– Bákeı aǵa, ózge elde úlken qyzmette júrgen az qandasymyzdyń birisiz. Saıası karerańyz qalaı bastaldy, az-kem toqtalyp ótseńiz.

- Men Monǵolıanyń joǵarǵy oqý ornynda, halyqqa bilim berý salasynda 20-dan astam jyl qyzmet ettim. Negizinde bilim salasynyń adamymyn. 2000-shy jyldan bastap bizdiń qazaq aǵaıyndar shoǵyrlanyp turatyn Monǵolıanyń batys ólkesi Baıan-Ólgeı halqy «siz bilimdi, oqyǵan adamsyz. Endi eldiń kádesine jaraý úshin saıasatqa aralasyp, Monǵol eliniń memlekettik sheshim, baǵyt-baǵdar shyǵarýda qazaq aǵaıyndardyń múddesin qorǵaýǵa at salysyńyz» degen usynys qoıdy. Halyqtyń bul usynysyn qabyldap alyp, 2004-shy jyly Memlekettik Uly Quryltaı ıaǵnı Monǵolıa Parlament saılaýynda depýtattyqqa atym usynylyp, halyqtyń senimin alyp saılandym.

2004-2008 jyly Memlekettik Uly Quryltaı múshesi jáne de, 2 jyl Parlamenttegi Tabıǵat ortany qorǵaý  jáne azyq túlik, aýyl sharýashylyq turaqty komıtetiniń tóraǵasy is qyzmetin qosa atqardym. Saıası kareram 2004-shy jyly depýtattyqqa saılanǵan kezden bastaldy dep aıtýǵa kelmeıdi.  1990-shy jyldardyń basynda qoǵam ózgerip, sosıalıs sıstemadan naryqtyq ekonomıka jáne azamattyq demokratıalyq qoǵamǵa aýysqan kezde men Aýyl sharýashylyq ýnıversıtetinde jas muǵalim bolatynmyn. Monǵol eliniń maly sol kezdegi Aýyl sharýashylyq birlestigi, Qazyna sharýashylyǵy, jalpylaı maldyń 90 paıyzdan astamy memlekettiń menshigi bop sanalatyn. Sondyqtan 90-shy jylǵy qoǵam ózgerisiniń basynan bastap maldy malshylarǵa berý kerek dep bastama kótergen azamattardyń biri boldym.Malshylar úshin qozǵalystyń da belsendi músheleriniń biri bolyp, maldy úkimettik menshikten malshylarǵa qaıtaryp berý isine óz úlesimdi qostym. Saıası kareram dál osy kezden bastaldy dep aıtýǵa bolady. 2012-shy jyly Memlekettik Uly Quryltaı  depýnattyǵyna ekinshi ret saılanyp, qazir Monǵol eliniń Memlekettik qurylym jónindegi turaqty komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin úshinshi jylda atqaryp kele jatyrmyn.

– Mońǵolıanyń saıası júıesi salystyrmaly túrde demokratıalyq el atanyp júrgen kóp memleketten oq boıy ozyq tur. Jalpy demokratıaǵa ıkemdilik halyqtyń boıynda bolýy shart pa, álde bıliktiń reformasy qajet pe?

