseı úkimetiniń saıasatyna qarsylyq retinde 25 myńnan astam qazaqtar qol qoıǵan quzyrhattardyń joldanǵanyn keltiredi. Jalpy, M.Tynyshpaevtyń bul baıandamasy – otarshyldyq saıasattyń qazaqqa jasap jatqan qysymyn jan-jaqty kórsetken jáne eldiń osy saıasatqa qarsylyǵyn kórsetken biz biletin tuńǵysh baıandama bolatyn.
Ult-azattyq qozǵalys tarıhyndaǵy 1905 jyldyń aıryqsha mańyzy taǵy bir saıası oqıǵadan kórinedi. Bul osy jyldyń jeltoqsan aıynda Oral qalasynda «Qazaq konstıtýsıalyq-demokratıalyq partıasynyń» qurylýy jáne soǵan oraı sıez ótkizilýi. Álbette, bul shaǵyn quramdaǵy sıezdi qazirgi túsinikpen emes, sol kezdegi jaǵdaımen baǵalasaq, onda Oraldaǵy osy sıez qazaqtyń saıası tarıhyndaǵy alǵashqy sıez bolmaq. Bul sıezde partıanyń baǵdarlamasy qabyldanyp, onda: azamattardyń negizgi erkindikteri, patshalyqtyń qalpy, halyqtyń ózin-ózi bıleýi, sot, din, jer, alym-salyq, jumysshylar, mektepter, partıa jumysy sıaqty máseleler qamtylǵan. Bul baǵdarlama – qazaq tarıhyndaǵy eń alǵashqy saıası baǵdarlama bolsa kerek. 1905 jyl Qazaqstannyń birqatar jerlerinde bolǵan saıası basqosýlarmen de este qaldy. Olar 1905 jyldyń qazan aıynda patsha úkimetiniń Manıfesi jarıalanǵannan keıin qazaq zıalylary uıymdastyrǵan basqosýlar edi. Mundaı saıası basqosýlar qazannyń sońynda Omby qalasynda, 7 qarashada Pavlodarda, 11 qarashada Baıanaýylda, 14 qarashada Qarqaralyda uıymdastyryldy. Saıası basqosýlardyń ótýine Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Jaqyp Aqpaev sıaqty azamattar uıymdastyrýshylyq jáne qaıratkerlik pármen tanytty. Bul saıası basqosýlar Qarqaraly, Jetisý, Oral, Torǵaı óńirlerinen joldanǵan quzyrhattardyń tabıǵı jalǵasy boldy. Qozǵalystyń bastaýy bolǵan «Qarqaraly quzyrhatynyń» Arqadaǵy Qoıandy jármeńkesinde dúnıege kelý sebebin aıtsaq, onyń tarıhı ári geografıalyq ýáji bar. Qoıandy jármeńkesi baı men baǵlannyń jınalatyn jeri ǵana emes, qazaqtyń aqyny, ónerpazy, elshil azamattary da shoǵyrlanatyn tusy. Munda qarajat pen maldyń ǵana áńgimesi emes, eldik máseleler de kóteriletin. Bul – bir. Ekinshiden, Qarqaraly túbindegi Qoıandy jármeńkesi – 1898 jyly Sankt-Peterbýrgtiń orman sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakúltetin bitirgen Álıhan Bókeıhannyń, 1902 jyly Reseı astanasyndaǵy bas ýnıversıtettiń zań fakúltetin úzdik aıaqtaǵan Jaqyp Aqpaevtyń aýyldaryna irgeles jatqan meken. Sondaı-aq, dál osy kezde Ahmet Baıtursynuly Qarqaralyda ustazdyq etetin. Sondaı-aq, Qarqaraly jalpy qazaq jerindegi sol kezdegi bilim men mádenıet oshaqtarynyń birinen sanalatyn. Mine, osy faktorlardyń barlyǵy «Qarqaraly quzyrhatynyń» dúnıege kelýiniń alǵysharty boldy.
1905 jylǵy jeltoqsan aıynda B.Qarataev, N.Ipmaǵambetov, Ǵ.Berdıev Oralda «Qazaq konstıtýsıalyq-demokratıalyq partıasyn» qurýǵa baılanysty sıez ótkizgenin ilgeride jazǵan bolatynbyz. Bul sıezge bolashaqta Alash qozǵalysynyń qaıratkerlerine aınalatyn birqatar azamattar qatysty. Solardyń biri – H.Dosmuhameduly. Ol keıinirek óziniń saıası jolǵa túsýi jóninde: «Men Peterbýrgke birinshi orys revolúsıasynyń qarsańynda keldim... Qym-qıǵash stýdenttik ómirge aralasýmen qatar saıası bilimdi jetildirýge kiristim... 1905-1906 jyldary men keıbir qazaq stýdentterimen birge Oral qalasynda úgit jumystaryn júrgizip, halyqqa elde bolyp jatqan oqıǵalardy túsindirdim» deıdi /6, 34/. Dál osy kezeńde J.Aqpaevtyń, R.Mársekovterdiń de ulttyq múdde jolyndaǵy kúresterin bastaǵandyǵyn ańǵaramyz. Máselen, akademık K.Nurpeıis «Alash hám Alashorda» monografıasynda J.Aqpaevtyń 1905 jyly Pavlodarda, Baıanaýylda, Qarqaralyda qazaq halqynyń teńdigi men azattyǵy jóninde sóz sóılegenin, R.Mársekovtiń Semeıde saılaýdy qazaq paıdasyna saı ótkizý jóninde usynys bildirip sóılegenin keltiredi /6 , 38-39/.
