Qoǵam qaıratkeri Orazgúl Asanǵazy Qamshy.kz aqparat agenttigine suhbat berdi. Ol kisi qazaq tiliniń búgingi haline bılikten buryn qarapaıym halyqty kinálady. Ashyq áńgimede din men ulttyq qundylyq máseleleri de búkpesiz aıtyldy.
– Qazaq tili shyn mánindegi memlekettik mártebesine qashan ıe bolady?
– Qazaq tili el konstıtýsıasynda aıqyndalǵan memlekettik mártebesine jetýi úshin qazirgiden de pármendi sharalar qajet dep oılaımyn. Bul – bir. Ekinshiden, bar júkti bılikke arta salmaı, qarapaıym azamattar da belsendi bolýǵa tıis. Nege deseńiz, qazaqtardyń bir-birimen qazaqsha sóılesýine eshkim shek qoıyp, tyıym salyp otyrǵan joq. Táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan assa da, óz balalaryn ózge tilde oqytatyn kim? Sondyqtan ulttyq sana men namys kerek. Keshegi keńestik dáýirde bilim alǵan adamdardyń oryssha sóıleýin keńestik júıeden kóremiz, al endi qazirgi jastardyń ana tilinde sóılemeýin ata-anasynan basqa kimnen kórýge bolady?! Joǵaryda aıtylǵan pármendi sharalar degenim: birinshiden, memlekettik til týraly arnaıy zań qajet, bul barlyq órkenıetti memlekette bar. 1997 jyly qabyldanǵan qazirgi zań óziniń kezeńdik maqsatyn oryndady dep oılaımyn. Endi memlekettik til týraly arnaıy zań qabyldaıtyn ýaqyt keldi. Ony til janashyrlary kópten beri aıtyp júr. Memlekettik tildiń óz mártebesine saı basymdyǵy júzege asyrylý úshin ol eń aldymen úsh salada basymdyqqa ıe bolýy tıis. Olar – bılik, aqparat jáne bıznes salasy. Osy salalarda ústemdikke jetken til qalǵan barlyq salaǵa yqpal etedi.
– Bılik qashan tolyǵymen memlekettik tilge kóshedi?
– Bıliktiń tolyǵymen memlekettik tilge kóshýi úshin kadr tańdaýda memlekettik qyzmetkerdiń qazaq tilin bilýi mindettelgeni durys. Memleketke qyzmet etetin adamnyń sol memlekettik tildi bilmeýi – meniń oıymsha, paradoks, tipti, nonsens. Eger osyndaı kadrlardyń qatary únemi artyp otyrsa, memlekettik mekemeler tolyq qazaq tilinde qyzmet eter edi. Men bul rette sondaı shaqtyń kelerine senemin. Bálkim buǵan belgili bir ýaqyt qajet bolar. Qazir qazaq mektepteriniń sany absolútti kópshilikke jetti. Joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq toptarynyń sany da edáýir artty. Iaǵnı qajetti alǵysharttar bar. Menińshe, baǵyt durys, degenmen qarqyn baıaý. Qarqyndy údetý úshin halyqtyń sanasy, rýhy oıanyp, qazaq tilin barlyq salada qoldanysqa engizýimiz kerek. «Halyq qalasa, han túıesin soıady» degen. Qazaq tiliniń quqyqtyq negizi bar, lıngvısıkalyq bazasy jetkilikti. Qudaıǵa myń qaıtara shúkir, demografıalyq jaǵdaı da túzeldi. Tek jetpeı turǵany – qazaqstandyq patrıotızm.
– Latyn álipbıine kóshý qazaq tiliniń mártebesin kóteredi dep oılaısyz ba?
