Jer máselesi jóninde tájirıbeli zańger Baqytjan Bazarbek zańdyq turǵydan halyqqa aqysyz qyzmet kórsetip júr. Onyń «Bir saǵatqa Bazarbek» atty aksıasy Taraz jáne Shymkent qalasynda ótti. Osy aksıaǵa jáne Jer kodeksine engen sońǵy ózgeristerge baılanysty Qamshy.kz aqparat agenttigi Baqytjan Bazarbekpen bolǵan suhbatty oqyrman nazaryna usynady.

Elimizdegi Jer kodeksine engen sońǵy ózgerister qandaı?

Qazirgi Májiliste 3 negizgi zań jobasy qaralyp otyr. Sonyń ishinde ótken jylǵy mıtıńtiń nátıjesinde qurylǵan jer komısıasynyń negizgi usynystary da bar. Sol usynystar qazir maquldanyp, zań jobalyq quramyna kirip, qazirgi ýaqytta qabyldanýda. Sonyń ishinde jaıylymdy jerlerge baılanysty ótken jyly zań qabyldanǵan bolatyn. Zańǵa sáıkes endi jaıylymdy jerlerdi aýyl mańyndaǵy ákimdikter óziniń menshigi retinde ózgelerge berýge quqyǵy joq. Sonymen qatar óziniń jaıylymy joq aýyl turǵyny mal jaıý úshin jalpy aýyldyq jerlerge qarasty jaıylymdyq jerlerdi ortaq paıdalanýǵa quqyǵy bar.

Kelesi ózgeris, memlekettik shekara mańyndaǵy jerler jekemenshik quqyǵyna berilmeıdi. Osy norma qabyldandy. Odan bólek kópshilikke belgili Jer kodeksiniń 24-babynyń 2,3,4-tarmaqtary jáne 37-babynyń 5-tarmaǵynyń 2 tarmaqshasy, 48-babynyń 2-tarmaǵy, 97 babynyń 6 tarmaǵynyń 1,3 tarmaqshalary qazir ýaqytsha toqtatylǵan. Bul tarmaqtarǵa sáıkes sheteldikterge, azamattyǵy joq adamdarǵa, sheteldik zańdy tulǵalarǵa, sol sıaqty óziniń jarǵylyq kapıtalyndaǵy atalǵan sheteldik rezıdentterdiń úlesi elý paıyzdan asatyn zańdy tulǵalarǵa atalǵan  aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵyn berýge  jıyrma bes jylǵa deıingi merzimge beriletin norma 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin moratorıı qoıylyp, ýaqytsha toqtatylǵan. Azamattardyń zańdyq turǵydan saýatsyzdyǵynan ba belgisiz, qazir kópshilik árkimniń sózine ilesip, sene beredi. «Jerge jekemenshik quqyǵy sheteldikterge beriledi, sheteldikterdiń qolynda qazaqtyń jeri ketip qalady», - degen qaýeset áńgimege ilesip búkil halyq kóterildi. Oǵan sebep joq. Sebebi Jer kodeksiniń eshbir babynda jerdi sheteldikterge jekemenshikke beriledi dep jazylmaǵan. Al qazir bul bapqa moratorıı qoıylǵan. Sondyqtan Qamshy.kz aqparat agenttiginiń oqyrmandaryna qulaqqaǵys retinde sheteldikterge jer paıdalaný quqyǵyna da berilmeıdi dep aıtqym keledi. Eger ákimdiktegi qyzmetkerler zańǵa engizilgen moratorııge qaramastan, jerdi sheteldikterge  paıdalaný quqyǵyna beretin bolsa jaýapkershilikke tartylady.

Kelesi Jer kodeksine engiziletin normalar bul memlekettik qajettilik úshin jer alýǵa baılanysty. Osydan biraz ýaqyt buryn turǵyndar «aqysyz jer alý úshin tizimde turmyz, biraz ýaqyt ótse de tizim ózgermeıdi», - dep aryzdanǵan. Sondyqtan ár oblysta tegin jerdi alýǵa tizimde 40 myńnan 70 myńǵa deıin azamat kezekte tur. Bir ǵana Almaty qalasynyń ózinde 200 myńnan astam adam tegin jer alýǵa úmitti. Al Astana qalasynda 107 myńnan astam adam kezekte tur. Olar búgin nemese erteń jer ala alady dep aıta almaımyz. Tipti Almaty jáne Astana qalasynda aqysyz jerler berilmeıdi. Sebebi, Bas josparǵa sáıkes Astana jáne Almaty qalalarynda aqysyz jerlerdi tabystaý toqtatylǵan. Sol úshin azamattarǵa qulaqqaǵys retinde aıtaıyn, eger aqysyz jer alǵyńyz kelse Almaty, Astana qalasynyń ishinen emes, sonyń tóńireginen, ıaǵnı bul qalalardyń irgesinde 40-60 kılometr aıasynda jerlerden alý kerek. Sol sebepti Jer komısıasy osy máseleni kótere otyryp, halyqtyń jerge muqtajdyqtaryn eskere otyryp, Jer kodeksine taǵy bir ózgeris engizdi. Endi azamattarǵa jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizýge jer telimin aqysyz berý úshin, memleket eldi-mekenniń qataryna kiretin aýyl sharýashylyq alqaptaryn memlekettiń muqtajdyǵy úshin alyp qoıady. Sodan soń, ol jer telimderindegi qala aımaǵyn turǵyn qurylys aımaǵyna aýdaryp, onda zańǵa sáıkes ınjenerlik qurylymdardy ornatyp, jerdi segmenttep, ony 10 sottyq jer retinde azamattarǵa taratyp berý máselesi qazir zań jobasyna engizildi. Sóıtip 10 sottyq jerdi maqsatty túrde tizimde turǵan azamattarǵa sol ózgeristerge baılanysty berýdiń jumystary bastalýda.