Joǵaryda baıandalǵan saıası sharalar Alash qozǵalysynyń 1905 jyldan bastalǵanyn naqty dáleldeıdi. Búginde sandaǵan zertteýlerge arqaý bolǵan biz biletin Alash qozǵalysynyń barlyq atrıbýttary týra osy jyly qalyptasa qaldy dep, álbette, aıta almaımyz. Árbir qubylystyń týý, qalyptasý jáne damý fazalary bolatyndyǵy belgili. Alash qozǵalysy da osyndaı mindetti fazalardan, tabıǵı kezeńderden ótti.
Qandaı da bolsyn tarıhı, saıası, qoǵamdyq qubylystyń tutas bir qubylys atanýy úshin ony sıpattaıtyn ortaq belgilerdiń bolýy shart. Iaǵnı, biz bútin qubylysty qalyptastyratyn, quraıtyn bólshek-belgilerdi naqtylap, olardyń shynynda da bir-birimen baılanysty, sabaqtas, quramdas ekendigin aıqyndap alǵanymyz abzal. Osy turǵydan kelgende «Alash qozǵalysy» atty tarıhı, saıası, rýhanı qubylysty qalyptastyrǵan, óristetken, tutastyrǵan belgilerdi túgendeýimiz qajet.
Alash qozǵalysynyń qazaq tarıhyndaǵy saıası hám rýhanı úderis retinde 1905 jyldan bastalyp, 1920 jyldyń kóktemine deıin jalǵasqan tutas tarıhı qubylys ekendigin dáıekteý úshin mynadaı máselelerdi kóldeneń tartyp, olardy sheshýge tyrysamyz. Olar: 1) Qozǵalystyń basynda turǵan jáne ony óristetken tulǵalardyń birligi men turaqtylyǵy;2) Qozǵalystyń bastalǵan ýaqyty jáne aıaqtalý kezeńi; 3)Qozǵalystyń basty ıdeıasynyń jalǵaspalylyǵy men úzdiksizdigi. 4) Qozǵalys muratyn júzege asyrýdaǵy amaldar men tásilderdiń sabaqtastyǵy; 5)Qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpat alýy;6) Qozǵalystyń mádenı-rýhanı sıpaty. 7) Qozǵalys ataýy. Alash qozǵalysyn tutas úderis retinde qarastyrýǵa múmkindik beretin osylardy pysyqtap kóreıik.
1) Qozǵalystyń basynda turǵan jáne ony óristetken tulǵalardyń birligi men turaqtylyǵy. Qandaı da bir tarıhı úderis bir ortaq ataýǵa ıe bolýy úshin ony qalyptastyrǵan negizgi tulǵalardyń shoǵyry bolýy tıis. Maqsaty bir, nıeti ortaq, múddeles osyndaı tulǵalar sol saıası qubylystyń joldary men tásilderin aıqyndaıdy. Qozǵalystyń basynda Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, B.Qulmanov, N.Ipmaǵambetov, Ǵ.Berdıev, M.Tynyshpaev, M.Dýlatov, J.Aqpaevtar bolǵanyn sol kezdegi tarıhı oqıǵalardan aıqyn ańǵaramyz. Osy atalǵan tulǵalar jáne taǵy da basqa qaıratkerler 1905 jyldan bastap belsendi saıası kúreske shyqty jáne olar 1917 jyldyń kókteminde elimizdiń ár túkpirinde oblystyq qazaq sıezderin uıymdastyrýda aıryqsha belsendilik tanytty, aldymen azamattyq, sosyn qazaq komıtetterin, «Alash» partıasynyń jergilikti uıymdaryn qurýǵa atsalysty jáne olardy basqardy. Sonymen birge, olar Birinshi jáne Ekinshi jalpyqazaq sıezderin uıymdastyryp, «Alash» partıasy atynan búkilreseılik Quryltaı jınalysyna usynyldy, Alashorda úkimetiniń quramyna saılandy. Iaǵnı, 1905 jyly bastalǵan Alash qozǵalysyn qaıratkerlerdiń belgili bir shoǵyry daıyndap, olardyń basym kópshiligi qozǵalystyń sońyna deıin bastamashylyq, uıytqylyq, jetekshilik rólde boldy.
