Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev óziniń «Qazaqstan jahandyq ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty 2015 jylǵy 30 qarashadaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Memlekettigimizdiń tuǵyryn myzǵymastaı nyǵaıta túsý úshin bizge áli talaı ótkeli kúrdeli, ókpegi kóp buralań joldardan ótýge týra keledi», - dep eskertken bolatyn. Ásirese, árbir kún terrorlyq aktiler men ondaǵan adamdardyń qaza tapqandary týraly habarlardy jetkizetindigin aıta kelip, búginde halyqaralyq terorızmniń álemge eleýli qater tóndirip turǵandyǵyna úlken alańdaýshylyǵyn bildirdi. Elbasy aıtqandaı, jańa jahandyq ómir shyndyǵynyń syn-qaterlerine biz ózimizdiń naqty múmkindikterimiz negizindegi birtutas is-qımyl strategıasyn qarsy qoıýymyz kerek. Bul rette árbir Qazaqstandyq beı-jaı qalmaı, óz úlesin qosqany jón.
Ústimizdegi jyly Aqtóbede, Almatyda jan túnshigerlik oqıǵalar bolyp, jat aǵymmen sanasy ýlanǵan keı otandastarymyzdyń teris áreketterinen aptaldaı azamattar opat boldy. Jastardyń sanasynyń jat eldiń saıasatymen ýlanýynan, aram pıǵyldy ortanyń yqpalynan shyǵa almaı, óz dininde, dilinde joq áreketterge shimirikpeı barýynan tárbıedegi aqtańdaqtardyń saldaryn kóremiz. Osydan kelip, jastarǵa, ásirese búldirshinder men jetkinshekterge ulttyq qundylyqtarmen sýǵarylǵan ulttyq tárbıe berý kerek degen qaǵıdanyń durystyǵy dáleldene túsedi.
Adam balasyn basqa tirshilik ıelerinen erekshelendirip turatyn qasıetterdiń birine onyń qıaldaı alýyn jatqyzýǵa bolady. Óıtkeni adam qıaldaý arqyly syrtqy dúnıe zattary men qubylystarynyń sýbektıvtik obrazdaryn qaıtadan jańartyp, óńdep, adamǵa ǵana tán psıhıkalyq úderis turǵysynan modeldendire alady.
«Jaratylystyń qushaǵynda, merýert sebilgen kók shatyrdyń astynda, hosh ıisti jasyl kilem ústinde, kúnmen birge kúlip, túnmen birge túnep, jelmen birge júgirip, aldyndaǵy malymen birge órip, sary saıran dalada turyp ósetin qazaq balasynyń qıaly júırik, ótkir, tereń bolýǵa tıisti» dep Maǵjan Jumabaev aıtqandaı, qazaq halqynyń qıal álemi nebir sulý da kesek beınelerdi ómirge ákeldi. Qıal adamnyń barlyq psıhıkalyq qubylystarymen ushtasyp jatady. Ol ásirese, oılaý jáne erik tárizdi úderistermen tyǵyz baılanysty. Óıtkeni alǵa qoıǵan maqsatty josparlap, júzege asyrýdyń joldaryn qıalsyz izdeý múmkin emes. Oılaý belsendiligi adamdy shyǵarmashylyq áreketke jeteleıdi. Al ondaı áreket qıaldyń óte kúshti damýyn qajet etedi. Bala qıalyndaǵy fantasıkalyq obrazdardyń ózi onyń tanymyn keńeıtetindigi, qoǵamdyq tájirıbeni meńgerýge jaǵdaı jasaıtyny, munyń ózi balanyń psıhologıasyna qatty áser etetini týraly psıhologıalyq zertteý eńbekterinde aıtylyp júr [1].
Qazirgi tańda jalpy bilim beretin mektepterdiń damýynda jaǵymdy ózgerister jáne oqytý men tárbıeleý isiniń utymdy jaqtary ashylyp jatqanymen, oqýshylardyń jeke basynyń shyǵarmashylyq jaqtaryna tereń úńile bermeımiz. Mektep oqýshylaryna ádebıettik oqý sabaqtarynda jazba jumystaryn oryndaı otyryp, tildik quraldardy óz tájirıbesinde paıdalana bilýdiń ǵylymı-ádistemelik joldaryn kórsetip, oıyn júıeli túrde durys aıta jáne jaza alatyndaı etip úıretý – búgingi zaman talaby. Munyń sebebi, birinshiden, til – adam mádenıetiniń, ıntellektisi men jan-jaqtylyǵynyń kórsetkishi bolsa, ekinshiden, óz oıyn baılanystyryp aıtý jáne jazý balanyń basqa adamdarmen erkin qarym-qatynas jasaýyna múmkindik beredi. Basqalarmen qarym-qatynastyń tartymdy, sátti bolýy adamnyń óziniń oıyn qanshalyqty erkin, tıanaqty, júıeli túrde jetkizýine baılanysty.
