«Qazaq eli-550 jyl» shyǵarmashylyq báıgesine
«...Qazaq handyǵynyń qurylýy Qazaqstan tarıhy úshin belsendi kezeń... Bul oqıǵanyń saıası hám qoǵamdyq mán-mańyzy Qazaq handyǵynyń Ortalyq Azıadaǵy tuńǵysh ulttyq memleket bolǵandyǵynda jatyr».
N.Nazarbaev
Elbasynyń «2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaımyz» degen tarıhı sózin el jyly qabyldady. Tarıhı oryndar men tarıhshylar óre túregelip, bul bastamaǵa óz qoldaýlaryn jetkizdi. Túrli maqalalar men pikirler tarıhshylar arasynda jeldeı esti. Uıyqtap jatqan tarıhı dastandarǵa jan bitip, zıaly tulǵalardyń esimderi jıi estiletin boldy. Osyndaı bastamanyń tarıhı isin qolǵa alyp ıgi bastama bastaǵan Elbasynyń esti sózi tarıhshylarǵa dem berip, qanattandyrǵany taǵy bar. Sondyqtan el zıalylarynan bul týraly pikirlerin surap, mamandardyń baǵasyn bilýge tyrystyq. Tarıhshylar bul oıǵa óz pikirlerin aıtsa, zıalylar Elbasynyń bastamasyna degen oń pikirlerin tómendegideı órgen bolatyn.
Beısenbekova Nursahan Ahmetqyzy, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakúltetiniń profesory:
«Qazaq» degen ataýmen tarıhqa shyqqan qazaq halqynyń qurylǵan kezinde shyqqan ataýǵa baılanysty 465 jyldy alyp otyr. Shyndyǵynda qazaq memleketi degen uǵym bar, jáne qazaq memlekettigi degen uǵym bar. Qazaq memleketi ataıtyn jeri birinshiden, onyń tutas terıtorıasy bolýy kerek. Sol terıtorıada belgili bir halyq turýy kerek. Osy turǵydan alsaq qazaq terıtorıasy tek qana 465 jyldardaǵy aýmaqty mekendegen halyqtyń arǵy tarıhyn alatyn bolsaq saqtardyń, ǵundardyń zamanynan bastap odan keıin XI ǵasyrdaǵy túrik qaǵanatynan bastaǵan aýmaqtardyń barlyǵy qazaqtyń jeri. Sol etnostardyń ishinen «qazaq» degen ataýmen belgili boldy. Tarıhy bir, mádenıeti bir, armany men tili bir terıtorıasy bir jerdi mekendegen qazaqtyń arǵy ata babasy dep qaraıtyn bolsaq, onda bizde berisinen qaraǵanda VI ǵasyrdan bastaý kerek. Keshegi batys túrik qaǵanatynyń terıtorıasy bul qazaq memleketiniń alǵashqy qalyptasý kezeńi. Búgingi jas urpaq úshin, ásirese táýelsizdikpen qatar týǵan jas órender úshin nemese sonaý 85 jylǵy týǵan jas urpaq úshin kerek. Óıtkeni onyń aldyndaǵy urpaq qazaq memleketiniń bolǵandyǵyn biledi. Batyrlar jyryn oqyp ósken urpaqtyń sanasynda qazaq memleketiniń bolǵandyǵy týraly maǵulmat bar. Al 80-shi jyldyń ortasynda týǵan urpaqta mundaı maǵulmat joq. Bizdiń memlekettigimizdiń tarıhyn tereńnen bilý úshin «qazaq» degen ataýdyń paıda bolǵan kezinen bastap, toılaǵanymyzdyń ózi ne úshin kerek? Bizdiń eldigimizdi kórsetý úshin, jerimizdi qorǵaıtyn urpaqty tárbıeleý úshin, dúnıejúzilik órkenıetten alatyn bizdiń ornymyzdy kórsetý kerek. Dúnıejúzilik arenada «qazaq» degen halyqtyń sýbektilik tanylǵandyǵyn bildirý kerek. Tulǵalar arqyly tarıhty tanytý kerek. Tarıhtyń qozǵaýshy kúshi halyq bolǵanmen, tarıhtyń dóńgelegin alǵa jyljytatyn tarıhı tulǵalardyń pendeshiligin emes, jasampazdyǵyn, basqarýshylyǵyn zertteı otyryp búgingi urpaqqa túsindirý kerek. Sondyqtan da qazaq handyǵy degen sózdi qazaq memleketi máńgilik el. Qazaq halqynyń 550 jyldyǵy degenimiz qazaq memleketiniń qurylýynyń jańa klasıkalyq dáýiri. Oǵan deıin, qalyptasý, eseıý, damý, gúldený kezeńi boldy. Táýelsiz Qazaqstan degen memleket sol klasıkalyq dáýirden keıingi quldyrap, myń ólip, myń tirilgen memleketti qaıtadan jańa satyda, jańa sapada, jańa dáýirde qalpyna keltirdi.