- Mońǵolıa eli burynǵy sosıalısik júıede bolǵan eldermen salystyrǵanda eń aldyńǵy qatardaǵy demokratıalyq joldy tańdap alǵan jáne de demokratıalyq uly isti eń jaqsy túrde iske asyryp kele jatqan tájirıbeli elderdiń biri dep sanalady. Álemniń kóptegen eli sonyńishinde AQSH, Germanıa, Japonıa t.b demokratıalyq júıeni naqty túrde júzege asyrǵan alyp memleketterdiń ózi moıyndap, úlken baǵa berip otyr. Sebebi Mońǵol eli, Mońǵolıa halqynyń XII, XIII ǵasyrdan bastap óziniń jeke dara memlekettik júıesi bolǵan. Osyǵan baılanysty memlekettiqadir tutatyn qanyna sińgen úlken qasıeti bar el dep kórýge bolady. Adam balasynyń rýhanı qundylyǵynyń biri bas bostandyǵy dep tanylady. 1990-shy jylǵy qoǵamdyq ózgeriske Mońǵolıa eshbir kóterilissiz ıaǵnı beıbit jolmen ótti. Jáne de demokratıalyq osy joldy júzege asyrý úshin 1992-shy jyly Mońǵoldyń jańa Ata zańybekitilgen. Bul Ata zańda Mońǵoldyń negizgiqoǵam joly azamattyq demokratıalyq qoǵamǵa kóshemiz degen úlken maqsat qoıǵan. Búginderi osy maqsatty óte tabysty atqaryp kele jatyr. Mońǵolıada barlyq zań, úkimettik is sharaǵa halyq belsene qatysady. Halyqtyń qatysýynsyz eshbir zań bekitilmeıdi dep aıtýǵa bolady. Osyndaı úlken demokratıalyq jetistikke jetýde halyqtyń róli, belsendiligi orasan zor dep bilemin. Onymen qatar jańa kóshbasynda demokratıalyq qozǵalystyń kemeńgerleri de óz úlesin qosty dep kórip otyrmyz. Sondyqtan Mońǵolıanyń demokratıasy bekem irge tasyn qalady. Áli de talaı jetistikke jetetin múmkindik bar. Qazir Mońǵolıanyńárbir azamaty adam quqyn qasterleıtin qoǵamda tirshilik etip otyrǵanyn erekshe maqtan tutady. Demokratıalyq jetistikterdiń biri — Monǵolıadaǵy sóz bostandyǵy. Mońǵolıanyń árbir azamaty basshylardan, basshylyq uıymnan eshqandaı ımenbeı, óz oıyn ashyq eki, ádiletti túrde halyqqa jetkize alady. Mysaly memlekettik uıymdar janynda eshbir buqaralyq aqparattyq quraldar bolmaıdy. Barlyǵy jeke menshikte. Sondyqtan buqaralyq aqparattyq quraldar óz sózin, oı pikirin esh bógetsiz halyqqa jetkizýge tolyqtaı múmkinshiligi bar.

– El aralaısyzdar, jergilikti qazaqtardyń qal-jaǵdaıy qalaı?

- Mońǵolıa Parlament depýdattary Memlekettik Uly Quryltaıdyń máslıhat úzilisi qarsańynda saılaýshylarymen kezdesip, halyq kópshiliktiń turmys jaǵdaıymen tanysyp, olardyń usynys pikirlerin tyńdap, Parlament bekitken zańqaralardy tanystyrý, olardyń oryndalýyna baqylaý qoıý sıaqty maqsatpen halyqqa etene jaqyn qyzmet atqaramyz. Bizdiń Mońǵolıada 120 myńnan astam qazaq aǵaıyndar tirshilik etedi. Bunyń basym kópshiligi ıaǵnı 100 myńǵa jýyǵy Baıan-Ólgeı aımaǵynda ómir súredi. Baıan-Ólgeı aımaǵyndaǵy qazaq aǵaıyndardyń negizgi tirshilik kózi – mal sharýashylyǵy. Sońǵy kezde taý ken, shaǵyn óndiris, qurylys qatarly salalar qarqyndy túrde órkendeýde. Negizgi jumys orny mal sharýashylyǵymen óndiris salasy dep aıtýǵa bolady. Bundaǵy aǵaıyndardyń turmys-tirshiligi jaman dep aıtýǵa kelmeıdi. Árbir malshy januıada 100 bastan astam mal bar. 1000, 1000-nan astam maly bar aýqatty malshylar da kóp. Biraq bunymen barlyq aǵaıyndardyń tirshiligi jaqsy dep aıtýǵa kelmeıdi. Biraz qıynshylyqtarda bar. Baıan-Ólgeı aımaǵy Mońǵol eliniń astanasy Ýlaanbaatardan alys shalǵaı ornalasqandyqtan baryp kelýge jol qarajaty qymbat, janarmaı baǵasy qymbat degendeı ártúrli qıynshylyqtar bar. Osy qıynshylyqtardy sheshý úshin Mońǵolúkimeti tarapynan kóptegen saıası baǵdarlama usynyp, iskeasyrýda.

– 90-jyldary Mońǵolıadaǵy qazaqtar atajurtyna jappaı kóshkende qandaı sezimde boldyńyz? 

