"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine
Qazaq halqynyń ulttyq memleketi – Qazaq handyǵynyń tarıhyn zerttegen eki júz jyldyq kezeńde tarıh ǵylymy nedáýir jetistikterge jetti. Osyǵan qaramastan onyń tarıhynda áli de ústirt qarastyrylǵan nemese múldem zerttelmegen máseleler az emes. Sonyń biri – Qazaq handyǵynyń Sefevıdter nemese ortaǵasyrlyq eńbekterde aıtylǵandaı,Qyzylbastar memleketimen qarym-qatynasy. Atalǵan másele Otandyq tarıhnamada 2002 jylǵa deıin qarastyrylmaǵan deýge bolady. Qazaq halqynyń tarıhynda sefevıdtik (qyzylbastyq) faktor nedáýir iz qaldyrdy. Bul oraıda qazaq aýyz ádebıetinde qyzylbastarmen baılanysty epıkalyq jyrlardyń baryn eske alsaq ta jetedi. Máselen, bas keıipkeri qyzylbastarmen soǵysatyn «Qobylandy batyr» jyryn aıtýǵa bolady. Bul maqalada belgili tarıhı derekterdiń negizinde Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketiniń qarym-qatynasy máselesin qarastyrýǵa áreket etiledi. Tarıhı ádebıetterde Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketi arasyndaǵy alǵashqy tikeleı baılanys XVİ-XVİİ ǵǵ. nemese tipti XVİİİ ǵ. oryn alǵan degen pikir qalyptasqan. Alaıda, ortaǵasyrlyq tarıhı eńbekterde bul memleketterdiń alǵashqy qarym-qatynasy XVİ ǵ. bas kezine sáıkes keletini týraly derekter bar. Ondaı málimetter «Alam ara-ıı Sefevı» (Álemdi araılandyrýshy Sefevıdter [áýleti tarıhy]) atty avtory belgisiz shyǵarmada kezdesedi. Qazaq-qyzylbas qarym-qatynasy týraly málimetter tól tarıhnamada tuńǵysh ret keltirilip otyrǵandyqtan, eń áýeli osy eńbek týraly birer sóz aıtý qajet. Burynǵy keńestik memleketterdiń shyǵys qoljazbalary qoımalarynda «Alam ara-ıı Sefevı» nusqalary ázirge kezdesken joq. Shetelderde bul eńbektiń qoljazbasynyń ártúrli atpen belgili birneshe nusqasy bar. Bizge jetken shyǵarma qoljazbalarynyń eń erte nusqalarynyń biri «Tarıh-ı shah Ismaıl» dep atalady (21 mınıatúrasy bar 307 paraq). Ol Ulybrıtanıada saqtaýly [3]. 1971 j. «Alam ara-ıı Sefevı» shyǵarmasy ıran zertteýshisi Ia. Shokrı tarapynan eki nusqa negizinde jarıalandy. Sol jyly Tegeranda osy shyǵarmanyń basqa nusqasyn M. Saheb «Alam ara-ıı shah Ismaıl» degen atpen jaryqqa shyǵardy. Atalǵan shyǵarma O. Ekaevtyń [4] arnaıy eńbeginde zerttelip, onyń keı bólikteri orys tiline aýdaryldy. Shyǵarma týraly málimetterdi aǵylshyn shyǵystanýshylary D. Ross [5] pen Ch.A. Storıdiń [6] eńbekterinen kezdestirýge bolady. Onyń maǵlumattaryn I.P. Petrýshevskıı [7], O. Efendıev [8], Sh.F. Farzalıev [9], D.Iý. Iýsýpovalar [10] óz zertteýlerinde paıdalandy. Qazaqstan shyǵystanýshylarynyń ishinen tek M.Q. Ábýseıitova ǵana bul eńbektiń maǵlumattaryn «XVİ ǵasyrdaǵy qazaq tarıhyn zertteý isinde nedáýir mańyzy bar» dep kórsetti [11]. Ch.A. Storı atalǵan eńbektiń alǵashqy qoljazbasy 1675-1676 jj. qaıtadan óńdelgen dep jazady [12]. O. Ekaev «Tarıh-ı shah Ismaıl» jáne «Alam ara-ıı Sefevı» mátinderin salystyra kelip, XVİİ ǵ. redaktory «tupnusqanyń tilin jatyq qyldy jáne keıbir tustaryn birqatar qundy derektermen tolyqtyrdy. Ol «Tarıh-ı shah Ismaıldyń» jekelengen, ústirt mazmundalǵan tustaryn naqtylady, artyǵyn alyp tastady, sondaı-aq ondaǵy oqıǵalardy aıqynyraq jáne tolyǵyraq sıpattady» [13] degen toqtamǵa keledi. Dál sol kezde shyǵarmaǵa qazaqtarǵa qatysty málimetter engizilgen degen boljaý jasaýǵa bolar edi. Alaıda, eńbek avtory keltirgen aıǵaqtyq derekter bul boljamdy joqqa shyǵarady. Onyń ústine «Alam ara-ıı Sefevıde» keltirilgen qazaqtar týraly málimetter XVİİ ǵ. redaktory óńdemegen «Tarıh-ı shah Ismaıl» shyǵarmasynda kezdesedi [14]. Sondyqtan «Alam ara-ıı Sefevıde» sıpattalǵan oqıǵalardyń shynaıylyǵyna kúmán keltirýge bolmaıdy. Bul eńbekti O. Efendıev XVİ ǵ. Ázirbaıjan tarıhy jónindegi zertteýinde paıdalanǵan. Ol shyǵarma «1540-1548 jj. aralyǵynda jazylǵan» degen oıda [15]. Zertteýshi ony Sefevıd shahy İ Ismaıldyń bıligi týraly baıandalǵan «Fýtýhat-ı shahı», «Habıb as-sıar» syndy basqa belgili shyǵarmalarmen salystyra otyryp, «atalmysh shyǵarma İ Ismaıl shahtyń bıligi, XVİ ǵ. alǵashqy shıregindegiÁzirbaıjandaǵy jáne onymen shekaralas elderdegi Sefevıd memleketiniń qalyptasý tarıhy jónindegi meıilinshe tolyq, naqty jáne jan-jaqty baıandaý bolyp tabylady» [16] degen qorytyndyǵa keledi. O. Efendıev atalǵan eńbektiń avtory Ismaıl shahtyń alǵashqy joryqtaryna qatysqan degen oı aıtady. D. Ross [17] pen D.Iý. Iýsýpovanyń [18] pikirinshe, «Tarıh-ı shah Ismaıldyń» avtory eńbekti jazǵanda Gıas ad-Dın Hondamırdiń «Habıb as-sıar» shyǵarmasyn paıdalanǵan. Alaıda, aǵylshyn shyǵystanýshysy «Tarıh-ı shah Ismaıl» jáne «Habıb as-sıardyń» málimetterin salystyra kelip, alǵashqy