Qytaı jurtynda «Basbaı» atyn estimegen qazaq joq. Shyńjań ólesinde «Basbaıdyń» jomarttyǵy týraly aıtylatyn ańyzǵa bergisiz áńgimeler shash-etekten. «Alashtyń atymtaıy» dep ataýǵa laıyq aqsúıek atalarymyzdyń biri osy – «Basbaı» babamyz bolsa kerek.
Basbaı Sholaquly – 1889 jyly QHR Shaǵantoǵaı aýdany, Barlyq taýy bókterindegi jıek aýylynda dúnıege kelgen. Basbaı at jalyn tartyp, azamat bolǵan soń ákesi enshige 150 qoı, bir aıǵyr úıir jylqy beredi. Esti azamat bir malyn ekeý qylýdyń jolyn qarastyryp, alǵashqy qadamyn etti mol beretin kúreń qasqa qoı tuqymyn jetildirýden bastaıdy. Tynymsyz eńbektiń arqasynda baılyǵy lyqsyǵan Basekeń keıin kele eliniń qorǵany, jurtynyń basshysy bolady. Basekeńniń búkil Qytaıǵa aty máshhúr bolýyndaǵy bir áńgime mynaý bolatyn. Ol kez Qytaı men Japonnyń soǵysyp jatqan kezeńi edi. Alaqan jaıyp kelgen Úkimet ókilderine 500 atty er-turmanymen jetektetip jibergen qazaq baıyna bári tańǵalǵan. Tipti búkil Qytaılyq «Amerkıaǵa qarsy turyp, Koreıaǵa kómek berý» naýqanynda, bir ushaqty jylýǵa ataı salǵan Basekeńnyń jomarttyǵy búkil Qytaıdy dúr silkintken. Óıtkeni ol kezde bir ushaqtyń quny mólshermen 100 at, 100 sıyr, 4 myń qoı, 100 sári altynǵa teń kórinedi. Basbaı ٴózi mektep tabaldyryǵyn attap, tárbıe almaǵanymen, oqý– aǵartý isine kóp kóńil bólgen eken. 1936 jyly ol atamekeniniń oqý-aǵartý isin damytý úshin Shaǵantoǵaı Urshı (ortalaý) mektebin salýǵa 500 qoı atap, qara sıraq balalardyń mal sońynda emes, bilim qýyp, el tiregi bolýyna jaǵdaı jasaǵan. Basekeńinń jurt qamy úshin istegen jumystarynyń taǵy biri – 1941jyly 5500 ıýan (sol kezdegi aqsha qunymen on myń qoıǵa teń) qarjy shyǵaryp, Sháýeshek, Shaǵantoǵaı tas jolyndaǵy Emil ózenine kópir salǵyzýy edi. Kópir salynǵan soń Tarbaǵataı ákimshilik mekemesiniń ýálıi bul kópirge "Basbaı kópiri" degen at beripti. Atymtaı babamyz ult azattyǵy úshin de qolyndaǵysyn aıanbaǵan eken. İle, Altaı, Tarbaǵataı qazaqtarynyń "úsh aımaq" tóńkerisine 1000 qoı, 100 sıyr, 250 at tartý etkenin búgingi urpaq umytqan joq. Basbaı Sholaquly – "úsh aımaq" tóńkerisi kezinde jáne jańa Qytaı qurylǵannan keıin 1952 jylǵa deıin Tarbaǵataı aımaǵynyń ýalıi boldy. «Basbaı qoıy» atalǵan tórt múıizdi shopan ata tuqymy da osy Basekeń eńbeginiń jemisi edi. Jalpy, Basbaı atamyzdyń jomarttyǵy jaıynda aıtylar áńgime kóp. Belgili etnograf Zeınolla Sániktiń «Basbaı» atty zertteý eńbeginiń de bereri mol. Bul týrasynda aldaǵy kúnderde keńinen toqtalatyn bolamyz.
BAQ.KZ