– Eger olaı bolmasa, jalpy jańa álipbıidiń qajeti shamaly der edim. Álbette, kóteredi. Aldymen álipbı arqyly, onyń emle-erejeleri arqyly kezinde burmalanǵan til tabıǵatyna tán qajettilikter qalpyna keltiriledi. Iaǵnı álipbımen birge jazý reformasy jasalady. Ol memlekettik baǵdarlamanyń úshinshi baǵytynda «Qazaq jazýyn jetildirý» dep kórsetilgen. Ekinshiden, biz basynda patshalyq, keıin keńestik ımperıanyń qalaýymen kırıll tańbasyna kóshtik. Ol bizdiń tilimizge basqa tildiń yqpalyn kúsheıtti. Latyn tańbasy – búgin bizge ústemdik etip turǵan eshqandaı ımperıanyń álipbıi emes, halyqaralyq álipbı. Qazaqstan – belgili bir aımaqtyń nemese kúshtiń quramdas bóligi emes, álemdik qaýymdastyqtyń tolyq quqyly sýbektisi. Sondyqtan da halyqaralyq álipbı júıesi – memlekettiń jańa kezeńdegi obektıvti tańdaýy. Latyn álipbıine barlyq sala kóshkende keshegi otarshyldyq sana men stereotıptiń qoǵamǵa yqpaly azaıady. Iaǵnı eger dúnıeni, qorshaǵan ortany biz alýan túrli aqparat beretin tańbalar arqyly qabyldaıtyn bolsaq, qazaq endi ony jańasha qabyldamaq. Bul sanaǵa serpilis beredi. Osyndaı serpilis qazaqtardyń ana tiline degen qajettigin arttyrady. Jańa álipbı tańbalardyń jaı jıyntyǵy emes, ómirdi tanýdyń hám ony baǵalaýdyń jańasha qatynasy dep uǵynamyn.
– Birneshe jyl buryn orystildi eldimekenderdiń ataýyn qazaqshalaýǵa zor úles qostyńyz. Alaıda qansha talqyǵa salynsa da, Pavlodar, Petropavl qalalarynyń aty ózgermeı tur.
– Bul – qoǵamda ábden aıtylǵan, tipti, olardyń qazaqshalanýyna jurttyń senimi azaıa bastaǵan taqyryp. Biraq senim azaımaýy kerek. Ol úshin ne istemek qajet?! Qazir onomastıkalyq ataýlardy ózgertý jergilikti halyq pen bıliktiń qolynda. Sol Pavlodarda, Petropavlda jergilikti azamattar belsendilik tanytýǵa tıis. Óıtkeni sondaǵy máslıhat depýtattaryn olardyń ózderi saılaǵan. Bul arada túsindirý jumystary men talap qoıý birdeı jasalýy kerek. Bizdiń tarıhı jadymyz jáne táýelsizdik qundylyqtary týraly nasıhat jumysy óz deńgeıinde emes, sondyqtan salǵyrttyq basym. Buǵan qosa, jergilikti til janashyrlary, jalpy zıaly qaýym ortaq ustanymǵa kelgeni jón. Ony aıtyp otyrǵan sebebim, mysaly, Pavlodar degendi qazaqshalaýǵa kelgende, sol qalada turatyn qazaqtardyń pikiri ártúrli. Bir toby Ertis dese, kelesi toby Saryarqa deıdi, baǵy bireýleri kisi esimderin usynyp júr. Eger tarıhı derekterge tartatyn bolsaq, osy óńirde Qımaq memleketi, onyń astanasy turǵan. Qımaq ataýy qazaqtyń tarıhyna tikeleı qatysty. Oǵan basqasha at izdep, áýre bolýdyń qajeti shamaly. Nege Qımaq qalasy, Qımaq oblysy demeske?! Nemese aldymen qalaǵa qaraǵanda qazaq kóbirek turatyn oblystyń atyn ózgertip, sodan keıin qalanyń atyn ózgertýdi josparlamasqa. Al Petropavl, árıne, ol – Qyzyljar. Iaǵnı bul eki qalanyń da tarıhı ataýy daıyn. Eshqandaı jasandylyq joq. Tek tarıhı ádildik qalpyna keltiriledi. Másele jergilikti zıaly qaýym ókilderiniń belsendiligi men halyqqa túsindirý jumystaryn nátıjeli júrgizýde. Onyń jarqyn mysaly – Aqmola bastaǵan talaı qalanyń, eldi mekenderdiń aýysýy. Aıtalyq, keńestik qaıta qurý zamanynda Selınograd ataýy óziniń tarıhı Aqmola atýyna ıe boldy. Al sonda sol qalańyzda qazaqtardyń úlesi 15-18 paıyz ǵana edi. Sol azǵantaı qazaqtyń ishinde rýhy bıik, naǵyz ulttyq zıaly azamattar boldy. Sol úrkerdeı top ártúrli nasıhat jumystaryn júrgizip, sol kezdegi partıalyq bılikke talap qoıyp, qasıetti ataýdy qaıtardy. Búgin, meniń oıymsha, osyndaı rýh, osyndaı namys jetpeıtin sıaqty. Dúnıedegi úlken bastamalardyń basynda mıllıondar turmaıdy, osyndaı namysqoı, bastamashyl azamattar turady. Búgin sondaı azamattardyń shoǵyry kerek. Ol onomastıkada ǵana emes, ultty taný, onyń abyroıy men bedelin saqtaý sıaqty mańyzdy máselelerdiń barshasynda qajet.
– Qazirgi dinı ahýalǵa, oramal taǵatyn qyzdar men kelinshekterge qalaı qaraısyz?
– Til máselesiniń janynda oramal máselesi túk emes. Elimizde dinı aǵymdar kóbeıgenin barshamyz bilemiz. Din – árkimniń ojdan máselesi. Ojdan bostandyǵyna el azamattary quqyly. Oramal taǵatyndar nemese taqpaıtyndar jóninde naqty kesip-piship, keıde, tipti, baıybyna barmaı, birjaqty pikir aıtý durys emes. Árkim – óz ary men uıatynyń kúzetshisi. Qaı aǵymnyń týra jolda ekenin nemese adasqanyn dinniń tarıhy men teorıasyn jaqsy biletinder ajyratyp bergeni jón. Oramal taǵý – áıelge tán nárse. Qazaqtyń kelini, áıeli qashan da oramal taqqan. Áıeldiń shashyn jaýyp júrýiniń etıkalyq ta, gıgıenalyq ta sebebi bar.
– Aıtysker aqyndar men aıtystyń aınalasynda júrgen azamattar eki topqa bólinip aldy, oǵan ne der edińiz?
– Aıtysqa baılanysty keıde ártúrli áńgime shyǵyp qalady. Aıtys – qazaqtyń basqa óner túrleri sıaqty jalpy halyqtyń qazynasy. Ol aıtysty uıymdastyryp júrgen azamattardyń da, ony endi uıymdastyra bastaǵan azamattardyń da menshigi emes. Eń bastysy, aıtys janr retinde óziniń bastapqy sıpatyn saqtaýy kerek. Árıne, jańa zamanǵa laıyq onyń mazmunymen birge, formalyq izdenisteri bolýy múmkin. Oǵan da tosyrqamaı qaraý qajet. Osy arada men qoǵamdyq damýǵa baılanysty oıymdy aıta ketkim keledi. Fılosoftar, qoǵamtanýshylar, búkil estıar qaýym dúnıedegi barlyq qubylystyń qaıshylyq arqyly damıtynyn biledi. Sondyqtan keıde azamattardyń bir máselege ártúrli qaraýynan, áreket etýinen sonshama qatty úreılenýdiń qajeti joq sıaqty. Bálkim ondaı pikirler men áreketter búgin bolmasa, erteńgi damýǵa oń yqpal etýi múmkin.
– 2017 jyly Alashordanyń 100 jyldyǵy laıyqty atap ótildi me?