shyǵarmany ozyq dep baǵalaıdy [19]. Sh.F. Farzalıev bul eńbektiń keıbir málimetterin «Ahsan at-taýarıhtyń» [20] avtory Hasan bek Rýmlý paıdalanǵan degen oıda. Bul eńbektiń málimetteri bizdiń taqyrybymyzǵa qatysty bolǵandyqtan, oǵan tómende arnaıy toqtalamyz. Endi «Alam ara-ı Sefevıdegi» qazaq-qyzylbas qarym-qatynastary týraly naqty málimetterge keleıik. Sonymen, shyǵarmada aıtylǵandaı, Sefevıdter men olardyń odaqtasy Ámir Temir urpaqtarynan oısyraı jeńilgen soń, Shıbandyqtar [21] hıjranyń 919, ıaǵnı, 1513/14 jj. qazaqtyń bas hany Qasymǵa sefevıdtermen birlesip soǵysý jóninde usynys jasady. Óziniń Túrkistandaǵy ıeligine qaýip tónip turǵandyqtan [22],qazaq hany olardyń usynysyn qabyldady. Qasym hannyń buıryǵy boıynsha, qalyń qol jıylyp, sefevıdterge qarsy attandy. Áskerdi basqarý Qasym hannyń uly Ábilqaıyr hanǵa júkteldi. Bul – óte qundy málimet. Óıtkeni, Qasym hannyń Ábilqaıyr esimdi uly buǵan deıin bizge belgili bolǵan birde-bir tarıhı shyǵarmalarda kezdespegen. Onyń esimin XV-XVİİ ǵǵ. qazaq handyǵynyń bıleýshileri tarıhyn arnaıy zerttegen T.I. Sultanovta atamaıdy [23]. Alaıda, buǵan qarap Qasym hannyń Ábilqaıyr atty uly bolǵan joq dep sanaýǵa bolmaıdy. Joǵaryda kórsetilgendeı, «Alam ara-ıı Sefevı» – meıilinshi senimdi tarıhı derek jáne onyń maǵlumatyna kúmán keltirý qısynsyz. Qazaqtyń qalyń qolyna ózbek bıleýshisi Shıbandyqtardyń áskeri qosylady. Qazaq-ózbek birlesken áskeriniń jalpy sanyn avtor 160 myń adam dep kórsetedi. Ásker sanynyń asyra aıtylýy da ábden múmkin. Biraq sol kez úshin meılinshe úlken ásker jınalǵany anyq. Bul ásker Jeıhýnnan (Ámýdarıadan) ótip, sap túzeıdi. Jalpy basshylyqty mindetine alǵan Ábilqaıyr han áskerı keńes ótkizedi. Onda Ismaıl shahqa elshi jiberý qajet, qajet emestigi máselesi talqylanady. Aqyr aıaǵynda Ábilqaıyrdyń sheshimimen Sefevıdterge elshi jóneltiledi. Oǵan kelesi mátindegi hat beriledi: «Shah Ismaıl-bahadúr hanǵa Deshtiniń padıshahy Qasym hannyń uly – kórgendi sultannyń kelip turǵanyn málim etemiz. Siz óz ıeligińizdiń shekarasynan tysqary shyǵyp, erligińizdi baıqattyńyz. Siz osymen san márte Uly han (Qasym han – N.A.) taǵaıyndaǵandardy [adamdardy] Túrkistannan qýdyńyz. Han meni sizdi ustaýǵa jiberdi, al ózim erjúrek jandardy syılaıtyndyqtan, ákemniń sizdi aıaǵyńyzdy kókten keltirip asyp qoıǵanyn qalamaımyn. Siz de [ózińizdiń] ómirdi baǵalaısyz jáne [sondyqtan osy] ólkeni bosatyńyz, ony [ózbek handaryna] qaıtaryńyz. Al ózińiz Iranǵa qaıtyńyz, óıtpegen jaǵdaıda qara aspanyńyzdy sýǵa, qara ormanyńyzdy órtke aldyramyz. Ózińniń jas ǵumyryńdy aıa, maǵynasyz qurbandyqtan bas tart. Meniń aıtarym – osy. Al basqasyn [budan ári ne isteýdi] óziń bil». Jaýap hatynda Sefevıd bıleýshisi bylaı jazdy: «Eger hanzada Shyńǵys han áýletiniń Túrkistandaǵy bıligin soǵystyń kómegimen jalǵastyrǵysy jáne qarýdyń kúshimen qan tókkisi kelse, men bul kúshke qarsy [meni qorǵaýǵa] haq jolyndaǵy musylmandardyń kıeli ámiri, Heıberdy bas ıdirýshi Haıdar Álı bın Ábý Tálipti, oǵan Allanyń nury jaýsyn, kómekke shaqyramyn. Bizdiń jaýabymyz – shaıqas». Mundaı jaýap alǵan Ábilqaıyr han shaıqasqa daıyndalýǵa buıryq berdi. Kún shyǵa shaıqas bastaldy. Qazaq áskeriniń oń qanatyn Meıram atalyq, sol qanatyn Sary Ádil, al ortany Ábilqaıyrdyń ózi basqardy. Muhammed Shaıbanı hannyń uly Muhammed Temir sultannyń Samarqand áskeri sol qanattyń tylyna ornalasty. Al taǵy bir yqpaldy ShıbandyqUbaıdollah han Ábilqaıyrdyń ruqsatymen barlyq áskerdiń jelke tusyna ornyqty. Qarsylastardyń arasynda keskilesken shaıqas ótip, Sefevıd áskeri jeńiske jetti. Meıram atalyq pen Ábilqaıyr han bastaǵan birneshe qazaq qolbasshysy qaza tapty. Túpnusqada Ábilqaıyr han (ony shyǵarma avtory has batyr dep kórsetedi) Ismaıl shahtyń óziniń qolynan ajal tapty dep jazady. Ol qazaq hanyn óltirgen soń, basyn kesip alyp, naızanyń ushyna shanshýǵa buıryq beredi. «Deshtiniń áskeri jeńilip, shatyrlaryn, múlikterin, dabyldaryn jáne basqa buıymdaryn tastap, Jeıhýn ózenine qaraı tura qashty» dep jazady avtor. Alaıda, barlyǵy birdeı ózennen óte almady. Ubaıdollah hannyń adamdary barlyq qoldyń ótýin kútpeı, saldaryn jıyp alady. Ábilqaıyrdyń 30 myń áskeri arǵy jaǵada qala beredi. Olardyń kópshiligi sefevıdterdiń qolyna túsedi. Shaıqastan soń Shıbandyqtar Orta Azıadaǵy yqpaldy dindar Ábdi ár-Rahım Naqyshbandı qojanyń ara aǵaıyndyǵymen Ismaıl-shahpen beıbit kelisimge keldi [24]. «Alam ara-ıı Sefevı» avtorynyń bul shaıqasqa Shıbandyq Muhammed Temir sultannyń qatysqanyn kórsetýi sebepti shaıqastyń ýaqytyn 1513 kúzi, nemese 1514 jyldyń qysy men kóktemniń basy dep belgileýge negiz bar. Óıtkeni, tarıhı shyǵarmalardyń