Qozǵalys qarqyn alǵan saıyn bul qaıratkerlerdiń de halyq aldyndaǵy bedeli ósti, ıaǵnı buqara halyqtyń olarǵa degen senimi bekı tústi. Qozǵalystyń týý kezeńinen bastap, ásirese, Álıhan Bókeıhannyń bedeli kúshti bolǵandyǵy baıqalady. Ony Ahmet Baıtursynulynyń Álıhanǵa arnaǵan óleńindegi myna bir shýmaqtan aıqyn ańǵaramyz.
Qyraǵy, qıa jazbas, suńqarym-aı!
Qajymas qashyq jolǵa, tulparym-aı!
Úıilgen ólekseni órge súırep,
Shyǵarmaq qyr basyna, ińkárim-aı! /7, 25/, Baıtursynov A.
Sol kúnderdiń jáne bir kýási Qoshke: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde, aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat toby boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan» dep jazady /8,67/. Alash qozǵalysy qaıratkerleriniń ishinen Á.Bókeıhandy osylaısha erekshe bólip ataýdyń jóni bar. 1905 jylǵy otarshyl úkimetke qarsy saıası qımyldardyń kópshiliginiń basynda turǵan osy Álıhan. Aqpan tóńkerisi nátıjesinde ozbyr ımperıanyń patshasy taqtan qulatylǵanda halqynan súıinshi surap, birlik pen teńdikke úndegen de Álekeń bolatyn. Birinshi jáne Ekinshi jalpyqazaq sıezderin uıymdastyrýdyń basynda turǵan da osy tulǵa. Sondyqtan da san jyldyq kúres jolyndaǵy saıası hám rýhanı serikteri ony Alashordanyń tóraǵasy etip te saılady. Alash qozǵalysynyń basy men sońyna qarasaq, onda onyń qaı kezeńinen de Álıhan Bókeıhannyń tulǵasy ózgelerden erekshelenip turady. Bul tulǵanyń kúresi, óz kezeginde, Alash qozǵalysynyń 1905 jyldan bastalǵandyǵyna, sóıtip 1920 jyly aıaqtalǵanyna da kórneki mysal bola alady. Qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpat alýynda Álıhan sıaqty qaıratkerlerdiń eren eńbegi men maqsatty kúresi jatyr.
2) Qozǵalystyń bastalǵan ýaqyty jáne aıaqtalý kezeńi. Alash qozǵalysynyń bastaýynda bolǵan jáne «Alash» partıasyn, Alash avtonomıasyn, Alashorda úkimetin qurǵan jetekshi tulǵalardyń saıası kúres tarıhyn qaraǵanda olardyń 1905 jyldan bastap belsendilik tanytqanyn joǵaryda aıttyq. Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, J.Aqpaev osy jylǵy «Qarqaraly quzyrhatyn» daıyndaýdy uıymdastyrǵany belgili. Tarıhta «Qarqaraly quzyrhatymen» birge reseılik patsha úkimetine basqa da osyndaı jazbasha talaptar joldanǵany búgin belgili bolýda. Sondaı-aq, 1905 jyldyń sońynda Oral qalasynda Qazaq konstıtýsıalyq-demokratıalyq partıasynyń qurylýy da Alash qozǵalysynyń osy jyldan bastalǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. B.Qarataev, N.Ipmaǵambetov, Ǵ.Berdıev, M.Tynyshpaev, H.Dosmuhameduly sıaqty keıinirek iri qaıratkerlerge aınalǵan azamattardyń da osy jyldan azattyq kúresine belsene aralasa bastaǵanyn kóremiz.
Ekinshi jalpyqazaq sıezinde qurylǵan Alashorda úkimeti birden qyzý iske kiriskeni belgili. Alashordashylardyń osy kezeńde Reseı bıligine kelgen bolshıvıktermen kúresi Lenın bastaǵan keńestik bılikti úreılendirdi. 1918-19 jylǵy Alashorda men keńestik bılik arasyndaǵy ártúrli kelissózder, qalyptasqan jaǵdaıda bólshevıkter bıliginiń jalpy Reseı aımaǵynda basty kúshke aınalýy – Alash kóshbasshylaryn jańa bılikke moıynusynýǵa májbúr etti. Sonyń nátıjesinde, Alash kósemderi keńestik bılikti moıyndaýǵa, Alashordany taratýǵa amalsyzdan kóndi. Biraq, Ýfa májilisinde qurylǵan Batys Alashorda úkimeti 1919 jyldyń aıaǵyna deıin bólshevıktik áskermen kúresin toqtatpady. Sóıtip, Alashordanyń tolyq taratylýy is júzinde 1920 jylǵy 5 naýryzdaǵy arnaıy qaýlymen ǵana júzege asyryldy. Sondyqtan Alash qozǵalysynyń tolyq aıaqtalýyn osy datamen baılanystyramyz. Bul arada ult-azattyq qozǵalys retinde Alash qozǵalysy óziniń bastapqy jáne negizgi mindeti - ulttyq memleket qurýmen aıaqtalmaǵanymen, sol Alash qaıratkerleriniń kópjyldyq qajyrly kúresi qazirgi qazaq memleketiniń negizin salǵanyn aqıqat úshin aıryqsha atap ótemiz. Ol Ahmet Baıtursynuly bastaǵan Alash delegasıasynyń V.Lenınmen kelissózderiniń nátıjesinde ǵana múmkin bolǵan 1920 jyldyń 26 tamyzynda qurylǵan Qazaq keńestik sosıalısik avtonomıalyq respýblıkasy edi. Bul 1936 jyly 5 jeltoqsanda qurylatyn Qazaq keńestik sosıalısik respýblıkasynyń da, 1991 jyly 16 jeltoqsanda jarıalanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń da negizi bolatyn. Sondyqtan búgingi «Táýelsizdik» degen qazaq balasynyń máńgilik ańsarynyń qaınar kózinde Alash qozǵalysynyń kúresi jatqanyn aıǵaqtaý, sol qozǵalys erlerine qurmet kórsetý – egemendigimizdiń qadir-qasıetin uǵynýmen sabaqtas.
