«Zhusan» shyǵarmashylyq orta­lyǵynyń jetekshisi, belgili fotograf Jeńis Ysqabaı aǵashtan oıyp, mal terisimen qaptalǵan turmystyq buıymdar jasaı bastady. Biz sý­ret­shiniń stýdıasyna baryp, tyr­naqaldy týyndylarymen tanysyp qaıtqan edik.

Qolónerge degen qyzyǵýshylyq Jeńiske atasynan darypty.

Áńgimeni áriden bastasaq, Saqbaı aqsa­qal qanquıly soǵystyń zardabyn tartyp, qyryq jyl kolhozdyń jylqysyn baqqan. Dál 9 mamyr kúni ómirge kelgen nemeresine «Jeńis» dep at qoıyp, qolynan túsirmeı ósi­redi. Tipti kishkentaı kúninde kóz qýany­shyn tymaqqa salyp ustap, betine uzaq qarap otyrady eken. Er jetkenshe qoınyna alyp jatypty.

«Es bilgeli atamnyń maldyń terisin sútpen búrkip ılep, jińishke etip qaıys tilip otyratynyn kóretinmin. Ol kisige qyryqórim qamshy órip, er-turmanyn ózi shaýyp alý sóz emes edi» deıdi ol.

Úlkenderdiń aıtýy boıynsha, Jeńis 3-4 jasynda «Ara» jýrnalynyń muqabasyna shyqqan sýretti aınytpaı sala bastaıdy. Kórgen dúnıesin qaıtalap júrip, qylqalam qudiretin birshama meńgeredi. Keıin atasyna uqsap aǵash oıamyn dep, sán márte saýsaq­taryn jaralap, qolyn qan-josa qylady. Sonda da alǵan betinen qaıtpaı, qısyq-qyńyr aǵashtan áldebir dúnıe oılap taýyp, jan-jaǵyndaǵylarǵa syılap júrýdi ádetke aınaldyrady.

«El baıqamaı teýip tastap nemese ústi­nen basyp óte beretin aǵashtardy bir-eki márte jonyp jibersem, oıymdaǵy zat aýmaı shyǵa keledi. Mektepte arnaıy úıirmege qatysyp, ár aǵashtyń óz ereksheligi bola­tynyn túsindim. Ol kezde kolhoz-sovhozdar taraı qoımaǵan ýaqyt. Aǵashtyń túr-túri aýyldarda da tabylatyn. Aǵaıymyz eń birinshi oıýly pyshaq jasaýdy úıretti» deıdi alǵashqy izdenisteri týraly keıipkerimiz.

– Qazir meniń synyptastarymnan «Jeńis sabaqty qalaı oqydy?» dep sura­sańyzdar, «óte jaqsy» dep jaýap beredi. Shyn máninde, úı tapsyrmasyn tyńǵy­lyqty oryndap emes, kez kelgen sabaqtan apaılardyń tapsyrǵan sýretterin salyp berip, tórt pen bes alatynmyn. Birde ákem­niń Esirkep degen dosy aýylǵa qonaqqa kelgen bir sýretshini úıge ertip kelip, meniń syzbalarymdy kórsetken. Álgi kisi meniń arnaıy bilim alý kerektigimdi tapsyryp ketti. Sodan 9-synypty bitirgen jyly Al­matyǵa óner kolejine oqýǵa keldim. Alaı­da qabyldaý ýaqyty ótip ketipti. Al­maty qurylys jáne menedjment kol­ledjinde anamnyń tanystary bar eken, sol jerge qujat tapsyryp, sáýletshi mamandyǵyna tústim. Tórt jyl Pak Genadıı Borısovıchtan dáris aldym. Kúndiz-túni sheberhanasynan shyqpaıtynmyn. Sol kezde úırengen táji­rıbemdi qazir kompútermen baıla­nystyryp, damytyp jatyrmyn. Sáýlet óneriniń tarıhyn tolyq meńgerdim dep aıta almaımyn. Biraq sol kezdegi izdenisterim búgingi jetistikterime jol ashty, – deıdi.