Sonymen birge jerdi memlekettik qajettilikter úshin alyp qoıýǵa baılanysty birqatar ózgerister engizildi. Buryn «Memlekettik múlik týraly» Zańǵa sáıkes, jerdi memlekettik qajetilikter úshin alǵan kezde jerdiń qunyn anyqtaý úshin, eger jer satyp alynsa, satyp alý-satý shartyna sáıkes shartta kórsetilgen ótemaqyny berse, al qazir, jerdiń ótemaqysy shartpen emes, jerdiń naryqtyq qunymen esepteledi. Naryqtyń baǵasyn táýelsiz baǵalaý kompanıasy anyqtap, baǵalaıtyn bolady. Sóıtip memlekettik qajettilikter úshin alynatyn jer ıesiniń muń-muqtajy zańdyq turǵydan qarastyrylyp, eskerildi.

Sonymen birge, mine Jer qoınaýyn paıdalaný kodeksiniń  qabyldanýyna kýá bolyp otyrmyz. Prezıdent, Jer qoınaýyn paıdalaný kodeksin maquldady. 1 qańtardan bastap Jer qoınaýyn paıdalaný kodeksi óz kúshine enedi. Atalǵan kodekske sáıkes kez kelgen adam altyn, kúmis sekildi baǵaly tastardy óndirý úshin, barlaý úshin tek qana arnaıy lısenzıa alady. Arnaıy lısenzıa arqyly baǵaly tastary mol jerler, blok blokpen bólinip,konkýrsqa qoıylatyn bolady. Kez kelgen múddeli azamat konkýrsqa qatysyp, jeńiske jetýine bolady. Konkýrsqa túsip, jengen tulǵamen jer qoınaýyn paıdalaný sharty bekitiledi. Sóıtip konkýrsta jeńiske jetken azamat atalmysh shartqa sáıkes belgili bir merzim aralyǵynda jer  baǵaly tastardy ıgere alady. Sol sekildi jer qoınaýyn paıdalaný operasıalaryna ózgerister engizildi. Bir sózben aıtqanda Jer kodeksine jer qoınaýyn paıdalaný úshin jer telimin berý degen arnaıy bap ta engizildi.

Ciz birneshe qalada ótkizgen «Bir saǵatqa Bazarbek» atty aksıanyń basty maqsaty qandaı?

Osy jazdan bastap «Bir saǵatqa Bazarbek» degen atpen arnaıy aksıa ótkizip jatyrmyn. Bir saǵatqa degenim men árbir adamǵa bir saǵat ýaqytymdy arnaımyn. Sonymen birge, bul is shara aqysyz ótetin bolady. Men ár adamnyń jerge baılanysty máselesin suraımyn, muń muqtajyn tyńdaımyn.  Bir saǵattyń ishinde keńesimdi beremin jáne jerdi zańdastyrý joldaryn kórsetemin. Sonyń nátıjesinde, Bas Prokýratýranyń kómegimen osy aksıa Jambyl oblysy Taraz qalasynda, OQO-nyń Shymkent qalasynda oblystyq prokýratýra basshylyqtarynyń kelisimimen ótkizdim. Mysaly, Taraz ben Shymkent qalasynda 50-60-qa jýyq adam aksıaǵa qatysyp, óziniń jerdi rásimdeýge baılanysty máselelerin aıtyp qana qoımaı, sheshý joldaryn bilip ketti. Astana jáne Almaty qalasynda da bul ıgi sharany ótkizdim. Aldaǵy ýaqytta Taraz ben Shymkent qalasynda bul aksıa aıyna bir ret ótetin bolady. Sonymen birge «Bir saǵatqa Bazarbek» aksıasyn men tek Taraz ben Shymkent qalasynda ǵana emes, kelesi jyly Óskemen, Aqtaý, Aqtóbe, Pavlodar, Atyraý, Taldyqorǵan qalalarynda ótkizýdi josparlap otyrmyn.