Alaıda, mektep oqýshylarynyń qazaq tilin jetkilikti dárejede meńgermeýi, aýyzsha sóıleýmen birge tildik qatynastyń kúrdeli túri - jazbasha sóıleýdi qatar alyp júre almaýy jıi kezdesetin qubylysqa aınaldy. Munyń basty sebebi retinde oqýshynyń shyǵarmashylyq qabileti deńgeıiniń tómendigin, qıal úderisiniń durys qalyptaspaǵandyǵyn ataǵymyz keledi. Abaı Qunanbaıulynyń “…jan qýaty áýelden kishkene ǵana bolady. Eskerip baqqan adam ol qýatyn zoraıtady, eskerýsiz qalsa, ol qýattar joǵalady, ne az-máz nárse bolmasa, úlken eshnárse jaramaıtyn bolady. Adam iship-jep tán qýatyn ǵana oılamaı, jan qýatyn da jetildirýi úshin qam jeýi kerek” [2] - dep tujyrymdaǵanyndaı, muǵalim oqýshynyń jan qýatyn arttyrýdyń joldaryn izdeı bilgeni durys. Al oqýshylardyń jan qýatyn arttyratyn, halqymyzdyń san ǵasyrlyq turmys-tirshiliginen málimet beretin, ulttyq mádenıetimizdiń deńgeıin kórsetetin asyl qazynalarymyzdyń biri – fólklorlyq muralarymyz. Osy muralarymyzǵa tereń boılaǵan adam el tarıhynan mol maǵlumat alady. Bir qaraǵanda qıal dúnıesi bolyp kórinetin fólklorlyq shyǵarmalarda halyqtyń tarıhy, nanym-senimi, dúnıetanymy týraly qanshama qundy málimet bar. Qarapaıym, qıal aralas kúıde ásireleı sýrettelý fólklorlyq shyǵarmalardyń ózindik ereksheligi bolyp tabylady. Alaıda osy oqıǵalardyń túp negizinde jiti qaraǵan adamǵa ashylatyn tereń maǵyna, qupıa syr men astarly álem jatyr.
Halyqtyń rýhyn kóterip, tilimiz ben dilimizdi saqtap qalýǵa kómektesetin quraldardyń biregeıi – ata-babalarymyz mıras etken mádenı ıgilikter. Jas urpaqty óz eliniń patrıoty etip tárbıelep shyǵarý, jas órkenniń shabyty men darynynyń ashylýyna jaǵdaı jasaý, sondaı-aq olardy básekege qabiletti azamat etip daıyndaý – aǵa býynnyń basty maqsaty. Bul maqsatqa jetý úshin beriletin tárbıe ulttyq dástúrlerge súıenip júrgizilýi tıis. Ulttyq qundylyq máselesi sóz bolǵanda halyqtyń san ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan altyn kómbesi – halyq aýyz ádebıetine toqtalmaı ótý múmkin emes. Óıtkeni «sóz qadirin – óz qadirim» dep uqqan ata-babamyz tili men diline, urpaq tárbıesine qatysty kórgen-túıgenderin, nasıhat-ónegesin halyq aýyz ádebıeti arqyly mıras etip otyrǵan. Aty aıtyp turǵandaı, halyq aýyz ádebıetiniń altyn sandyǵy atadan balaǵa aýyzsha jetkizilip, asyl muranyń qasıetti kilti jatqa aıtý arqyly tabys etilip keldi. Bertin kele, el ishindegi kókirek kózi ashyq saýatty azamattar bul kómbeni hatqa túsirip, ǵasyrlar qoınaýynda jasyrynyp qalmaýdyń jańasha jolyn tapty. Qazirgi elektrondy aqparat alýdyń joldary keńeıip, kitap oqý jaǵy kenjelep otyrǵan zamanda «el qazynasy – eski sózimizdi» zamana kóshimen birge alyp júrý úshin tom-tom kitap shyǵarý jetkiliksiz. Búgingi fólklortanýshylardyń aldynda qundy muralarymyzdy jastardyń sanasyna sińirtýdiń jańasha joldaryn tabý mindetteri tur.