3)Qozǵalystyń basty ıdeıasynyń jalǵaspalylyǵy men úzdiksizdigi. Qozǵalys bastaýynan aıaǵyna deıin negizgi, basty bir ıdeıany iske asyrýǵa baǵyttaldy, atap aıtqanda, qazaqtyń teńdigi, quqyǵy, azattyǵy. Qozǵalystyń túpki maqsaty – qazaqtyń derbes ulttyq memleketin qurý. Osy 1905 jyldan bastap ómirge kelgen negizgi ıdeıa 1920 jyldyń 5 naýryzyna deıin, 2 jyl 3 aı ómir súrdi. Iaǵnı, qozǵalystyń óneboıynda onyń basty ıdeıasynyń birligi saqtaldy. Qozǵalys aýqymyndaǵy saıası, rýhanı, aǵartýshylyq oqıǵalar bir-birimen jalǵasyp, úzdiksiz úderisti qalyptastyrdy. Sondyqtan da biz Alash qozǵalysyn 14-15 jylǵa sozylǵan úzdiksiz tarıhı úderis dep sanaımyz. Qozǵalystyń úzdiksizdigi men jalǵaspalylyǵy osy kezeńniń ár jylynan, árbir oqıǵasynan baıqalady. Ony profesor D. Qamzabekulymen birlestikte daıyndalǵan «Alash jylnamasynan» aıqyn ańǵarýǵa bolady /9,271-282/. Iaǵnı, bul ult-azattyq qozǵalys belgili bir ıdeıalar tóńiregine toptasqan ult qaıratkerleriniń maqsatty túrde úzdiksiz júrgizgen saıası hám rýhanı kúresiniń jemisi.
4) Qozǵalys muratyn júzege asyrýdaǵy amaldar men tásilderdiń sabaqtastyǵy. Alash qozǵalysy qaıratkerleri ózderiniń ıdeıalaryn júzege asyrý úshin sol dáýirdiń qajet etken jáne múmkindik bergen aýqymy sheginde ult azattyǵy úshin qajetti saıası, rýhanı, aǵartýshylyq amaldar men tásilderdi júzege asyrdy. Alashtyqtardyń keleshekte júzege asyrylatyn ıdeıalarynyń basym kópshiligi «Qarqaraly quzyrhatynan» kórinis tapty desek bolarlyq. Osy quzyrhatta jazylǵan talaptar jáne saıası kúrestiń dáýirlik qajettilikteri Alash qozǵalysynyń basty murattaryn negizdep, soǵan oraı kúrestiń amaldary men tásilderin de qalyptastyrdy. 1905 jylǵy birinshi orys tóńkerisinen keıin ımperıalyq bıliktiń tártipti kúsheıtýi, Alash qaıratkerleriniń saıası kúresten de, rýhanı-aǵartýshylyq qadamdarǵa barýyna yqpal etip, endi olar halyqty aǵartý, halyqqa óz quqyqtaryn bildirý sharalaryn qarastyryp, olardy júzege asyrýǵa baǵyttady. Atap aıtqanda, Álıhan Bókeıhannyń maqalalary men aýdarmalary, Ahmet Baıtursynulynyń saýat ashý quraldary men «Qyryq mysal», «Masa» jınaqtary, Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaǵy!», Ǵumar Qarashtyń «Bala tulpary» men «Aǵa tulpary», M.Tynyshpaevtyń, M.Shoqaıdyń pýblısısıkasy taǵy da qanshama qaıratkerler men qalamgerlerdiń kúresshil rýhtaǵy týyndylary alashtyqtardyń sol kezdegi saıası hám aǵartýshylyq amaldary men rýhanı tásilderin baıqatady. Alǵashqyda Reseıdiń kindik úkimetine quzyrhat jazýdan bastaǵan Alash zıalylary ımperıalyq saıasattyń 1905-1907 jyldardaǵy tóńkeristerden keıin qatań tártip ornatýynan endigi jerde aǵartýshylyq jumystarmen shuǵyldana bastady. Bul aǵartýshylyq jumystardyń basynda Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtursynuly turǵany, onyń qazaq balasynyń san urpaǵy saýat ashqan eńbekter jazǵany tarıhtan barshamyzǵa da belgili. Alash zıalylary halyqty nasıhattaýda baspasózdiń mánin tereń túsinip, shamamen 1907 jyldardan bastap qazaq baspasózin shyǵarýdy maqsat etedi. Bastapqyda «Serke», «Tirshilik», «Qazaqstan» sıaqty gazetter shyǵaryp, sál keıinirek «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik týy» sıaqty ult basylymdarynyń jaryqqa shyǵýyna qol jetkizedi. «Qazaq» gazetiniń alǵashqy