derekterine jáne shaıbandyq epıgrafıkaǵa sáıkes ol 1514 jyldyń 17 naýryzynda Deshti Qypshaqtaǵy Hýttalan oblysynda qaza tapqan [25]. Ázirge Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketiniń qarym-qatynastary týraly tarıhı derekterdegi alǵashqy áıgili málimeti osy. Bul arada mynany aıtqan jón. KSRO kezinde Ázirbaıjan quramynda Qazaq aýdany jáne osy attas qala boldy. Bul jerdiń turǵyndary batys ázirbaıjan tiliniń aıryqsha qazaq dıalektisinde sóıleıdi jáne kilem toqýdyń asqan sheberligimen dańqy shyqqan. «Qazaq ólkesi óz ataýyn XVİ ǵasyrda qazaq, basqasha aıtqanda qazaqlý nemese qazaqlar («qazaqtar») degen atpen kezdesetin shaǵyn qyzylbas taıpasynan alǵan» – dep kórsetedi zertteýshiler E. Hýrshýdán men D. Muqanova [26]. I.P. Petrýshevskııdiń pikirinshe, bul taıpa qyzylbastardyń quramyna XV ǵ. sońy men XVİ ǵ. basynda kirgen [27]. Eger buǵan deıin tarıhı derekterde qyzylbastardyń arasyndaǵy qazaqlý taıpasy kezdespegenin eskersek, onyń negizin 1513/14 jylǵy shaıqasta Sefevıdterdiń qolyna tutqynǵa túsken otyz myń qazaq qurýy múmkin degen boljaý aıtýǵa bolady. Sefevıdter memleketiniń ortalyǵyna kóshirilgen bul qaýym birte-birte qyzylbas taıpalarynyń birine aınalýy (tilderi de ortaq – túrki tili edi), biraq óz ataýyn saqtap qalýy múmkin. Mundaı jaǵdaılar Sefevıdter tarıhynda buryn da kezdesken. Máselen, qyzylbastardyń rýmlý jáne shamlý taıpalarynyń shyǵý tegi týraly I.P. Petrýshevskıı bylaı deıdi: «Jartylaı ańyzdyq támsilderge sensek, rýmlý jáne shamlý taıpalary Kishi Azıadan (Rým) jáne Sırıadan (Sham) qolǵa túsken tutqyndardan shyqqan. Olardy Ankaradaǵy (1402) shaıqastan soń Temir áketip, sefevıdterdiń sheıhy Qoja Álıge bergen jáne sońǵysy Ázirbaıjanǵa qonystandyrǵan» [28]. «Alam ara-ıı Sefevı» maǵlumattary men fólklor derekterin salystyra zerttegen qyzyq. «Alam ara-ıı Sefevıde» sıpattalǵan oqıǵalar qazaq epostarynda qyzylbastarmen shaıqas túrinde kórinis tapqan tárizdi. Buǵan «Qobylandy batyr» [29] jyry aıǵaq. Onyń bas keıipkeri Toqtarbaıdyń balasy Qobylandy qyzylbastarmen shaıqasady [30]. Birneshe mysal keltireıik. 1. «Qobylandy batyr» jyrynda Qobylandy batyrdyńQaraqypshaq rýynan ekendigi, qazaqtyń quramyna kiretindigi aıtylady. Qobylandy batyr synaqqa kelgende Kóktim Aımaq «Qazaqtyń eri keldi» deıdi [31]. Jyrdyń kelesi bir tusynda Qobylandy bylaı deıdi: «Qazaq kóppin degende, Kóppin dep aıtar tilim joq» [32]. Osy arqyly ol óziniń qazaq ekenin aıtyp tur. 2. Jyrda Qobylandy batyr qyzylbastarmen shaıqasady jáne ózi haq musylman retinde kápirlerdiń bıleýshisi Qazanǵa qarsy shyǵady. Bul kóptegen zertteýshilerdi tyǵyryqqa tiredi. Óıtkeni, Taıaý Shyǵys jáne Ortalyq Azıa halyqtary ıslamdy qazirgi qazaq dalasyndaǵy turǵyndardan erte qabyldaǵany belgili. Buǵan mynadaı túsindirme berýge bolady. Sefevıdtik bılik ornaǵan soń, Iran ıslamnyń sheıittik baǵyty bekigen memleketke aınaldy jáne Ismaıl shah bılegen jyldar súnnıdterdi aıaýsyz qýdalaýymen erekshelenedi. Bul týraly túrkimen zertteýshisi O.K. Ataev bylaı deıdi: «Sefevıdter bıligi kezinde súnnıdterge degen qatygez saıasat ornyqty. Ol «Súnnıdti kórseń, óltir» degen sóz tirkesinde kórinis tapty» [33]. Fanatızmge berilgen sheıitter súnnıdterdi basqa dindegiler dep sanap, olarmen soǵysty «din jolyndaǵy kıeli soǵys» [34] dep atady deıdi N.D. Mıklýho-Maklaı. Sheıitterge Máýrennahrdyń [35] jáne DeshtiQypshaqtyń súnnıd turǵyndary da osylaı qaraǵan. 3. Jyrda noǵaılar (noǵaıly) men qypshaqtardyń ıaǵnı, noǵaılar men qazaqtardyń odaǵy týraly aıtylady. Qasym han bıligi kezinde qazaqtar men noǵaılardyń odaq jasaǵanyn jazba derekter de rastaıdy. Máselen, T.I. Sultanov Mahmud b. Ámir Ýálıdiń málimetin keltiredi. Onda XVİ ǵ. basynda Qasym han noǵaılardyń (mańǵyttardyń) kómegi men qoldaýyna súıengeni aıtylady [36]. XVİ ǵ. jazylǵan «Zúbdat ál asrardyń» avtory Abdallah Balhı 1513 jyly Shıbandyq Súıinshi Qoja hanǵa qarsy attanǵanda, Qasym hannyń áskeri qazaqtar men noǵaılardan (mańǵyttardan) quralǵanyn málimdeıdi [37]. Budan árirektegi Shıbandyq eńbekterdiń málimdeýinshe, qazaqtar men noǵaılardyń (barlyq emes, bir bóligi) odaǵy XV ǵ. aıaǵynda qurylǵan [38]. 4. Jyrdyń keıipkerleriniń biriQaraman batyr «Atadan er bolyp týǵasyn, noǵaılynyń jerine qyzylbastardy qondyryp qoıýymyz súıekke tańba eses pe?» [39] deıdi. 