– Alash qozǵalysy, Alashorda úkimeti, Alash avtonomıasy sıaqty bizdiń ulttyq tarıhymyzda óshpes iz qaldyrǵan, ultymyzdyń sanasyn ósirgen, jańa dástúrler qalyptastyrǵan iri oqıǵanyń laıyqty atalǵany durys. Nege deseńiz, osyndaı iri oqıǵalardy tanytý, onyń mısıasyn jalpy halyqqa uǵyndyrý arqyly biz jas urpaqty elshil, otanshyl etip tárbıeleımiz. Bul mańyzdy ma? Álbette, óte mańyzdy. Degenmen osy tarıhı qubylystyń ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótýde olqylyqtar boldy. Birinshiden, onyń qaıratkerleri men qalamgerleriniń tarıhı eńbekterine soǵan laıyq tolyq baǵa áli de berilmedi. Ondaı baǵa osyndaı mereıtoı tusynda beriletini – órkenıetti álemdegi oń úrdis. Ekinshiden, elimizde Alash qozǵalysynyń birneshe oshaǵy bar. Ol – Semeı, Torǵaı, Qarqaraly, Jympıty, Jetisý jáne jalpy halyq kóp bile bermeıtin Úrjar, Tarbaǵataı, Lepsi, Aıagóz, Kókshetaý, taǵy da basqa óńirler men eldimekender. Osyndaı óńirlerden Alashtyń kóptegen qaıratkeri, áskeri, olarǵa kómek kórsetken azamattar shyqqan. Olardyń esimderi osyndaı kezde atalýy kerek edi. Bizdiń bilýimizshe, birdi-ekili óńirde bolmasa, qalǵany elenbedi. Biz Uly Otan soǵysynyń qaharmandary men qatysýshylarynyń tizimin kitaptarǵa jarıaladyq, teleradıohabarlar, maqalalar daıyndadyq, eskertkishterge esimderin jazdyq. Alash qozǵalysyna birneshe myńdaǵan adam qatysty. Biz solardyń ishinde birnesheýiniń ǵana esimin bilemiz. Al basqasyn kim túgendeıdi, olarǵa biz taǵzym jasamasaq, syrttan kelip bireý jasaı ma – mine, osy suraqtardyń jaýaby berilmedi. Árıne, Mámbet Qoıgeldi, Tursyn Jurtbaı, Dıhan Qamzabekuly jáne basqa da ǵalymdar zertteýlerin jarıalady, birneshe konferensıa ótkizildi, ózderińniń osy «Qamshy» saıttaryń da úlken úles qosqanyn jaqsy bilemiz. Biraq budan da aýqymdy sharalar qajet edi. Bul máselege keńinen keleıik. «Alash qubylysy búgingi hám erteńgi qazaqqa ne úshin kerek?» degen suraqqa jaýap bereıik. Bul jóninde kórnekti alashtanýshy Mámbet Qoıgeldi: «Bizge búgin jalpyulttyq deńgeıde qorytylyp, jalpyulttyq deńgeıde ıgerilgen, ıaǵnı ulttyq dúnıetanym men ustanymnyń irgetasy mindetin atqara alatyn tarıh qajet. Al Alash qozǵalysy – sol dúnıetanymdyq tarıhtyń ózegi. Alash – ulttyń aspan asty, jer ústinde óz orny bar el retinde óz enshisi men úlesin anyqtaý qareketi», – dep jazady. Iaǵnı Alash – ulttyq rýhtyń, namystyń, jigerdiń tuǵyry. Olaı bolsa, biz táýelsiz memleket retinde osy eldiń búgini men bolashaǵyna jany ashıtyn, qyzmet etetin urpaq tárbıelegimiz kelse, Alashtyń ulttyq qundylyqtaryn solardyń boıyna sińirýimiz kerek. Ol úshin «Alashtaný» páni mindetti pán retinde orta mektep baǵdarlamasyna engizilip, ádebıetten olardyń kórkem týyndylary, tarıhtan olardyń kúresi, qoǵamtanýdan olardyń qoǵamdyq-áleýmettik kózqarastary jas urpaqqa sińirilgeni abzal. Talshybyqtaı ósip kele jatqan urpaǵymyzdy Alashtyń qaınarynan sýsyndatýymyz qajet. Elbasynyń rýhanı jańǵyrý bastamasy Alash ıdeıasymen tikeleı baılanysty. Ár halyq, ár memleket eń aldymen óziniń tutastyǵyn saqtaýǵa, sodan keıin baryp damýǵa qadam jasaıdy. Osy qadamnyń negizinde onyń ulttyq kelbeti, halyqtyq abyroıy men bedeli turady. Olaı bolmaıynsha, eshqandaı ekonomıkalyq, áleýmettik reformalar júzege aspaıdy. Jalpy álem tarıhynyń qaı ǵasyryn alsańyz da, osynyń talaı jarqyn mysalyn kóresiz. Alash óz zamanynda halyqty oıatýdy kózdese, dál búgin Alash murasy oılanýdy da, áreket etýdi de mindetteıdi.