redaksıalyq maqalasynda: «Áýeli, gazet – halyqtyń sózi, qulaǵy hám tili. Adamǵa kóz, qulaq, til qandaı kerek bolsa, halyqqa gazet sondaı kerek. Gazeti joq jurt basqa gazeti bar jurttardyń qasynda qulaǵy joq kereń, tili joq maqaý, kózi joq soqyr syqyldy» deı kele, ózderiniń maqsattaryn «Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń árýaqty aty dep, gazetimizdiń esimin «Qazaq» qoıdyq. Ult úshin degen istiń ulǵaıýyna kúshin qosyp, kómektesip, qyzmet etý qazaq balasyna mindet. Halyqqa qyzmet etemin deseńder, azamattar, týra joldyń biri osy» dep dáýirdiń eń zor maqsatyn aıqyndady /10, 10-11/.
Qandaı da bolsyn ulttyń azattyq alýy úshin onyń serkeleriniń saıası saýaty tereń, kúresteri baıandy da turlaýly bolmaǵy qajet. Alash zıalylary HH ǵasyr basynda ilgeride aıtqanymyzdaı «Qazaq demokratıalyq-konstıtýsıalyq partıasyn» qurǵany belgili. Al Álıhan Bókeıhan sıaqty Alash kósemi sol kezdegi Reseıdegi ártúrli partıalardyń jumysyn kórip, ózi kadet partıasyna múshe bolǵany da tarıhtan málim. Sol shaqta Álekeńder, árıne, orys saıasatkerleriniń tájirıbesin baǵamdap óz elinde de osyndaı saıası kúshti jasaýdy maqsat etýi kúmánsiz desek, onda olardyń bul ıdeıasy tarıh sátin salǵan kezeńde júzege asyp, «Alash» partıasyn qurǵany da aıan.
Qozǵalystyń tarıhynda qazaq qaıratkerleriniń musylman baýyrlarmen jaqyn aralasýy da onyń qanatyn bekitti. I, II Memlekettik Dýmaǵa engen qazaq depýtattarynyń musylman fraksıalaryna múshe bolýy, Peterborda, Máskeýde, Qazanda, Ýfada, Samarada musylmandar uıymdastyrǵan ártúrli sharalarǵa qatysýy da qazaq qaıratkerleriniń qozǵalysty óristetýine, qajetti saıası bolsyn, rýhanı bolsyn tájirıbe jınaqtaýlaryna oń yqpal etkeni kúmánsiz.
5)Qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpat alýy. Qozǵalys qaıratkerleriniń halyqtyń óz arasynan shyǵýy, sondyqtan da el ómirin óte jaqsy bilýi olardyń qoǵamdy azattyq ıdeıasyna ılandyrýynda, qozǵalystyń qazaq jeriniń barlyǵyn derlik aımaqtaryn qamtýynda asa mańyzdy ról atqardy. Qozǵalys qaıratkerlerine býrjýazıalyq qatynastar, orystyń býrjýazıalyq tóńkerisi belgili deńgeıde yqpal etkenimen, olar taza býrjýazıa ókilderi emes-ti. Qazaq oqyǵandary halyqtyń ortasynan shyqqan, onyń maqsat-múddesin jaqsy biletin, dúnıeaýı, zamanaýı bilim alǵan, óz ultyna shyn jany ashıtyn azamattar edi. Sondyqtan olar qyzmetti, mansap-mártebeni, shen-shekpendi emes, eń aldymen halqynyń qamyn oılaıtyn ultshyl tulǵalar bolatyn. Olaı bolmasa, Alash qozǵalysyn qalyptastyrǵan qaıratkerlerdiń qaısysy bolsyn orys úkimetinen shen alýǵa múmkindikteri bar azamattar edi. Biraq olar jeke basynyń múddesinen halyqtyq múddeni joǵary qoıdy jáne oǵan aıaǵyna deıin aıanbaı, talmaı qyzmet etti. Zıalylardyń ult aldyndaǵy rıasyz eńbegi men qaıraty – qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bolýyna bastady. Qozǵalystyń jalpyhalyqtyq sıpat alýyna ádebıettiń yqpaly kúshti boldy. İlgeride aıtqanymyzdaı, A. Baıtursynulynyń, M.Dýlatovtyń, Ǵ.Qarashtyń, keıinirek M.Jumabaevtyń, S.Toraıǵyrovtyń, A.Mametovtyń, S.Dónentaevtyń óleńderi qozǵalys urandarynyń halyqarasyna taralýyna áser etti. Alash qaıratkerleriniń «Qazaq» keıinirek «Saryarqa» gazetterin jaryqqa shyǵarýy - qozǵalystyń buqaralyq sıpatqa ıe bolýyna ólsheýsiz úles qosty.