1510 j. ózbek bıleýshisi Muhammed Shaıbanı han ólgen soń Ismaıl shah túrkimen taıpalary qonystanǵan Kaspıı men Aral teńizderiniń arasyndaǵy jerdi óziniń ıeligine qosyp aldy. Bul jerlerdi noǵaı myrzalary XV ǵ. sońynda ózderiniń ejelgi qonysy dep sanaǵan, óıtkeni munda olardyń keıbir qystaýlary bar bolatyn. Máselen, 1491 jyly orystyń uly knázi Ivan Vasılevıchtiń elshisi Máskeýge bylaı dep baıandaıdy: «Opas knáz da Iamgýrcheı zımovalı pod Chegadaı» [40]. Mundaǵy «Chegadaı» Kaspıı mańaıyndaǵy jer. Osydan bes jyl ótken soń 1496 jyly noǵaı myrzasy Musa orystyń Ivan Vasılevıch knázyna bylaı dep jazǵan: «Na bratú na svoıý pognevavshısá, v týrkmen ezdıl esm...» [41]. Jaıyqtan bastap shyǵysqa, Kaspıı teńizine jáne Aral kóline deıingi dalalardy mekendegen túrkimen taıpalary Noǵaı Ordasynyń quramyna kirgenin S.G. Agadjanov kezinde kórsetken [42]. Noǵaı Ordasyna qaraǵan taıpalar XVİ ǵ. basynda Qazaq handyǵynyń quramyna engennen keıinde bul jerlerdi ózderiniń baıyrǵy qonysy dep sanap, ony Sefevıdterdiń (qyzylbastardyń) ústemdiginen azat etýge árekettengen tárizdi. 5. Jyrda Kóktim Aımaq hannyń (Aıbaq han) jáne Alshaǵyr hannyń esimderi atalady, bulardy tarıhtan belgili naqty saıası tulǵalar dep sanaýǵa bolady. Máselen, tarıhı ádebıetterde alǵashqysyn shaıbandyq Ibaq han, al ekinshisin Noǵaı Ordasy bıleýshileriniń biri Alshaǵyr dep boljaýǵa bolatyny aıtylǵan [43]. Noǵaı myrzasynyń jyrda «Shaǵyr» [44] dep keletin yqshamdalǵan túri sol kezdiń resmı qujattarynda da kezdesedi [45]. Sondaı-aq, jyrdaǵy Oraq batyrdyń tarıhı keıipkeri noǵaı myrzasy Oraq dep boljaýǵa bolady. 6. «Qobylandy batyr» jyrynda qyzylbastardyń bilteli myltyqpen atqany aıtylady [46]. Ot qarý týraly málemetti kóbinese zertteýshiler bul málimetti aıtýshylar jyrda baıandalǵan tarıhı oqıǵalarǵa keıingi kezeńde qosty dep túsindiredi. Óıtkeni, qyzylbastarda myltyq «XVİİ ǵ. sońy – XVİİİ ǵ. basynan erte bolýy múmkin emes» dep kórsetedi [47]. Osyǵan oraı, O. Efendıevtiń XVİ ǵ. alǵashqy jartysyndaǵy tarıhı eńbekterdiń málimetterine súıenip jazǵan, qundy eskertýin keltireıik: «Sefevıdter áýelden-aq otqarýdy qoldanǵan. Alaıda, myltyq olarda kóp bolmasa kerek jáne olardyń qolyna eýropalyqtar arqyly anda-sanda túsken, óıtkeni, sefevıdter ony ózderi ol kezde shyǵaryp úlgermegen» [48]. Sondaı-aq V.F. Mınorskıı «Ahsan at-taýarıhtyń» maǵlumatyna súıenip, sefevıdterde frankterdiń zeńbiregi men mýshketteri bolǵanyn aıtady (hıjranyń 920-958 jj. ) [49]. 7. Jyrda sıpattalǵan sújetterdiń júıesi tarıhı shyndyqpen qaıshy kelmeıdi. Máselen, jyrda Qobylandy áýeli Kóktim Aımaqpen (Ibaq, Sibir men Noǵaıdyń patshasy, esimi muraǵat qujattarynda sońǵy ret 1495 j. kezdesedi) [50] shaıqasqa attanady, osydan soń noǵaıdyńQaraman batyrynyń ótinishimen qyzylbastardyń bıleýshisi Qazanmen (bálkim, munyń tarıhı negizine qazaq-ózbekterdiń 1513/14 j. qyzylbastarǵa qarsy joryǵy alynsa kerek) soǵysady, eń sońynda Qobylandy batyr Alshaǵyrmen (noǵaı myrzasy Alshaǵyr, Musa myrzanyń uly, muraǵat qujattarynda alǵashqy ret 1505 j. [51] jáne sońǵy ret 1519 j. atalady [52]) shaıqasady. Bul málimetter tóńireginde bizge áıgili qazaq aqyny, fılosofy, tarıhshysy Sh. Qudaıberdiuly jetkizgen ańyz ózgeshe talqylanýy múmkin. Onda Qobylandy batyr Ábilqaıyr hannyń senimdi adamdarynyń biri retinde aıtylady. Shákárim qajy bul Ábilqaıyrdy XV ǵ. Shıbandyq Ábilqaıyr han dep atap, oqıǵany Kereı men Jánibek [53] bastaǵan halyqtyń Jetisýǵa aýa kóshýimen baılanystyrady. Alaıda, dál osy oqıǵa ózinen erterektegi oqıǵalarǵa keıingi japsyrma bolýy múmkin. Derekterge júginsek, Shıbandyq Ábilqaıyr han hıjranyń 874j. / 1469/70 jj. qaza tapqan [54]. Onyń saıası qyzmeti «Qobylandy batyr» jyrynda Kóktim Aımaq dep atalatyn Ibaq hannyń (Aıbaq han) bıligimen sáıkes kelse, al Alshaǵyr men Oraq tarıh sahnasyna Ábilqaıyr qazasynan otyz bes jyl keıin shyqqan. Sondyqtan, epıkalyq keıipker Qobylandy batyr Shıbandyq Ábilqaıyrmen emes, qazaq bıleýshisi Qasym hannyń uly Ábilqaıyr hanmen baılanysty bolǵan dep boljaý jasaýǵa bolady. Mundaı jaǵdaıda jyrda nege Ibaq han, Alshaǵyr jáne OraqÁbilqaıyr hannyń tustasy bolǵanynyń sebebi aıqyndala ketedi. Sonymen, «Qobylandy batyr» jyrynyń qazaq-qyzylbas qaqtyǵysy týraly málimeti «Alam ara-ıı Sefevı» jazba eskertkishi arqyly bekı túsedi dep aıtýǵa bolady. Qyzylbas (Sefevıd) memleketine qarsy qazaq pen ózbek 1513/144 j. ǵana joryq jasamaǵan. 