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qazaqqa ne beredi?
– Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy – dáýirlik eńbek. Biz bul eńbekti tek maqtaý yńǵaıynda emes, onyń mánin túsindirý yńǵaıynda jumys atqarýymyz kerek. Maqalanyń qazirgi jaǵdaıǵa taldaý jasaıtyn birinshi bólimi de, odan týyndaıtyn mindetterdi aıqyndaǵan ekinshi bólimi de barshamyzdan muqıat zerdeleýdi qajet etedi. Uǵynǵan adamǵa, túsinýge shyn nıettengen kisige onda qazaqtyń qazirgi álemdi jańa kózqarasqa saı qabyldaýdyń tásilderi jáne ony ult bolashaǵy úshin oryndaýdyń baǵyttary keńinen kórsetilgen. Bul – ulttyń erteńin ultjandy azamat retinde, memlekettiń kóshbasshysy retinde tolyq pash etken eńbek. Sondyqtan onyń qazaqqa bereri kóp.
– Qazaq qandaı bolsa eken dep armandaısyz?
– Osynaý eki geosaıası dúnıeniń arasynda ulan-baıtaq jerdi alyp jatqan qazaq ulanynyń muraty men rýhy Alataýdaı bıik, bilimi men biligi Kaspıı men Balqashtaı shalqar, rýhanı baılyǵy Altaıdaı qazynaly, erteńi Saryarqadaı baıtaq bolýy úshin dini men tiline berik, dástúrine adal qazaqty ańsaımyn hám sondaı urpaqtyń kelerine bek senim artamyn. Eger senbesek, kim bolǵanymyz? Budan da qıyn zamanda qazaq urpaq tárbıelep, osy jer úshin san kúreske shyqqan, búgin egemen el bolǵanda qol qýsyryp otyrýdyń jaıy da, jóni de joq. Sondyqtan barsha qandasqa «umtyl!» degim keledi.
– Búgingi qoǵamdy qalaı sıpattar edińiz?
– Búgingi qoǵamǵa jalpylaı sıpattama berý jaraı qoımas. Qazirgi qoǵam ár alýan, san salaly, soǵan oraı, san sıpatty. Eger qazaqty aıtsaq, sol san taraýdan, san baǵyttan óziniń múddesine saı saraly baǵytty tańdaýy tıis. Ol joǵaryda aıtylǵan Elbasy eńbeginde bar. Degenmen áıteýir ekonomıkalyq paıdaǵa kenelemiz dep rýhanı qundylyqtarymyzdy umytpaǵanymyz jón. Adamnyń turmysy zamanmen birge jóndeledi. Eń mańyzdysy, búgingi qazaqqa keregi – ulttyq qundylyqtardy umytpaý. Jahandaný dáýiri búgin bizge damýdyń san úlgisin usynyp jatyr. Soǵan oraı, qoǵamda elikteý de erekshe baıqalady. Jaqsydan ónege alǵan jón. Desek te ózimizge laıyqtysyn, qajettisin iriktegen durys. Bul qazaq sıaqty órkenıet kóshine endi azat el bolyp qosylǵan halyq úshin asa mańyzdy.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan: Gúlim JAQAN