6) Qozǵalystyń mádenı-rýhanı sıpaty. Alash qozǵalysy qaıratkerleriniń barlyǵy derlik shyǵarmashyl tulǵalar edi. Aıtalyq, Á.Bókeıhannyń, B.Qarataevtyń, A.Qalmenovtiń, M.Tynyshpaevtyń, M.Shoqaıdyń, H.Dosmuhamedulynyń, A.Birimjanovtyń, J.Aqpaevtyń, Á.Ermekovtiń boıynda týabitti sheshendik, ǵylymı daryn bar bolatyn. Eger bul azamattar, máselen, handyq dáýirde ómir súrse, áıgili bı, ataqty sheshen bolar edi dep tolyq senimmen aıta alamyz. Eger saıası kúresti emes, ǵylym jolyn tańdasa, onda olardan iri ǵalymdar shyǵary da sózsiz edi. A.Baıtursynulynyń jan-jaqty shyǵarmashylyq tulǵa bolǵany, Ǵ.Qarashtyń, M.Dýlatovtyń jáne qozǵalystyń keıingi býyn ókilderi J.Aımaýytovtyń, M.Jumabaevtyń, M.Áýezovtiń ulttyq kórkemsózimizdiń asa iri sheberleri ekendikteri málim. Alash qozǵalysy tusynda olardyń qaıratkerligimen birge shyǵarmashylyǵy da san qyrynan ashyldy. Qozǵalystyń bastapqy kezinde halyqty oıatýda, eldikke shaqyrýda ádebıet, onyń ishinde poezıa erekshe rólge ıe bolǵanyn ilgeride jazǵanbyz. Óleń sóz qazaq balasyn rýhtandyrýda, ózin-ózi tanýda, sanasyn jańǵyrtýda ǵalamat qýatqa ıe ekendigi belgili. Azattyq qozǵalysyndaǵy óleńniń osyndaı qýatty qarý bolǵandyǵyn sol tustaǵy tulǵalardyń ózderi de tereń sezingen, ony sol úshin de kúrestiń qýatty quraly retinde paıdalanǵan. Bul jóninde: «Qazaq eliniń ár túrli turmystyń jumbaqtaryna kezdesip, dań bolyp turǵan kezinde «Qyryq mysal»men «Oıan qazaq!» dep kelip, áleýmet jumbaqtaryn sheshkendikten, eldi oıatqan úlken kúsh boldy. Taqpaqty súıetin qazaq bul eki kitapty úlgi ornynda ustap, mysal ornynda aıtatyn boldy» dese, Alash qozǵalysyna atsalysqan Q.Kemeńgeruly /8, /, Alash qozǵalysyn da, onyń qalamgerleriniń eńbekterin de komýnıstik ıdeologıa turǵysynan baǵalaǵan kitabynda S.Muqanov: «Ultshyldardyń ultshyldyǵyn kórkem ádebıetten bastaýy – kórkem ádebıettiń buqaraǵa áseri tez jaıylatyndyqtan boldy» dep jazypty /11, 32/. İlgeride aıtylǵan A.Baıtursynulynyń «Qyryq mysaly», M.Dýlatovtyń «Oıan, qazaǵy!», olarǵa qosa sol Ahańnyń «Masasy», Shákárimniń «Qazaq aınasy», Máshhúr-Júsiptiń «Hal-ahýaly» men «Saryarqanyń kimdiki ekendigi», Ǵ.Qarashtyń «Bala tulpary» men «Aǵa tulpary», M.Jumabaevtyń «Sholpany» jáne «Aıqap» jýrnalynda, «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik týy» gazetterinde jarıalanǵan sandaǵan ádebı týyndylar qozǵalys ıdeıalarynyń halyq arasyna tarap, sanasyna ornyǵýyna, qazaq dalasynyń bar túkpirine azattyq pen teńdik urandarynyń jetýine aıryqsha yqpal etti. Sol sebepti de osy kezeńniń ádebıetin «Alash ádebıeti» dep atap júrmiz. Buǵan qosa qazaq baspasóziniń dúnıege kelýi men qalyptasa bastaýyn, jazba ádebıettiń buǵanasy bekigendigin, alǵashqy ádebı-mádenı keshterdi, teatrlyq qoıylymdardy aıtsaq, onda Alash qozǵalysynyń aýqymynda saıası kúrespen birge mádenı-rýhanı jańǵyrýdyń da qatar júrgendigin kóremiz. Osy ult-azattyq qozǵalystyń tarıhymyzdaǵy osyndaı asa irgeli mańyzyna boılasaq, onda Alash qozǵalysynyń shyn mánindegi Qazaq Renesansy bolǵanyna kóz jetkizemiz. Qozǵalystyń osyndaı naǵyz renesanstyq qubylys bolǵandyǵyn