1528 j. qazaq áskeri Shıbandyqtarmen birge qyzylbastarǵa qarsy taǵy bir joryqqa attanady. Bul Jánibek hannyń nemeresi, Ádik sultannyń uly qazaq hany Tahırdyń (1522-1531/32jj.) bılegen kezeń edi. XİX ǵ. ıran tarıhshysy Muhammed Hasan han Sanı ýd-doýle «Matla-ýsh-shams» eńbeginde hıj. 934j. ıaǵnı, 1527/28 jj. sefevıdtik Tahmasp shah Horasandy basyp alý maqsatynda Shıbandyqtarǵa qarsy joryqqa attanǵanda, Ubaıdollah han basqa ózbek handarynan, tipti, «qalmaqtardyń, qyrǵyzdardyń jáne qazaqtardyń» [55] bıleýshilerinen kómek surady degen derek bar. Shıbandyqtardyń bıleýshisi Ubaıdollah hannyń ótinishin qazaq hany qanaǵattandyryp, olarǵa qoldaý kórsetedi. «Ahsan at-taýarıh» deregine júginsek, hıj. 935j. /1528 j. Ubaıdollah han «Máýrennahrdan, Qashqardan, Túrkistannan, Ándijannan, Otyrardan, Saırannan, Qabuldan, Týrfannan, Ǵylmannan, Qazaqtan jáne Qypshaq pen Qyrǵyzdyń dalasynan» qalyń qol jıyp, Sefevıd áskerine qarsy joryqqa attanady. «Shyńǵys han zamanynan bastap qazirge deıin, – delingen eńbekte, – mundaı qalyń qol Ámýdarıadan ótpegen edi». Bul áskerdiń sany derekterde 80 myńnan 300 myń adamǵa deıin dep ártúrli kórsetiledi. Odaqtastar áskeri 300 myń degenniń ásireleý ekeni kúmán týǵyzbasa kerek. Bul qalyń qolǵa Tahmasp shahtyń ózi bastaǵan sefevıdter áskeri qarsy attandy. Onyń áskeriniń sany derekterde 24 myńnan 100 myńǵa deıin dep ártúrli belgilenedi. Eki jaq Jam ýáláıatynyń Saryqamys mekeninde kezdesip, basty shaıqas osynda ótedi. Alǵashqysynda sáttilik Ubaıdollah hannyń áskeri jaǵynda bolady. Olar sefevıdter áskeriniń eki qanatyn yǵystyrady, alaıda, Tahmasp shahtyń ózi basqarǵan ortańǵy tusy miz baqpaıdy. Shaıqastyń taǵdyryn sefevıdterdiń jańa kúshiniń urysqa aralasýy sheshedi. Munyń nátıjesinde Ubaıdollah hannyń áskeri talqandalyp, hannyń ózi zorǵa qashyp qutylady [56]. Muhammed Hasan han Sanı ýd-doýle atalǵan shaıqastyń ótken ýaqyty hıj. 935 j. ashýra kúnine (10 muharamm), ıaǵnı, 1528 j. 24 qyrkúıegi dep kórsetedi [57]. Ubaıdollahtyń bul joryǵy týraly ortaǵasyrlyq «Sharaf name» shyǵarmasynyń avtory Sharaf han Bıdlısıde habarlaıdy. Onyń málimetinshe, shaıqas hıj. 935 j. senbi kúni 11 muharammda ótken [58]. Bul 1528 j. 25 qyrkúıegine sáıkes keledi. Bizdińshe, meıilinshe naqtysy – sońǵy data. I. Orbelıdiń sınhronıkalyq kestesine júginsek, 1528 j. 25 qyrkúıegi shynynda da senbige sáıkes keledi [59]. «Sharaf namede» shaıqasqa qazaqtardyń qatysqany týraly aıtylmaıdy, Ubaıdollah hannyń áskeriniń quramy da kórsetilmeıdi, alaıda, «Ahsan at taýarıhtyń» málimetteri de teristelmeıdi. Munyń bári shyǵarmanyń sıpatymen túsindiriledi. Ol XVİ ǵ. sońyna deıingi Iran men Túrkıanyń ómirindegi mańyzdy oqıǵalardyń jylnamasyn quraıdy. Ózinen burynǵy shyǵarmalarǵa súıenip jazǵan Sharaf han málimetterdi qysqasha beredi jáne táptishtep baıandamaıdy. Onyń maqsaty kúrd halqynyń tarıhyna qatysty oqıǵalardy ǵana mazmundaý [60]. Atalǵan shaıqas týraly málimetter Zahır ad-Dın Babyrdyń «Babyrnama» eńbeginde de kezdesedi. Avtor onda sefevıd bıleýshisi Dıv sultan nókerleriniń biriniń ózine kelip, «ashýra kúninde» Djam men Hardjırd mańynda bolǵan ózbekter men túrkimender (sefevıd bodandary) arasyndaǵy bolǵan shaıqas týraly aıtqanyn jazady. Babyrdyń aıtýynsha, bul adam sol shaıqasqa qatysqan jáne onyń málimdeýinshe «ózbekter 300 myń adam, al túrkimender 40-50 myń deıdi, alaıda, kózge 100 myń adamdaı kórinedi, al ózbekter óz áskerin 100 myń adam dep kórsetken». «Qyzylbastar, – delinedi ary qaraı shyǵarmada, – rýmdardyń salty boıynsha zeńbirekterin, qarýlaryn ornatyp, mergenderin tizedi, myqtap bekinip, shaıqasqa kirisedi». «Tań atqannan besin namazyna deıin» sozylǵan shaıqas nátıjesinde, ózbekterdiń áskeri talqandalady. Dıv sultan nókeriniń málimdeýinshe, sefevıdterdiń qolyna ózbekterdiń Kóshkinshi han (Kóshim han), Ubaıdollah han jáne Ábý Saıd sultan bastaǵan toǵyz sultany tutqynǵa túsedi, olardyń ishinen sońǵysy ǵana tiri qalady [61]. Alaıda, bul derekterdiń kópshiligi durys emes edi, ony «Babyrnamany» basyp shyǵarýshylar da atap kórsetti [62]. Odan keıingi kezeńde qazaq-qyzylbas qarym-qatynasynyń qalaı bolǵany týraly málimet bizde joq. Bul jyldary Shıbandyqtardyń sefevıdterge qarsy basqa da shaıqastaryna qazaqtardyń qatysýy múmkin. Ázirbaıjan zertteýshisi A.A. Rahmanıdiń esepteýinshe, tek Ubaıdollah han ǵana Tahmasp shahqa qarsy alty ret joryq jasaǵan [63]. Qazaq-qyzylbas qarym-qatynasy týraly kelesi málimet XVİ ǵ. sońyna sáıkes keledi. XVİ ǵ. İİ jartysynda Qazaq handyǵynyń syrtqy saıasattaǵy jaǵdaıy óte aýyr boldy. Óıtkeni, olar Shıban urpaǵy memleketi, Moǵul handyǵy, Noǵaı Ordasy jáne oırat (qalmaq) taıpalarymen sansyz shaıqastardan kóz ashpaǵan edi. XVİ ǵ. İİ jartysyndaǵy Qazaq handyǵynyń tarıhyn arnaıy zerttegen M.Q. Ábýseıitova bul kezeńniń sońyna qaraı qazaq memleketiniń saıası turǵydan qatty álsiregenin aıtady [64]. Qyzylbas (Sefevıd) memleketiniń osy jyldardaǵy syrtqy saıasattaǵy ahýaly da qıyn edi. Qyzylbas taıpalarynyń arasyndaǵy alaýyzdyqty paıdalanǵan Osman ımperıasy olardyń batys aýmaǵynyń nedáýir bóligin basyp aldy. Olardyń shyǵys jaǵyna da qaýip tónip turǵan. Shıban áýleti memleketi tarıhynda