Jeńistiń shyǵarmashylyq jolynyń qalyptasýy da qyzyq. Kolej bitirgen jyly ásker qataryna alynady. Azamattyq boryshyn óteı júrip, taǵy da áskerı bólimniń aǵash sheberhanasyn aınalshyqtap shyqpaı qoıady. Esik-terezeden qalǵan aǵash qaldyqtarynan túrli zattar jasap, tipti baıqaýda baq synap ta úlgeredi.

– «Azıa daýysy» halyqaralyq festı­valiniń dúrkirep turǵan kezi. Bir kúni tele­dıdardan «Eger qoldan jasaǵan buıym­da­ryńyz bolsa, úzdik oryndaýshyǵa óz aty­ńyzdan syılaı alasyz» degen jarna­many kórip qaldym. Olarǵa aǵashtan jonǵan ulýymdy kórsetip edim, sol kúni keshkisin Medeýge kelýimdi ótindi. Áskerden suranyp, osynda turatyn dosymnyń kıimderin al­dyr­dym. Ol menen irileý jigit edi, shal­barynyń balaǵy, kostúminiń etek-jeńi uzyn, soǵan qaramaı sahnadan bir-aq shyq­tym. Úzdik ánshige izgi-tilegimdi bildirip, syılyǵymdy tapsyrdym. Áskerı bólimge qaıtyp oralǵan soń, eki-úsh kún uıyqtaı al­samshy. Kóz aldymnan halyqtyń ysqy­ryp-shýlap qoldaǵany men sahnanyń jarq-jurq etken shamdary ketpeıdi. Qasymda sportpen aınalysqan sarbazdar kóp bo­latyn. Bir jigit «juldyz aýrýyna shal­dyqtyń» dep kúledi.

Ne kerek, kelesi jyly taǵy qatystym. Bul joly qoldan jasaǵan buıymdarymdy syılap qana qoımaı, satyp aqsha taptym, – deıdi sheber.

Jeńis áskerden keıin sol bólimde ju­mys isteýge qalady. Bir jarym jyldan ke­ıin jarnama agenttigine aýysady. Keıin jıhaz fabrıkasynda da biraz ýaqyt tájirıbe jınaqtaıdy.

– Stýdent kezimnen túrli sýretter túsire bastadym. Keıin «Azıa Qazaqstan» foto­klý­byna múshelikke alyndym. Apta saıyn qa­ladaǵy fotograftar bas qosyp, túsirgen fotolarymyzdyń artyq-kemin baǵamdaı­tynbyz. Ózgelermen salystyryp, jumys­tarymyz talqylanatyn.

Bilikti sýretshiler jaqsy-jamanyn túsindirip, artyǵyn syzyp tastaıtyn. Bir jyly sol klýb jarıalaǵan baıqaýda úsh birdeı atalymdy jeńip aldym. Kóbine basqa ult ókilderi bas qosatyn. Solardyń arasynan top jaryp shyqqanyma qaraǵanda, baıqaý ádil ótken bolýy kerek. Al 2005 jyly «Almaty aqshamy» gazetine jumysqa ornalasyp, gazettiń jumysyna aralasa bas­tadym. Mundaǵy kúndelikti qarbalas jany­ma jaqty. Oryssha oqyp, basqa ult ókil­derimen qyzmettes bolǵan men úshin qazaqy álemniń esigi ashyldy. Qazaqtyń nebir mar­qasqalarymen tanystym. Úlken kisi­lerdiń batasyn aldym. Rýhanı turǵyda ósip, zıaly ortaǵa sińistim. Nege ekeni esimde joq, bir kúni bas redaktorymyz Qalı Sár­sen­baıǵa renjip qaldym. Ókpelegenim sonshalyq, amandaspaı qoıdym. Birde ol kisiniń «Kóshede ketip bara jatqan qarıa kórsem, baryp amandasqym kelip turady» degen áńgimesin estidim. Sol kezde óz isime qatty uıalyp, «amandasa salsam nem ketedi?» dep oıladym. «Jaqsynyń sharapaty tıedi» degen osy shyǵar, Qalı aǵanyń osy sózi maǵan ómirlik sabaq boldy. «Ulyq bolsań, kishik bol» demeı me, úlkenge sálem berip, amandasyp júrseń, batasyn alady ekensiń. Talaı úlken kisilerdiń úıine baryp, bala­syn­daı erkeleı júrip, qaıtalanbas beıne­lerin halyqqa jetkizdim, – deıdi Jeńis Ysqabaı.

