Jezókshelik Eýropadaǵy eń ejelgi kásip bolyp sanalady. Ózderin órkenıetti, mádenıetti elmiz dep sanaıtyn keıbir memleketter tánin satyp nápaqa tapqandarmen kúresip te áýre bolmaıdy. Kerek deseńiz, jezókshelikti zańdastyryp ta qoıǵan. Aıtalyq Golandıada, Ulybrıtanıada, Fransıada, AQSH-ta jezóksheler zań boıynsha qyzmet kórsetedi, al jeńgetaılar memleketke patent tóleıdi. Al kóptegen musylman elderinde, kerisinshe, jezókshelikke zańmen tıym salynǵan. Jeńil júriske salynǵan áıelder, tipti erkekter bolsyn zań boıynsha jazaǵa tartylady. Al bizdiń elimizde «jezókshelikti qoǵamnyń derti, súıegimizge tańba, dinimiz ben dilimizge jat» dep baıbalam salamyz da, biraq jezókshelikpen jáne onyń saldarymen kúresýge kelgende qaýqarsyzbyz. Aýyldaǵy apalarymyz kórshi qyzdyń qysqa etek kóılekpen júrgenine qarap betip shymshyp otyrǵanda óz qyzdary qala kóshelerinde tánin saýdaǵa salyp, oınastan týǵan balalaryn qoqysqa laqtyryp, jynystyq juqpaly aýrýlardy taratyp júrgenin bile me eken? Kúrese almaıtynymyz bar, múmkin jezókshelikti zańdastyryp tynǵanymyz durys shyǵar. Álde... Mine osy saýaldy «Alash aınasy» oı-kókparyna salyp kórmek...
Iá
Maqash TÁTİMOV, Demograf, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory:
– Jezókshelikti zańdastyrý kerek. Bul máselege demografıalyq turǵydan qarar bolsaq, jezóksheliktiń qarqyndy túrde ósýi halyqtyń ósimine zıanyn tıgizýde. Óıtkeni ondaı qyz-kelinshekterimiz turmysqa shyqpaıdy jáne ómirge bala ákelmeıdi. Onyń ústine olar túrli aýrýlardy juqtyrady. Eger legalızasıa jasalsa, kez kelgen jerde óz qyzmetin ustanatyndar azaıyp, tán toıatyn (saýna) haýyz, qonaq úı, prıtondardan izdeıtinderdiń qatary sırer edi.
Jezókshelik – jazylmaıtyn dert. Ony túp-tamyrymen joıyp jiberý múmkin emes. Kóptegen memlektter bul derti jeńe almaǵan. Jeńe almaǵan soń, jezókshelikti zańdastyryp tynǵan. Óte jyldam damyp bara jatqan órkenıet turǵysynan alyp qaraǵanda jezókshelikti zańdastyrýdan basqa amal joq. Zańdastyrylǵan soń jezóksheler de salyq tóleıdi. Búdjetke paıda túsiredi. Jynystyq jolmen juǵatyn aýrýlar azaıady. Óıtkeni jezókshelerdiń barlyǵy dárigerlik qadaǵalaýda bolady. Jalǵan namyspen shyndyqtyń betine qaraǵymyz kelmese de, jezókshelik álemdi de, bizdiń qoǵamdy da jaýlap alǵan.. Eger jezókshelikti bizdiń salt-dástúrimizge jat nárse ǵoı dep zańdastyrýdan qashatyn bolsaq, onda jezóksheler kóbeımese azaımaıdy.