kórnekti oryn alatyn bıleýshilerdiń biri – Abdolla hannyń áskeri Horasannyń túgelge jýyǵyna ústemdigin ornatqan edi. Nedáýir álsiregen Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketi Shıban memleketimen básekelesýge murshasy kelmeı, olarmen beıbit qatynasty saqtaýdy oń kórse kerek. Orys muraǵaty qujattarynyń birinde (1585 j.) bylaı delingen: «Buhar patshasy, Túrkistan patshasy jáne Qazaq patshasy jáne Úrgenish patshasy jáne Grýzın jáne Úzir jáne Qalmaq jáne Shemaheı jáne Shevkal patshalary, bulardyń bári qyzylbastarmen jáne ózara beıbitshilikte boldy...» [65]. Qazaqtyń joǵarǵy bıleýshisi Táýekkel han men Shıban áýleti memleketiniń bıleýshisi Abdolla hannyń arasyndaǵy ýaqytsha beıbit bitimge qaramastan, Qazaq handyǵyna ózbekterdiń shabýyldaý qaýpi saqtaldy. Sondyqtan, qazaq hany Shıban áýleti memleketimen kúreste odaqtas izdeýge tyrysty. Mundaı odaqtas 1587 j. basshylyǵyna jas ári qaıratty Abbas shah [66] (keıinnen oǵan «Uly» degen janama esim qosylǵan) kelgen Sefevıd memleketi bolýy múmkin edi. 1594 j. Táýekkel hannyń Máskeý memleketindegi elshisiQul-Muhammed Máskeýge Qyzylbas (Sefevıd) memleketiniń elshileriniń keletini týraly habar alady. Osman ımperıasymen 1590 j. jasalǵan, Sefevıdter úshin óte qıynǵa túsken, beıbit kelisimnen keıin, Abbas shah aldaǵy soǵys úshin odaqtastar izdedi. Qul-Muhammed Sefevıd elshilerimen baılanys ornatý úshin belsendi áreket jasady. Qazaq elshisi óz maqsatyn: «bizge qyzylbastarmen birlesip, buqarlyqtarǵa qarsy turý kerek» [67] dep naqty kórsetti. Onyń áreketi óz nátıjesin berdi. Eki memlekettiń elshileri kezdesip, qazaq dalasyna Qul-Muhammed jáne orys elshilerimen birge «shahtyń adamy Dárýish-Mahmed» attandy. Sondaı-aq, Qul-Muhammed óziniń senimdi adamyn Abbas-shahqa jóneltti. Bul kelisimderdiń nátıjesi tarıhı qujattarǵa túspegendikten, onyń nemen aıaqtalǵany beımálim. Tek Dárýish Muhammedtiń (Dárýish Mahmet, Dárýish Mamet) óz otanyna qazaq jeri arqyly qaıtýdy josparlaǵany, alaıda, buǵan Táýekkel hannan ruqsat ala almaǵany ǵana málim. Aqyr aıaǵynda Sefevıd elshisi óz otanyna Máskeý arqyly qaıtýǵa májbúr bolǵan [68]. Alaıda, Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketi bıleýshileriniń áskerı qımyldarynyń ózara úılesýine qaraǵanda eki jaq kelisimge kelgen bolýy da múmkin. Táýekkel han Shıbandyqtarǵa qarsy belsendi áskerı qımyldarǵa kóship, Máýrennahrda óz bıligin ornatýǵa tyrysyp jatqanda, Abbas shah Horasanda Shıbandyqtarǵa qarsy dál sondaı áreketter jasady. 1598/99 jj. qazaq bıleýshileri Qazaq handyǵynyń quramyna Túrkistan, Tashkent jáne Ferǵanany [69] qosyp alǵanda, Qyzylbas (Sefevıd) memleketi Nıshapýr, Meshhed, Gerat jáne Mary qalalarymen qosa búkil Horasandy ózderine qaratty [70]. Sonymen, tarıhı derekterdiń málimetine súıene otyryp, Qazaq handyǵy men Qyzylbas (Sefevıd) memleketiniń qarym-qatynasy XVİ ǵ. basynda oryn aldy degen tujyrymǵa kelýge bolady. Bul memleketterdiń qarym-qatynasy meılinshe kúrdeli boldy jáne árbir kezeńde naqty saıası ahýalǵa saı ózgerip otyrdy. Eger XVİ ǵ. İ jartysynda Qyzylbas (Sefevıd) memleketi Qazaq handyǵynyń saıası qarsylasy bolsa, osy ǵasyrdyń sońyna qaraı qazaq bıleýshileri olardy Shıban áýleti memleketine qarsy kúrestegi odaqtasy dep tanydy. Biz, shamamyz kelgenshe, Qazaq handyǵy men Sefevıd memleketiniń XVİ ǵ. qarym-qatynastary máselesine toqtaldyq. Maǵlumattardyń jutańdyǵy ony tereń jáne keńinen taldaýǵa múmkindik bermedi. Tutastaı alǵanda atalǵan másele zertteý úshin meılinshe ózekti bolyp tabylady, sondyqtan ony jalǵastyrý kerek dep sanaımyz. Ol úshin eń áýeli ortaǵasyrlyq tarıhı eńbekterden, ásirese shyǵys shyǵarmalarynan, osy máselege qatysty jańa derekterdi izdestirip, ǵylymı aınalymǵa engizý, erteden belgili shyǵarmalardy qaıta muqıat taldaý qajet.
PAIDALANǴAN ÁDEBIETTER MEN ǴYLYMI TÚSİNİKTER
1. XV ǵ. ortasynda (1465-1466 jj. shamasy) qazirgi Jetisý jerinde Aq Ordanyń áıgili bıleýshisi – Orys hannyń urpaqtary Kereı men Jánibek XV ǵ. 20-jyldary ydyrap ketken qazaq memleketin qaıta qalpyna keltirdi. Endi bul memleket tarıhı ádebıette Qazaq handyǵy degen ataý aldy. 2. Qyzylbas (Sefevıd) memleketin XVİ ǵ. basynda Iran men Ázerbaıjannyń túrki tildi taıpalary qurdy. Memleket ataýy onyń tuńǵysh bıleýshisi İ Ismaıl shahtyń Ardabelı sheıhy Sefı ad-Dın urpaqtarynyń biri bolǵandyǵymen baılanysty. Alaıda, bul memleket ortaǵasyrlyq tarıhı shyǵarmalarda, kóbinese Qyzylbastar memleketi dep atalady. Sebebi Sefevıd bıleýshileriniń negizgi kúshi túrki tildes taıpalar sheıitterdiń 12 ımamynyń qurmetine bastaryna 12 qyzyl jolaqty shalma oraǵan. Ismaıl shah quzyryndaǵylardyń kópshiligi súnnıt bolǵandyǵyna qaramastan, memlekettik din retinde ıslamnyń sheıittik baǵytyn jarıalady. 