Balanyń sanasyna múltfılmder arqyly sińip jatqan jat obrazdar oıynshyq túrinde qolyna usynylyp, qıal álemin jaýlap alady. Balalarǵa arnalǵan baspa ónimderindegi túrli-tústi sýretter arqyly sábıdiń dúnıetanymyna aralasyp, súıikti keıipkerine, elikteıtin pirine aınalady. Hat tanyǵan jetkinshek, árıne, tárbıelik máni zor qazaq fólklorynyń nusqalaryn emes, sábı kúninen sanasyna tanys bolǵan keıipkerler týraly aqparattardy izdep oqıdy. Sóıtip túri qazaq bolǵanmen, tanymy jat urpaqtar legi qalyptasady
Ǵylym men tehnıka qaryshtap damyǵan búgingi órkenıetti zamanda ótken qundylyqtarymyzdan qol úze bastaǵanymyz – ashshy shyndyq. Munyń bir sebebi qazaq fólklorlyq muralarynyń ǵalamtor betinen, ınternet keńistiginen tıisti ornyn ala almaı júrgendiginde. Inovasıalyq tehnologıalardyń jetistigin paıdalana otyryp, qolda bar muralarymyzdy jastar arasynda nasıhattaý búgingi tańdaǵy ózekti máselelerdiń biri bolyp tabylady.
Qazaqtyń ulttyq bolmysy, tili, mádenıeti, tarıhy atadan-balaǵa mıras bolyp kele jatqan batyrlar jyrlarynda, ǵashyqtyq qıssa dastandarynda, tarıhı óleńderi men jyrlarynda saqtalǵan. Fólklorlyq keıipkerlerdiń portretterin jasaý jastardyń ǵana emes, ulttyń rýhanı murasyn tanyp-bilsem degen kez kelgen adamnyń qıal álemin qanattandyrady.
El arasynda keń taraǵan, qazaq fólklorynyń qundy jádigerleri bolyp tabylatyn batyrlyq jyrlar, ǵashyqtyq jyrlar, tarıhı jyrlarda jastarǵa úlgi bolar birizdendiriletin bas qaharmandar jeterlik. Atap aıtqanda, batyrlar jyry boıynsha «Alpamys batyr», «Qobylandy batyr», «Qambar batyr», «Er Tarǵyn», «Er Tóstik», ǵashyqtyq jyrlar boıynsha «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qyz Jibek pen Tólegen», «Láıli-Májnún», «Qalqaman-Mamyr», «Aıman-SHolpan», tarıhı jyrlar boıynsha «Edige batyr», «Er Saıyn», «Shora batyr», «Arqalyq batyr», «Dosan batyr» týraly jyr-dastandar búgingi tańda óziniń kórkemdik qýatyn da, tárbıelik mánin de, estetıkalyq ıdealyn da joıǵan joq.
Batyrlar jyrynyń ǵashyqtyq jyrlar men tarıhı jyrlardan janry jaǵynan ǵana emes, keıipkerler portretin somdaýy jaǵynan da aıtarlyqtaı ereksheligi bar. Máselen, batyrlyq jyrdaǵy bas keıipkerdiń beınesin berýde jyrshy batyr kelbetin onyń is-qımyly arqyly ǵana emes, ǵashyq jary, astyndaǵy tulpary arqyly da ashady. Batyrdyń qarsylasy da osal jaý emes.
Batyrlyq jyrlar oqyrmanǵa ulttyq rýh berýmen birge, etnografıalyq aqparattardy da beredi. Keıipkerlerdiń kıgen kıimin, qarý jaraǵyn, tulparynyń er-turman, ábzelderin sıpattaý arqyly jyraý oqyrmen nemese tyńdarmandy sol tarıhı dáýirge jeteleıdi.
El arasynda taraǵan ǵashyqtyq jyrlar men qıssa-dastandardyń kópshiligi shyǵystyq saryndaǵy týyndylar. Sonyń biri - «Láıli-Májnún» dastany. Onyń birneshe nusqalaryn shyǵys shaıyrlary jyrlaǵan. Bul qıssanyń qazaq tilindegi nusqalary da mol. Jyrdyń qazaqy nusqasynan sol kezdegi qazaqy tanymdy, eldiń dinı nanymyn aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Al tarıhı jyrlarmen tanysý arqyly tarıhı shejireler men oqıǵalardyń tizbesi kóz aldyńyzdan ótedi. Tarıhı tulǵalarǵa qazirgi berilip júrgen baǵanyń ara salmaǵyn túsinýge járdemdesedi.
Qazaq fólkloryndaǵy bas qaharmandarmen óskeleń urpaqty tanystyrý jastardyń kóne murany bilýge degen talpynysyn arttyryp qana qoımaı túbi bir túrki álemene de erkin boılaýyna da jol ashady. Qazaq fólklorynyń qundy muralaryn nasıhattaý halqymyzdyń qorshaǵan álemdegi zattar men tabıǵı, áleýmettik qubylystar týraly nanym-túsinigin búgingi urpaq jatsynbaı qabyldaýyna septigin tıgizedi degen senimdemiz.
Saıa Aǵanasqyzy Iteǵulova
fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy Áleýmettik lıngvısıka bóliminiń basshysy.
Astana qalasy.