Fotograf Jeńistiń sol jyldary bas­qalardan erekshelendirip turatyn ózindik qasıetteri bar bolatyn. Ol únemi basyna oıýly aq taqıa kıip júredi jáne sómke toly sýretterin keıipkerlerine úlestirýden ja­lyqpaıtyn.

«Stýdenttik jyldary qolyma túsken aqshaǵa plenka satyp alyp, ony aıqyndap, shyǵ­arýdan artylmaıtyn. Keshke deıin qyzdardy túsire beretinmin. Meniń qarnym ash, biraq álgi sulýlar sýretterin kórip máz bolatyn. «Almaty aqshamy» gazetine orna­lasqannan keıin de osy ádetim qalǵan joq. Sýret shyǵarý shyǵyn bolǵanymen, ásirese, áriptesterimniń kóńilin tabý kóńilime rahat syılaıtyn. Sómkemde únemi «Qazaqstan» shokolady júretin. Olardy tilshilerge sýretterimen qosyp, taratyp beretinmin. Kish­kentaı kezimnen ańqaýmyn, sol ań­qaýlyǵym júre kele osyndaı jomarttyqqa ulasty. Sábıt Orazbaev aǵamnyń «qul bo­lyp qyzmet et, bı bolyp ótersiń» degen bir sózi bar. Al Beısen Quranbek aǵam «sol kezde taratqan sýretteriń búginde ózińe qyz­met jasap jatyr» deıdi. Nege ekenin bil­meımin, adamǵa kóńilim tolyp tursa, qo­lymdaǵy bardy bergim kelip turady. Qonaǵyna atyn mingizip júrip, júgenin ustap qalatyn qazaqtyǵymyz bolar. Biraq elge qansha jomarttyq tanytsam, meniń nesibem birneshe eselenip, artyq kelip otyrady» deıdi sýretshi.

Jeńis Ysqabaı «Almaty aqshamy» gazetinen keıin Almaty oblysy ákimdiginde biraz jyl ter tókti. Almaty oblysy ákimi Serik Úmbetovtiń bergen erkindiginiń arqa­synda tájirıbesi burynǵydan da to­lyǵa tústi. Ol kisiniń boıyndaǵy tózimdilikke tańdanyp, ózi de sabyrly bolýǵa úırendi. Qazir «Jýsan» atty jeke stýdıasyn ashyp, sýret túsirýmen aınalysady.