3. Qoljazba osy kúnderi Brıtan kitaphanasynda (London, Ulybrıtanıa) saqtaýly. 4. Ekaev O. Týrkmenıstan ı týrkmeny v konse XV – pervoı polovıne XVİ v. (Po dannym «Alam ara-ıı Sefevı»). Ashhabad, 1981. 5. Ross D. The eaglý Yeags of Shah İsmail, foundeg of the Safawi Dynastý // Journal of tћe Roýal Asiatis Sosietý. London, 1896. Vol. 29. 6. Storı Ch.A. Persıdskaıa lıteratýra. Bıobıblıografıcheskıı obzor. Ch. İİ. M., 1972. 7. Petrýshevskıı I.P. Ocherkı po ıstorıı feodalnyh otnoshenıı v Azerbaıdjane ı Armenıı v XVİ – nachale XİX v. L., 1949. 8. Efendıev O. Azerbaıdjanskoe gosýdarstvo Sefevıdov. Baký, 1981. 9. Farzalıev Sh.F. Sochınenıe Hasan-beka «Ahsan at-tavarıh» kak ıstochnık po ıstorıı Azerbaıdjana. Avtoref. dıs. kand. ıst. naýk. Baký, 1974. 10. Iýsýpova D.Iý. Tvorcheskoe nasledıe Hondamıra kak ıstochnık po ıstorıı kúltýry Sentralnoı Azıı XV-XVİ vv. Avtoref. dıs. dokt. ıst. naýk. Tashkent, 2001. 11. Abýseıtova M.H. Kazahskoe hanstvo vo vtoroı polovıne XVİ v. A.-A., 1985. S. 26; Abýseıtova M.H. Kazahstan ı Sentralnaıa Azıa v XV-XVİİ vv.: ıstorıa, polıtıka, dıplomatıa. A., 1998. S. 48. 12. Storı Ch.A. Persıdskaıa lıteratýra ... 858 s. 13. Ekaev O. Týrkmenstan ı týrkmeny... 9 s. 14. Sonda. 13-b. 15. Efendıev O. Azerbaıdjanskoe gosýdarstvo ... 12 s. 16. Sonda. 13-b. 17. Ross D. The eaglý Yeags … 251-252 p. 18. Iýsýpova D.Iý. Tvorcheskoe nasledıe Hondamıra... 34 s. 19. Ross D. The eaglý Yeags … 251-252 p. 20. Farzalıev Sh.F. Sochınenıe Hasan-beka... 14 s. 21. Tarıhı ádebıetterde bul áýlet, negizinen, Sheıban (Shaıban) áýleti dep atalady. Alaıda P. Pelo, A.P. Grıgorev, T.I. Sultanov Joshynyń besinshi ulynyń aty Sheıban nemese Shaıban emes, Shıban bolǵanyn jazǵan // Grıgorev A.P. Shıbanıdy na zolotoordynskom prestole // Ých. zapıskı LGÝ. 1985. №417. Serıa vost. naýk. Vyp. 27. Fılolog. ıssledovanıa. 162-163-bb.; Sýltanov T.I. Kochevye plemena Prıaralá v XV-XVİİ vv. (Voprosy etnıcheskoı ı sosıalnoı ıstorıı). M., 1982. 3 s. 22.Túrkistan dep keıingi ortaǵasyrlyq tarıhı shyǵarmalarda Syrdarıanyń orta jáne tómengi aǵysyndaǵy qalalar engen tarıhı-geografıalyq aýmaqty ataıdy. Qar.: Pıshýlına K.A. Prısyrdarınskıe goroda ı ıh znachenıe v ıstorıı kazahskıh hanstv v XV-XVİİ vv. // Kazahstan v XV-XVİİİ vv. (Voprosy sosıalno-polıtıcheskoı ıstorıı). A.-A., 1969. 5-49 s. 23. Sýltanov T.I. Podnátye na beloı koshme. Potomkı Chıngız-hana. A., 2001. 24. Ekaev O. Týrkmenstan ı týrkmeny... 116-122 s. 25. Mýkmınova R.G. K ıstorıı agrarnyh otnoshenıı v Ýzbekıstane v XVİ v. Po materıalam «Vakf-name». Tashkent, 1966. 228 s.; Schaibanidische Grabinschriften. Wiesbaden, 1997. S. 16-17. 26. Hýrshýdán E., Mýkanova D. Istorıa armáno-kazahskıh otnoshenıı v drevnostı // Otan tarıhy. Otechestvennaıa ıstorıa. 2000. №1-2. 31s. 27. Petrýshevskıı I.P. Ocherkı po ıstorıı ... 91-92 s. 28. Sonda. 90-b. 29. «Qobylandy batyr» jyrynyń nusqalary noǵaılar arasynda keń taraǵan. Bul qazaq pen noǵaı taıpalarynyń keıingi ortaǵasyrlarda bir-birine jıi aýysýymen túsindiriledi. A. Isınniń pikirinshe, XV-XVİİ ǵǵ. bul keń taraǵan qubylys bolǵan // Isın A. Vzaımootnoshenıa mejdý Kazahskım hanstvom ı Nogaıskoı Ordoı v XVİ v. Avtoref. dıs. kand. ıst. naýk. A.-A., 1988. 16-17-s.; Sonyki. Kazahskoe hanstvo vo vtoroı polovıne XV-XVİ vv. Semıpalatınsk, 2002. 25-30 s. 30. Á. Marǵulannyń pikirinshe, bul epos «noǵaıly» dáýirinde týǵan (Xİİİ-XVİ ǵǵ.) / Margýlan A. O haraktere ı ıstorıcheskoı obýslovlennostı kazahskogo eposa // Izv. Kaz. Fıl. AN SSSR. Serıa ıstorıcheskaıa. 1946. S. 81. 31. Koblandy-batyr. Kazahskıı geroıcheskıı epos. Sost. toma, avtory ıssledovanıa ı kommentarıev: N.V. Kıdaısh-Pokrovskaıa ı O.A. Nýrmagambetova. Perevod N.V. Kıdaısh-Pokrovskoı ı O.A. Nýrmagambetovoı. M., 1975. (Qazaq jáne orys tilderinde) S. 69. 32. Sonda. 136-b. 33. Ataev O.K. Týrkmeny Atreka ı Gýrgena ı ıh borba protıv Sefevıdov vo vtoroı polovıne XVİ- nachale XVİİ v. Dıs. kand. ıst. naýk. Ashhabad, 1985. S. 102. 34. Mıklýho-Maklaı N.D. Shıızm ı ego sosıalnoe lıso v Irane na rýbeje XV-XVİ vv. // Památı akad. I.Iý. Krachkovskogo. L., 1958. 221-234 s. 35. Mıklýho-Maklaı N.D. K ıstorıı polıtıcheskıh vzaımootnoshenıı Irana so Sredneı Azıeı v XVİ v. // Kratkıe soobshenıa IV AN SSSR. T. 4. 14 s. 36. Sýltanov T.I. Pravıtelı pervogo kazahskogo gosýdarstva (1470-1718). A., 44 s. 37. Ibragımov S.K. Nekotorye dannye k ıstorıı kazahov XV—XVİ vekov. // Izv. AN KazSSR. Serıa ıstorıı, ekonomıkı, fılosofıı, prava. 