osy jınaqqa engen «Alashtyń joly» atty eńbegimizde dáıektegenbiz. Osy arada keıbir ǵalymdar tarapynan Qazaq Renesansyn Qazaq handyǵynyń qurylýymen, Abaı kezeńimen nemese qazirgi kezeńmen baılanystyrý ushyrasyp qalady. Bizdiń oıymyzsha, bul jalpy Renesans qubylysynyń syryn jetik bilmeýden bolmasa belgili bir múddeden týyndap jatatyn pikirler. Jalpy álemdik tarıhtyń damý qısyny san ret dáleldegendeı, árbir ult óz tarıhynda bir ǵana Renesansty basynan keshiredi.
7) Qozǵalystyń ataýy. «Alash» degen ataý resmı túrde eń alǵashqy ret 1917 jyly Birinshi jalpyqazaq sıezinde saıası partıaǵa baılanysty qoldanylǵany belgili. Onda: «Partıa urany desek, babamyzdyń «Alash» uranynan artyq urandy izdesek te taba almaımyz. Sóıtip qazaq saıası partıasynyń atyn «Alash» qoıý oılap áýre bolmastan aýyzǵa túsip tur»- dep aıtylǵan-dy /10,414/. Degenmen, «Alash» uǵymy qozǵalysqa baılanysty atalǵan jyldan áldeqaıda burynyraq aıtylǵan. Máselen, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov jáne taǵy da basqa qaıratkerlerdiń eńbekterinde «Alash» ataýy ult-azattyq qozǵalys tusynda belsendi túrde qoldanylǵany da belgili.
Qazaqtyń teńdigi men azattyǵy úshin kúresken árbir tulǵany taný, olardyń ómiri men isine laıyqty baǵa berý kórgendi eldiń, mádenıetti jurttyń joralǵysy. Osy retten kelgende, HH ǵasyr basynda qaýymdasyp elshildik uranyn kótergen, Alash atymen kúres jolyna túsken azamattarymyzdyń barshasyn túgendeý, olardyń árqaısysynyń tarıh pen ult aldyndaǵy qaıratkerlik, kúreskerlik isterine tıisti baǵa berý – kesheginiń amanaty, búginginiń paryzy, bolashaqtyń qamy.
Alash qozǵalysyna qatysqan barlyq azamattardyń esimderin búgingi urpaqqa tanystyrý máselesi alashtaný ǵylymynda óz deńgeıinde qolǵa alynbaı kele jatqan másele ekendigi belgili. Qazaq tarıhyndaǵy eń iri ult-azattyq qozǵalysqa úles qosqan Alash azamattary esimderiniń tizimin jasaýdy alǵash ret qolǵa alǵan kórnekti alashtanýshy, akademık Keńes Nurpeıis bolatyn. Ol óziniń «Alash hám Alashorda» atty irgeli zertteýine qozǵalys músheleriniń tizimin engizip, ony «Alash qozǵalysyna múshe bolǵandar men nıettester tizimi» dep atady. Osy tizimde 270 adamnyń aty-jónderi berilgen. Álbette, Alash qozǵalysy tarıhyn zertteýde bul tizimniń ózindik tarıhı hám ǵylymı máni aıtarlyqtaı. Tizimniń alǵash ret 1991 jyly jarıalanǵanyn, ıaǵnı elimizde alashtaný ǵylymy endi ǵana qalyptasa bastaǵan shaqta jasalǵanyn eske alsaq, árıne, onyń naqty ári sońǵy tizim bola almasy túsinikti. Sondyqtan atalǵan tizimge baılanysty úsh túrli máseleni aıta ketý ǵylymı aqıqat úshin qajet dep oılaımyz. Birinshiden, ilgeride aıtqanymyzdaı, tizim budan 20 jyldan astam ýaqyt buryn jarıalanǵandyqtan, munda Alash qozǵalysyna qatysýshylar tolyq qamtylmaǵan. Ýaqyttyń shamasyna qarasaq, onyń meılinshe tolyq bolýy múmkin emes te edi. Ony tizimge jasalǵan eskertpede: «Tizim «Qazaqstan kommýnısi» (qazirgi «Aqıqat») jýrnalynyń 1991 jylǵy 8, 9, 10-shy sandarynda jarıalanǵan, oǵan osy eńbektiń avtory qosymshalar engizgen. Oqyrmandarǵa usynylyp otyrǵan bul tizim keleshekte jańa derekter