– Aǵalarym qoldap, qalanyń qaq orta­synan stýdıa ashyp berdi. Qural-jabdy­ǵyma deıin alyp berip, demeýshilik jasady. Al «Jýsan» degen atyna kelsek, áýelgide sýret ónerine qatysty ataý bolsa dep oıla­ǵanmyn. Biraq ońtaıly eshteńe taba almadym. Birde Beısen Quranbek aǵamnyń úıinde jeńgemmen sóılesip otyryp, kitap­tardan izdestirip qaradyq. Bir kezde «jýsan» degen sózge kózim túsip ketpesi bar ma?! İzde­genim tabylyp, qatty qýandym. Qaı tilde aıt­sań da ádemi estiledi. Qatesiz, burma­laýsyz oqylady. Onyń ústine, biz at minip, jel­men jarysyp ósken dalanyń balasy­myz. Almaty oblysy Talǵar aýdany Týǵanbaı degen aýylda erjetkenbiz. Ata-anamyz mal baqqannan keıin qys qystaýǵa, jaz jaılaýǵa kóship júrdik. Sondyqtan jýsannyń ıisi qanymyzǵa sińgen. Jýsandy qazaqtan basqa kim qadirlep jatyr?! Men úshin qazaq pen jýsan egiz uǵym. Qarapaıym logotıpin de sol mezette salyp shyqtym. Bir qarasańyz, joǵaryǵa qarap ósip, um­tylyp turǵan shóp. Ekinshi jaǵynan qara­sańyz, biz jolymyzdyń ashyqtyǵyn, ba­symyzdyń amandyǵyn, jalpy kez kelgen jaqsy tilekti alaqan jaıyp Alladan tileımiz. Anyqtap zer salsańyz, on tal jýsannyń butaǵy on saýsaq pen aıaly alaqanǵa da uqsaıdy.

Ortalyqty ashqannan bergi negizgi jumysym «Qazaqstan barysy» jobasyn sýretke túsirý bolyp jatyr. Dúbirli dodany bastapqyda jalǵyz túsirgenmin, qazir bir top fotograf jumys isteımiz. Óıtkeni bir adamǵa qaraǵanda, top bolyp jumyla kiris­ken áldeqaıda qolaıly. Utymdy sátterdi qalt jibermeı, jan-jaqtan qaýmalap túsi­resiń. Birimizdiń úlgermegenimizdi ekinshimiz múlt ketirmeýimiz múmkin. Kimniń kimdi alyp uratynyn, qaı jambaspen qulaı­ty­nyn aldyn ala boljaý emes. Onyń ústine, kilem ústindegi balýandardy ǵana túsirip, kórermendi, olardyń jankúıerlerin, bapkerlerin umytyp ketýge bolmaıdy. Nátıjesinde jıǵan-tergen tájirıbemniń barlyǵyn qoldanyp, myńdaǵan kadrlerdiń ishinen úzdigin tańdap, úlken álbom daıyndap shyǵaramyz, – deıdi fotograf.

Jeńis bıyldan bastap turmystyq bu­ıym­dar jasaýdy da qolǵa aldy. Áýeli aǵashtan qazaqy tósek qurastyrsa, jaqynda shaı ishetin oıýly ústel daıyndady.

– Baıaǵyda tehnıkanyń joq zamanynda da ata-babamyz aǵash óńdep, temirden túıin túı­di emes pe?! Qazir kásip jasaımyn degen adam­ǵa barlyq jaǵdaı bar. Qyzdyń jasa­ýyna beriletin sandyq-tósekter sapasyz aǵashtan jasalatynyn kórip júrmiz. Ja­sandy jıhazdardyń ornyn qazaqy buıym­darmen nege almastyrmasqa?! Tek nıet bolsa, múmkindik jetip artylady. Mundaı tósekti ózim ázirge eshqandaı sheber­hanadan kórgen joqpyn. Aldaǵy ýaqytta kóshirmesi jasalýy múmkin. Talaptanǵan sheberler bolsa, kórsin, úırensin degen nıet ustanyp otyrmyn. «Kótere almaıtyn shoqpardy belińe baılama» deıdi ǵoı halyq danalyǵy. Ne istesem de maıyn tamyzyp, nátıjesin kórsetýge tyrysamyn. Óz jumysyma nem­quraıdy qaraǵan adam emespin. Meniń bir biletinim, ár adam óz atyna saı bolýy kerek. Sondyqtan árdaıym bir jańalyq oılap taýyp, únemi jeńiske jetýge umtylyp kele­min, – deıdi Jeńis bizben áńgimesin aıaqtap.