1956. Vyp. 3. S. 112.; Iýdın V.P. Vstýpıtelnaıa statá k «Zýbdat al-asar» // Materıaly po ıstorıı kazahskıh hanstv XV-XVİİİ vv. (Izv. ız persıdskıh ı túrkskıh sochınenıı). Sost.: S.K. Ibragımov, N.N. Mıngýlov, K.A. Pıshýlına, V.P. Iýdın. A.-A., 1969. S. 132. (Osydan keıin – MIKH). 38. Tavarıh-ı gýzıda-ıı nýsrat name // MIKH. 28-b.; Kamal ad-Dın Bınaı. Shaıbanı-name // MIKH. 112-b. 39. Koblandy-batyr. 79 s. 40. Posolskaıa knıga po svázám Rossıı s Nogaıskoı Ordoı. 1489-1508 gg. Podgotovka teksta, vst. statá M.P. Lýkıcheva ı M.N. Rogojına. M., 1984. 46 s.; Památnıkı dıplomatıcheskıh snoshenıı Moskovskogo gosýdarstva s Krymskoıý, Nogaıskoıý Ordamı ı s Týrsıeı. T. 1. 1474-1505 gg. // Sb. RIO. SPb., 1884. T. 41. S.133. 41. Posolskaıa knıga ... 50 s.; Památnıkı dıpl. snoshenıı ... 237 s. 42. Agadjanov S.G. Nogaısy ı týrkmeny: ıst. ı etnokýltýrnye svázı // Osnovnye aspekty ıstorıko-geografıcheskogo razvıtıa Nogaıskoı Ordy. Vsesoıýznaıa naýchnaıa konferensıa. Tezısy dokladov ı soobshenıı. M., 1991. 37 s. 43. Balapanova A.S. Problemy ıstorıı ı kúltýry kazahov po materıalam geroıcheskogo eposa: ıstorıko-statıstıcheskıı analız (na prımere «Koblandy-batyr» ı dr.). Avtoref. dıs. kand. ıst. naýk. A., 1999. 15 s. 44. Koblandy-batyr. 179, 340 s. 45. Posolskaıa knıga ... 57-80 s. 46. Koblandy-batyr. 116, 276 s. 47.Balapanova A.S. Problemy ıstorıı ı kúltýry ... 17 s. 48. Efendıev O. Azerbaıdjanskoe gosýdarstvo ... 281s. 49. Mınorskıı V.F. Prılojenıe // Fazlýllah ıbn Rýzbıhan Hýndjı. Tarıh-ı alam ara-ıı amını. Per. s pers. na angl., vvedenıe, prılojenıa ı komentarı V.F. Mınorskogo. Per. s angl. na rýsskıı T.A. Mınorskoı. Baký, 1987. 145 s. 50. Posolskaıa knıga ... 48-49 s. 51. Sonda. 55-b. 52. Trepavlov V.V. Istorıa Nogaıskoı Ordy. M., 2002. 159-160 s.; Jyrda Alshaǵyrdy Qobylandy batyr óltiredi. / Koblandy-batyr. 181, 276-bb./ Al bashqurt halqynyń aýyz ádebıetinde ol Aqıazar sultannyń qolynan qaza tabatyny aıtylady / Rychkov P.I. Istorıa Orenbýrgskaıa (1730-1750). Orynbor, 1896. 69-b. / Zertteýshilerdiń basym bóligi osy Aqıazar sultandy Qasym hannyń uly Haq-Nazar han dep sanaıdy. V.V. Trepavlov «1519 jyly Haqq-Nazar áli bala bolsa da, onyń rýlastarynyń jáne týystarynyń noǵaı bıleýshisiniń ólimine qatysy bolýy ábden múmkin» dep jazady. / Trepavlov V.V. Istorıa Nogaıskoı Ordy. 160 s. / 53. Qudaıberdiuly Sh. Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi. A., 22-23-bb. 54. Masýd ıbn Ýsman Kýhıstanı. Tarıh-ı Abý-l-Haır-hanı // MIKH. 171-b; Mahmýd ıbn Ýálı. Bahr al-asrar fı manakıb al-ahııar // MIKH. 361-b; Orbelı I.A. Sınhronıstıcheskıe tablısy hıdjry ı evropeıskogo letoıschıslenıa. M.-L., 1961. S. 181. Zertteý ádebıette Ábilqaıyrdyń qaza tapqan ýaqyty 1468 jyl dep kórsetilgenin aıta ketken jón. 55. Arends A.K. (Rol týrkmen v ıransko-ýzbekskıh otnoshennáh v XVİ v. Vosstanıe Aba. Prımech. №1 // Materıaly po ıstorıı týrkmen ı Týrkmenıı. T. 2. XVİ-XİX vv. M.-L., 1938. S. 58; 56. A shronisle of the Eaglý Safawis Veipg the Ahsanr’t tawarikh of Nasan-i Rumlu / Edited bý S.N. Seddon, M.A. j.s.s. (Retired). Varoda., 1931. Vol. İ (Rersian Teht). S. 209-220; Efendıev O. Azerbaıdjanskoe gosýdarstvo ... 101 s. 57. Arends A.K. Rol týrkmen ... // MITT. T. İİ.58 s. 58. Sharaf-han ıbn Shamsaddın Bıdlısı. Sharaf-name. Per., predısl. t prılojenıa E.I. Vasılevoı. T. İİ. -M., 1976. 176-b. 59. Orbelı I.A. Sınhronıstıcheskıe tablısy ... 193 s. 60. Vasıleva E.I. Predıslovıe // Sharaf-han ıbn Shamsaddın Bıdlısı. Sharaf-name. Perevod, predıslovıe ı prılojenıa 12-13 s. 61. Zahır ad-Dın Babýr. Babýr-name. Zapıskı Babýra. Per. M.A. Sale. Tashkent. 1958. 404-405-bb. 62.Sale M.A. Prımechanıa // Zahır ad-Dın Babýr. Babýr-name ... 447 s. 63. Rahmanı A.A. «Tarıh-ı alam ara-ıı Abbası» kak ıstochnık po ıstorıı Azerbaıdjana. Baký, 1960. S. 191. 64. Abýseıtova M.H. Kazahstan ı Sentralnaıa Azıa ... 104 s.; Istorıa Kazahstana (s dr. vremen do nashıh dneı). V pátı tomah. T. İİ. A., 1997. 392 s. 65. Památnıkı dıpl. snoshenıı drevneı Rossıı s derjavamı ınostrannymı. SPb., 1851. S. 923. 66. Rahmanı A.A. Azerbaıdjan v konse XVİ ı v XVİİ veke (1590-1700 gody). Baký, 1981. 34 s. 67. Kazahsko-rýsskıe otnoshenıa v XVİ-XVİİİ vekah (Sbornık dokýmentov ı materıalov). A.-A., 1961. 4 s. 68. Sonda. 3-14-bb. 69. Abýseıtova M.H. Kazahstan ı Sentralnaıa Azıa ... 110 s. 70. Rahmanı A.A. Azerbaıdjan v konse ... 63 s.; Istorıa Irana. M., 1977. 181s.; Istorıa Ýzbekıstana. T. İİİ. Tashkent, 1993. 56 s.
(Maqalanyń alǵashqy nusqasy 2003 jyly «Qazaq tarıhy» jýrnalynda Á. Salyqbaı aýdarmasymen jaryq kórgen) Nurlan Atyǵaı, Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