tabylýyna oraı tolyqtyryla bermek»dep ǵalymnyń ózi de atap ótipti /6, 216/. Buǵan qosa tizimdegi tulǵalardyń tegi men atynyń jazylýynda kóptegen qateler baryn ańǵarýǵa bolarlyq. Máselen, Boshtaev «Bashtaev», Elshiuly «Emshın», Qoskeev «Qaskeev» degen sıaqty. Bul ǵalymnyń qatesi emes, sol kezderdegi qujattardan kelgen jańsaqtyqtar. Qazirgi eńbekterde olardyń esimderi meılinshe durys jazyla bastady. Sebebi, odan beri Alash qozǵalysyna qatysqandarǵa baılanysty kóptegen qujattar jaryq kórýde, ǵylymı eńbekter qatary kóbeıýde, zertteýler jalǵasýda. Ekinshiden, joǵaryda keltirgenimizdeı, tizimniń ataýyna «nıettester» degen tirkeme qosylǵan. Bul, álbette, ǵylymı dáldikti bildiretin uǵym emes. Bizge Alash qozǵalysy barysyndaǵy sharalarǵa, oqıǵalarǵa, bastamalarǵa qatysqan tulǵalardyń, ıaǵnı qozǵalysqa qatysýshy bolarlyqtaı eńbegi bar azamattardyń meılinshe ǵylymı saralanǵan tizimi qajet. Osyndaı sebepter qozǵalysqa qatysqan tulǵalardyń meılinshe tolymdy, ǵylymı jaǵynan naqtylanǵan tizimin jasaýdy kún tártibine qoıady. Úshinshiden, «Alash qozǵalysynyń múshesi» degen anyqtama da asa dál emes, bizdiń oıymyzsha, qozǵalysta múshe emes, qatysýshy bolady, sondyqtan «Alash qozǵalysyna qatysýshy» degen jón.
Qozǵalysqa qatysýshylardyń tizimin jasaýdaǵy eń úlken másele – Alash qozǵalysyna kimderdi ne úshin engizemiz degen másele. Iaǵnı, tulǵany «Alash qozǵalysyna qatysýshy» dep tanýdyń prınsıpi men krıterıi. Oǵan, álbette, bizge Alash qozǵalysynyń sıpaty, týý, qalyptasý jáne óristeý joldary, osy kezeńderdegi oqıǵalar men qubylystar tikeleı tirek bolmaq. Alash qozǵalysynyń álgindeı kezeńderine oı júgirtsek, onda bizdiń topshylaýymyzsha, qozǵalys múshelerine mynadaı tulǵalardy engizgen jón sıaqty.
Eń aldymen, 1905 jyldan bastap ult-azattyq qozǵalys aıasyndaǵy oqıǵalardyń tikeleı bastaýynda turǵan, oǵan atsalysqan azamattar Alash qozǵalysyna qatysýshylardyń tiziminen oryn alýǵa laıyq dep oılaımyz;
Ekinshiden, 1917 jyldyń naýryz-mamyr aılarynda qurylǵan qazaq komıtetteriniń jáne keıinirek osy komıtetterdiń oblystarda, ýezerde Alash komıtetteri bolyp qurylǵandaǵy músheleri;
Úshinshiden, osy kezeńde Torǵaı, Jetisý, Semeı, Aqmola, Oral oblystarynda ótkizilgen qazaq sıezderine jáne ult-azattyq qozǵalysty qoldap osy oblystyq sıezder úlgisinde ótkizilgen ýezik, bolystyq sıezderge qatysqandar;
Tórtinshiden, Birinshi jalpyqazaq sıezi men Alash avtonomıasy jarıalanyp, Alashorda úkimeti qurylǵan Ekinshi jalpyqazaq sıezinde partıaǵa jáne Halyq Keńesine engender jáne osy sıezderge qatysqandar;
Besinshiden, «Alash» partıasyn, Alashorda úkimetin qoldaǵan haziretter, ıshandar, moldalar jáne Qazaqstannyń ár túkpirinen hat joldaǵandar jáne elimizdiń ár aımaqtarynda qoldaý sharalaryn ótkizgen azamattar da osy tizimge enýi tıis dep sanaımyz;
Altynshydan, bul tizimge «Alash» partıasy atynan búkilreseılik Quryltaı jınalysyna usynylǵan depýtattar da kirmek;
Jetinshiden, bul tizimge Alash áskeriniń jetekshileri men sarbazdary enedi;
Segizinshiden, Alash avtonomıasynyń astanasy bolyp jarıalanǵan Alash qalasyndaǵy dýmada, z