- 1990-shy jyldyń basynda jalpy dúnıejúzinde úlken ózgeris boldy. Bul ózgeris, betburys kapıtalısik jáne sosıalısik júıe arasyndaǵy kópjylǵa sozylǵan ózara jaýlastyq qatynas jumsaryp, demokratıalyh jeldiń lebi  bilingen kez boldy. Osy shaqta  Sovet odaǵy ydyrap Qazaqstan ózi jeke dara táýelsiz, derbes el boldy. Bul qýanyshqa tek qana qazaqstandyqtar ǵana emes, shetelderde ómir súrip jatqan qazaq aǵaıyndar da qýandy. Sondyqtan ózimizdiń tarıhı  atajurtqa baryp qonystansaq eken degensezim kóp azamattyń júreginde boldy. Alǵashynda Mońǵolıadan eńbek shartymen kóptegen azamattar Qazaqstanǵa ketti. Buǵan ile-shala Qazaqstannyń azamattyǵyna kirý úshin de bul kósh jalǵasty. Meniń de talaı jaqyndarym, dosjarandarym, týǵan týystarymnan da kóshkender de boldy. Ol kezde óz aǵaıyn, dos jaranymyzdan eki bólinip qalý bunda qalyp jatqan biz úshin árıne ońaı bolǵan joq. Kóshi-qon jóninde Baıan-Ólgeılik aqyn Murat Pushataıuly aǵamyz “El kóshkende” degen jaqsy bir óleń shyǵarǵan edi. Án búginge deıin aıtylyp kele jatyr. Bul jerde de biz qazaq aǵaıyndar Mońǵol úkimetinen, monǵol jurtshylyǵynan qıynshylyq kórgen joqpyz. Bul Otanda da jaqsy ómir súrip keldik. Deıturǵanmen aǵaıyndar eki aıyrylyp jatqanda ońaı bolǵan joq… Beıbit jaǵdaıdaǵy kósh bolǵandyqtan Qazaqstanǵa baryp qonystanǵan aǵaıyndarymyz sol eldiń halyq sanyn molaıtyp, jańa memlekettiń irgesin nyǵaıtýǵa óz úlesterin qosty dep bilemin. Eń sońǵy statısıkalyq kórsetkishke súıensek 1990-shy jyldan bastap osy kúnge deıin Qazaqstanǵa baryp qonystanǵan oralmandar sany 1 mıllıonǵa jetken. Tek qana Mońǵolıa emes Qytaı halyq respýblıkasy, álemniń túkpir-túkpirinen kóship baryp qonystanǵan aǵaıyndarymyz Qazaqstan elin nyǵaıtýǵa óz úlesin qosyp jatyr dep túsiný kerek. Mońǵolıadan Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan aǵaıyndarymyz búginderi eki el ara qatynasyna dáneker bolyp otyr.

– Qazaqstanǵa kóship jatqandar áli de bar ma?

- Kósh áli kúnge deıin jalǵasýda. Biraq sońǵy4-5 jyldyńishinde sál baıaýlap qaldy. Baıaýlaýyna ártúrli sebep bar sıaqty. Bastapqyda kóship barǵan qazaq aǵaıyndarǵa Qazaqstan úkimeti tarapynan baspana, kvota berip, aqshalaı járdem kórsetti. Sońǵy kezde bul is júzege aspaǵan sıaqty. Sondyqtan ba qandaıda bir sebeppen kóshbarysy baıaýlap qalǵan. Mońǵolıaǵa qaıta kóship kelip, qonystanyp jatqan azamattarda bar. Keıbirine jer, sý sáıkespeıdi, keıbireýi týǵan jerin ańsaıdy,keıbiri osy jaqta qalǵan týys týǵandaryn, bala shaǵasyn saǵynady, keıbirine ol jaqta jumys orny jaqsy tabylmaıdy degen sıaqty sebepter árbir azamattyn óz basyndaǵymáselelergebaılanysty. Bunyń bári azamattarymyzdyń jeke máselesi bolǵandyqtan týra baǵa berýge kelmeıdi.

– Endi sizdiń elge kelsek. Mońǵol ultyn uıystyryp turǵan qandaı jaǵdaı? Ótken tarıhy ma, qazirgi jaı-kúıi me álde bolashaqqa maqsaty ma?