Qazir prokýratýrada aýys túıister bolyp jatqandyqtan, biraz ýaqyt kerek. Aýys túıister aıaqtalǵannan keıin arnaıy jospar jasaıtyn bolamyz. Atalǵan aksıa boljam boıynsha 10 qańtarda Taraz qalasynda ótetin bolady, Shymkentte kelesi kúni. Al basqa oblystarda bul aksıany jergilikti prokýrorlarǵa baılanysty ótkizetin bolamyn. Eger prokýrorlar tarapynan usynys jasalmaıtyn bolsa men ózim oblystyq prokýrorsyz aksıany ótkize alamyn.

Bul ıgi sharanyń negizgi maqsaty - jerlerin rásimdeı almaı jatqan, jerlerinen aıyrylyp jatqan, jerleri memlekettik qajettilik úshin alynyp jatqan, qujattary rásimdeýdiń bir toqyraýyna túsip qalǵan nemese jeri alaıaqtyń qolynda ketken azamattarǵa aqysyz keńes berip, sheshý joldaryn kórsetý. Meniń keńesimniń nátıjesinde myńdaǵan adam óz máselesin sheship aldy.

Eger osy aksıaǵa at salysamyn deıtin, aqysyz halyqqa kómektesemin deıtin zańgerler bolsa, aksıaǵa qatysa alatynyn aıtqym keledi. Oǵan men tek qýanatyn bolamyn. Jer máselesi óte kúrdeli másele sondyqtan ózge de zańgerlerdiń kómegi qajet.

Siz ár adamǵa bir saǵat ýaqytyńyzdy arnap, aqysyz qyzmet etesiz. Sonda tabysty qaıdan tabasyz?

Osy suraqty maǵan jıi qoıady. Men birigip jumys jasaıtyn .Alageum Electric, AO «Elektromontaj» sıaqty iri kásiporyndardyń jerleri men óndiristik bazalaryn zańdastyramyn,  TSHO, Karachaganak Opereıtıng, Embamýnaıgaz, KEGOK sekildi kompanıalardyń zańgerlerin daıyndap, jer quqyǵy, jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyna qatysty semınarlar júrgizemin.Tabysym bar. Osyǵan shúkirshilik etemin. Al qarapaıym halyqtan bir tıyn almaımyn. 

Negizi kóp adam túsinbeı jatady. «Baqytjan Bazarbek tele baǵdarlamalarǵa, túrli saıtqa shyǵyp júrgen tanymal zańger, sondyqtan onyń keńesin alý úshin kóp qarajat kerek», - dep oılaıtyndar kóp. Kópshilik aqysyz qyzmet degenge senbeıdi. Sebebi, notarıýsqa barsa aqsha alady, advokatqa barsa aqsha alady, jan jaqta qaptaǵan jemqorlyq.Aqsha suramaıtyn jer qalmaıtyn sıaqty. Ómirge túńilgen, ádiletsizdik pen jemqorlyqtan beti qaıtyp qalǵan, elimde jasaımyn, ósemin, kógeremin dep kóńili qalǵan qarapaıym halyq senýden qaldy. Bul ashy bolsa daǵy, shyndyq. Mine, osynda adamdarǵa úmit otyn jaǵa bilý kerek, kómek qolyn soza bilý kerek dep oılaımyn.

Men qazir keıbir zańgerlerdiń kózqarasyn ózgertýge, áleýmettik paraqshamda úgit-nasıhat júrgizýge tyrysyp jatyrmyn. Bizdiń, zańgerlerdiń jumysy qaltaǵa aqsha basý emes, halyqqa qyzmet kórsetý. Aqshaǵa kólik alarsyń, úı alarsyń alaıda saýap ala almaısyń. Sen qarapaıym halyqqa aqyly túrde kómektesseń aqsha ǵana alasyń, al aqysyz túrde kómektesseń sol adamnyń batasyn alasyń. Sol úshin biz ómir súrý kerekpiz. Aqsha qashan da kerek árıne. Biraq ózgelerge jaqsylyq jasaý asa mańyzdy. Biz sándi de, mándi ómir súre bilýimiz kerek. Sándi ómir súrý kólikpen, úımen baılanysty emes. Sándi de, mándi ómir súrý halyqtyń rızashylyǵyn, alǵysyn alý, jaqsylyq jasaý, artyńa ıgi jumystardy qaldyrý. Ózgelerdiń rızashylyǵy meniń ómirge degen qulshynysymdy kóterip, maǵan shabyt beredi.