Joq
Sáýle ÁBEDINOVA, «Aqjúnis-Astana» jýrnalynyń bas redaktory:
– Dál qazirgi kezde jezókshelikti zańdastyrýdyń qajeti joq. Óıtkeni bizdiń qazirgi býyn ata-ájeniń tárbıesin kórgen urpaq. Biz burynǵy ata-babalarymyz ben keıingi urpaqty jalǵastyrýshy dáneker urpaqpyz. Aryn janynan artyq kórgen babalarymyz ózderiniń aqyl-parasatynyń, kóregendiliginiń arqasynda jezókshelik sekildi dinimiz ben dilimizge jat dúnıelerge jol bergen emes. Etegin jel kótermegen qazaq áıelderi qyzynyń tárbıesine mán berdi, al áke qyzdarynyń aryna daq túspeý úshin izgilik jolyn kúzetti. Ata dástúrdi, ádet-ǵurypty keıingi urpaqqa qaraǵanda biz bilemiz. Sondyqtan qazirgi tańda bizge ózimizdiń salt-dástúrimizge, dilimizge saı keletin baǵyttaǵy dúnıelerdi jańǵyrtý kerek. Qazir biz jastar jaman qylyqqa áýes, urpaǵymyz azyp barady dep jatamyz. Biraq sol urpaqty tárbıeleıtin kim? Ózimiz emes pe? Eger biz qazir jezókshelikti zańdastyryp qoısaq, onda óz ul-qyzdarymyzdy azǵyndyqqa tárbıelegenimiz emes pe? Sondyqtan, menińshe, bizge jezókshelikten buryn, eń aldymen, er azamattarymyzdyń eki áıel alýyn zańdastyryp alǵan durys. Dál búgingi bizdiń urpaqtyń aldynda osyndaı uly mindet tur. Al jezókshelik týraly zańdy kez kelgen ýaqytta qabyldaı salýǵa bolady, oǵan asyǵýdyń keregi joq. Bizden keıingi urpaqqa jezókshelikti zańdastyrý qajet bolyp jatsa, zamannyń aǵymyna qaraı bul da júzege asady. Al dál qazirgi tańda bizge jezókshelikten qaraǵanda eki áıel alý máselesin zańdastyryp alý mańyzdyraq. Bizdiń qazaq qyz-kelinshekteri «eki áıel» degen máseleden nege sonsha shoshıtynyn túsinbeımin. Egoıst bolmaý kerek, bólise bilý kerek... Er azamattyń eki áıel alýy – bizdiń qanymyzda, súıegimizde bar, genetıkalyq «chıpte» saqtalǵan. Bizdiń ata-babalarymyz eki áıel alǵan, apa-ájelerimiz de bireýge ekinshi áıel bolǵan, al báıbishelerdiń kóbi shalyna toqal alyp bergen... Sondyqtan budan túk te qorqýdyń keregi joq... Tek másele jigitterde... Jigitter myqty bolsa, biz qaıda baramyz?!... Báıbishe-toqal - qazaqtyń keremet damyǵan áleýmettik ınstıtýty... Onyń jazylmaǵan zańdary bar... Eń bastysy, kári qyzdar men jezóksheler azaıar edi... Qyzdarymyz Saın kóshesiniń boıynda turǵansha, bireýdiń ekinshi áıeli bolyp, bala emizip otyrǵany abzal emes pe?..
Túıin
Jezókshelik – qoǵamnyń qaýipti derti. Biz osy derttiń aldyn almaı, tipti asqyndyryp aldyq. Endi emin izdep álekpiz. Búgingi urpaqtyń teledıdardan kórgeni realıtı-shoýlar, ınternetten kórgeni pornofılmder, kósheden kórgeni seks-shoptar. Órkenıetti qoǵam qalyptastyramyz dep ul-qyzdarymyzdy týra joldan taıdyrǵan kim sonda?... Áke men aǵanyń suq kózinen qorǵatyn qyzdar, qyz-kelinshekter bolshaq analar nege jeńil jolǵa salynyp jatyr? Osy derttiń saldarymen kúresýdiń ornyna sebebin nege anyqtap almaımyz? Qoǵamdaǵy keıbir máselelerdi sheshemiz dep jezókshelikti zańdastyra salsaq, onda ashyna aıtyp júrgen azamattyq neke «aınalaıyn» bolyp qalatyn sekildi ǵoı
alashainasy.kz