- Joǵaryda aıtyp kettim. Mońǵol eli, mońǵol halqy – ejelden ózindik bólek memleketi bolǵan, memleketke degen erekshe kózqarasy qalyptasqan ult. Qazirgi jaǵdaıdaMońǵolıany  dúnıejúzindegi eń úlken derjava dep aıtýǵa bolady. Qytaı halyq respýblıkasymen Reseı arasyndaǵy geografıa jaǵynan erekshe jaǵdaıda terıtorıasy ornalasqan el. Tarıhtyń san qıly kezeńderin bastan keshirse de óz memlekettigin, tilin, salt dástúrin, salt sanasyn barlyǵyn saqtap kelgen jurt. Árbir mońǵol azamatynyń boıynda san ǵasyrlar boıy jalǵasyp kelgen memleketke degen erekshe qurmeti eldiń búginge deıingi jaǵdaıyna jaǵymdy áserin tıgizip keldi me dep oılaımyn. Al endi ótken tarıhyn qarasaq, Monǵol eli ejelden tarıhy mol el. Uly qolbasshy Shynǵysqannyń tusynan bastap kúni búginge deıin talaı tarıhı úlken qıynshylyqty da basynan keshirgen. Deı turǵanmen, qazir endi jaǵdaıy dúnıe júzi adamzatynyń negizgi joly bolyp tabylatyn demokratıa jolymen elin órkendetý maqsatyn jaqsy atqaryp kele jatqan memleketterdiń qataryna qosyldy dep aıtýa bolady.

- Qazaqstandaǵy qandastaryńyzǵa tilegińiz…

- Qazaqstandaǵy qandastaryma degen tilegim eń birinshiden, Qazaqstan jańa zamannyń arqasynda derbes el bolyp, qazirgi uly maqsattardy júzege asyryp kele jatqanyna biz de shetelde otyryp qýanyp otyramyz. Sondyqtan Qazaqstan elinińirgesi odan ary bekem bolyp, dúnıejúzindegi bet bedeli ósip, joǵary dárejede damyǵan elderdiń qataryna qosylýyna tilektespiz. Qazaqstan tarapynanary qaraı shetelderde tirshilik etip jatqan qandastar úshin, qazaq aǵaıyndar úshin belgili mólsherde ásirese rýhanı jaǵynan qol úshin berý asa qajet dep kóremin. Atap aıtsaq, qazaq tili, dini, ásirese qazaq salt-dástúrin saqtap, ónerin órkendetýge qol úshin beretin bolsa biz erekshe qýanyshpen qarsy alamyz dep aıtqym keledi.

Bul jóninde mysaly Baıan-Ólgeı aımaǵynyń qazaq teatry 1990-shy jyldarda qıyn-qystaý kezderde erekshe tómendep ketken. Osy teatrdy ary qaraı naǵyz osy zamanǵa saı teatr bolǵyzýǵa birden bir súıenishimiz Qazaqstan bolyp tabylady. Jáne de jalpy bilim beretin orta mektepterdiń oqý qural jabdyǵy qazaq tili páni boıynsha oqý quraldary aýadaı qajet. Jalpy eki eldiń arasynda rýhanı mádenıet salasyndagy qarym-qatynasty erekshe jandandyrýymyz qajet. Osy oraıda Monǵol elindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń tótenshe jáne ókiletti elshisi Qalybek Ibragımuly Qobylandın myrzaǵa alǵysymdy joldaǵym keledi. Sebebi Qobylandın myrza Monǵolıaǵa elshi bolyp kelgennen beri bizdiń qazaq dıasporasyna baılanysty kóptegen naqtyly ıgiligi zor isterdi atqarýda. Sondyqtan osy isterdiáli de pármendendirýge Qazaqstan eli tarapynan qolǵabys jasasa bizdiń ary qaraıǵy qatynasymyzdyń nátıjesi mol bolmaq.

Barshańyzǵa baqyt pen jaqsylyq tileımin. Aman bolyńyzdar!

– Áýmın, Bákeı aǵa! Áńgimeńizge rahmet! Sizdiń de eńbegińizge jemis, otbasyńyzǵa amandyq tileımiz!

Suqbattasqan Jarqyn TÚSİPBEKULY

saigez.kz