Adam keı kezde artqa qarap, oılanýy kerek. Qazirgi jastarǵa zań boıynsha bilim alyp júrgen jastardyń kóbisi Qarjy polısıasyna, Ulttyq qaýipsizdik komıtetine asyǵady. Keı stýdentter QazMunaıGaz kompanıasynda jumys jasaǵasy keledi. QazMunaıGazdyń jalaqysy joǵary bolsa, al Qarjy polısıasy men UQK -niń dárejesi joǵary jáne aqshasyz qalmaısyń dep oılaıdy. Men óz stýdentterime «munyń esebi keıin bolady» dep aıtamyn. Adam óz aqylyn qozǵap, biraz oılansa, joq jerden mańdaı termen aqsha tabýǵa bolady. Sondyqtan aqshany alǵa qoımaı, halyqtyń ıgiligin alǵa qoıatyn bolsaq, jaratýshymyz qalǵan dúnıeni salmaqtap qaıtarady.

Qazaqstan azamattaryna zańger retinde qandaı keńes beresiz?

Azamattardyń túrli qaýesetterge senýi olardyń basty kemshiliginiń biri. Qoǵamda júrgen túrli bilimdisymaqtar men aqyldysymaqtardyń sózine senip, aqıqat dep esepteý durys emes. Sonyń nátıjesinde mıtıńter de boldy, daý damaılar da týyndap jatyr. Sol sebepti, naqty dálel bolmasa senbeńizder, tek zańǵa ǵana senińizder. Tipti keı zańgerdiń aıtqanyna da senýge bolmaıdy. Eger zańdyq turǵydan saýatsyz bolsańyz, zańdy túsinbeseńiz zańgerdiń kómegine júginińiz. Ókinishke qaraı, kóptegen azamattar tanystarynyń, kórshileriniń aıtqanyna senip, olardyń aıtqanymen júredi. Keıin japa shegip, ókinip jatady.

Ekinshi keńesim ár adam quqyqtyq saýatyn, quqyqtyq mádenıetin arttyrǵany abzal. Zańger bar dep júre bermeý qajet. Árbir adam zań týraly kitapty ashyp qaraǵany jón. Sol kezde ǵana quqyqtyq mádenıet ózgeredi.

Úshinshiden, para berýdi qoıý kerek. Azamattar múmkindik bolsa, barlyq qyzmetkerlerge para berý arqyly máselelerin sheshýge tyrysady. Adamdardyń kóbisi kezekte turǵysy kelmeı ákimdiktegi qyzmetkerlerge para beretinin kóz kórip, qulaq estip júr. Tipti zań boıynsha 30 kún kútý kerek bolsa da para berip kútý merzimin azaıtýǵa tyrysady. Osylaı biz ózimizdi de, qoǵamdy da búldirip, bolashaq urpaqtyń kózqarasyn ózgertemiz. Jastar osy jaıttardy kórip ońaı jolmen máselelerin sheshýge tyrysady. Sol sebepti kez kelgen adam ózinen bastaý kerek. Zańnyń aty zań.

Ata-babalarymyzdyń kezinde «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Áz Táýkeniń Jeti jarǵysy» sekildi zań jınaqtardy jasaǵan. Al zańdy buzǵan adamdy jazalaıtyn. Sol sebepti burynǵy zamanda zań buzýshylyq kóp kezdespegen. Al qazirgi qoǵamda zań buzýshylyq kóbeıip ketken. Biz bul túrimizben qoǵam bola almaımyz.

Sonymen birge jerdi beretin, zańdastyratyn jer bóliminiń qyzmetkerleriniń zańdyq saýattylyǵyn arttyrý mańyzdy. Azamattarymyz ákimdiktegi qyzmetkerlerdi synaýdan buryn óziniń saýatyn arttyrý qajet. Batys elderi qalaı kúrt damyp ketti? Atalǵan eldiń azamattary úkimetke senim bildirdi. Iá álemde jemqor ákim, jemqor bılik, alaıaqtar bar, desek te barlyǵy birdeı jemqor nemese alaıaq emes. Sol sebepti biz senim artýymyz kerek. Tolyq senim bildiretin bolsaq bizdiń memleketimiz damıtyn bolady. Bılikke senim artatyn bolsaq qana biz alǵa jyljıtyn bolamyz. Eger ákimdikterdiń jáne basqa da memlekettik qyzmetkerlerdiń tarapynan zań buzýshylyqtar oryn alatyn bolsa Ulttyq qaýipsizdik ortalyǵyna, Bas Prokýratýraǵa aryz jazyp, zańdyq turǵydan máseleni sheshýge tyrysý kerek. Ár adam óz isin jaqsy bilse, ár qyzmetker óz isimen aınalyssa ǵana qoǵam ońalady.

Eger Baqytjan Bazarbektiń keńesi qajet bolsa redaksıamyzǵa habarlasyńyzdar.