Sultan Orazalın, QR-na eńbek sińgen mádenıet qaıratkeri, jazýshy, ári synshy:
Al Elbasynyń 550 jyldyǵyn toılaımyz dep tarıhty qozǵaýyn durys dep esepteımin. Biz aldaǵy jyldary qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaıtyn bolsaq, bul da bizdiń úlken belesimiz bolyp sanalady. Qazir dúnıe júziniń kóptegen elderinde muraǵattarynda jatqan qazaq tarıhyna baılanysty derekterdi ákelip, ǵylymı aınalysqa túsirip jatyr. Ol bir ǵana urpaqtyń sharýasy emes, birneshe urpaq qyzmet etetin tabandy túrde únemi isteletin is. Sol sebepti memleket tarapynan bul iske qozǵaý salyndy. Memleket basshysynyń ózi aralasty. Bul úlken saıası sheshim. Al, atalǵan saıası sheshimnen keıin ǵulamalarymyz basqa da irili usaqty qaıratkerlerimiz, baspasózimiz barlyǵy da osyǵan at salysatyn bolsa úlken dúnıeler jasalyp jatsa kórkem shyǵarmalar týylyp jatsa, ǵylymı zertteýler bolyp jatsa mine,sol búkil halyqtyń sanasyna jeter edi dep oılaımyn. Sondyqtan, meniń uǵymymda dál ýaqytynda bastalǵan sharýa dep oılaımyn. Únemi alǵa qaraý kerek. Biz óte úlken memleketpiz. Sol úshin biz arttaǵy kemshilikterdi ǵana tere bermeı, alǵa umtylyp, alda jasalar jumysymyzdy tıanaqty jasaı alatyn bolsaq kóp jerge deıin baratyn qýaty kúshti, bolashaǵy zor halqynyń da jeriniń de yntymaǵy jarasqan iri memleket bola alamyz.
Áshirbek Syǵaı, teatr synshysy, aýdarmashy, pedagog, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri(25 qazan 2014 j.):
Endi el bolyp, endi bas qurap jatyrmyz basqa da máselelerimiz shat etekten boldy. Biraq, qazaq handyǵynyń bir toılanatynyna men ózim ımandaı senip júrgen adammyn. Qaı patsha qaı bıliktiń tusynda bolmasyn báribir urpaq qaıyrylyp bir soǵatynyna men ózim sendim. Bul meniń sáýegeılik sózim emes, shyn sózim. Óıtkeni, memleketi bolmaǵan onyń irge tasy bolmaǵan qandaı el bolady ol? Sondyqtan, handyq degen bul qazaq memleketiniń irge tasynyń damýyna úlken áser etken bir memlekettik ınstıtýt. Saıası ınstıtýt. Elbasynyń ózi bas bolyp, eshten kesh jaqsy dep, 550 jyldyǵyn toılaıyq degen zamanda shuǵylsh kirisip ketýimiz kerek. Qandaı azamat qolynan ne keledi, soǵan tıgizetin qandaı áseri bar soǵan kóshýimiz kerek. Biz memleketimizdiń Otanymyzdyń irgetasynyń qalanǵanyna 550 jyl degen sózdiń ózi ne turady? Sol úshin munymen urpaq tárbıeleımiz. Basqa elderge kórsetetin aıbatymyz, aıbynymyz. Qazaq memleketi páleninshi ǵasyrda qurylǵan eken degen sózge tarıhı dáleldengen nárse. Bizge deıinde jazylǵan, aıtylǵan, oqylǵan, ǵashyq bolǵan, ajyrasqan, jaýlasqan, soǵysqan. Qaı nársede de bizge deıin bári bolǵan. Sondyqtan, bolǵan nárselerdi boldy dep aıtýǵa nege biz júreksinemiz? Sol sebepti bul qazaq memleketiniń mereı toıy búkil qazaq balasynyń ǵana emes, progresıvti oılaıtyn oń ózgeristerge búıregi buratyn árbir adamǵa jyly áser etýi kerek dep esepteımin. Qazaq halqyn dos sanaıtyn, kez kelgen ult ókili oǵan bilegin sylap kirisý kerek.
Qoılybaı Asanov, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalısıka kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor:
Qazaq halqynyń tarıhy soqpaqty, soqtyqpaly bolǵanyn bilemiz. Qazaq halqyn myń ólip, myń tirilgen dep jatady. Qazaq handyǵynyń 550 jyl tolýyn atap ótý týraly Elbasynyń usynysy Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy, rýhanı keńistigindegi úlken bir eleýli dúnıe dep baǵalaýǵa bolady. Qazaq halqynyń tarıhy bar, qazaq memleketiniń tarıhy bar ǵoı. Osydan 550 jyl buryn qazaq handyǵy qurylyp, ony Kereı Jánibek handarynyń bastaýymen qurylǵandyǵyn tarıhtan, ádebıetten ańyz áńgimelerden bilemiz. Qazaq halqynyń taǵdyrly tarıhy 550 jyldyqpen shektelmeıtini jáne belgili. Jeke handyq bolyp qurylyp, Orta Azıada túrki halyqtarynyń ortasynda jeke óziniń enshisin alyp, qazaq handyǵynyń qurylýy ol da úlken tarıhı oqıǵa. Qazirgi kezde búkil BAQ bolsyn qoǵamdyq pikirlerdiń arasynda estilip jatady. Qazaq halqynyń óziniń memleketi bolmaǵan, shekarasy, Astanasy bolmaǵan degen sekildi sózderge naǵyz tarıhı jaýap dep oılaımyn. Óıtkeni, osynshama ulanǵaıyr aspannyń asty jerdiń ústin mekendegen adamzat tarıhynda «Qazaqıa» eli «Qazaqıa» memleketi jer kólemi jaǵynan 9-shy orynda turýynyń ózi kóp syrdy ańǵartsa kerek. Kóp dúıege barmaı-aq qazaq halqynyń ejelden jaýynger, batyr, dana, bolǵandyǵyn tanýǵa bolady. Qazaq memleketiniń 550 jyldyǵynda eń birinshi atap aıtatyn Qasym jáne Jánibekter bastaǵan uly muratty óziniń dittegen maqsatyna jetkizgen ol – Abylaı han. Búginde táýelsizdikke azattyqqa jetkizgen alash halqyna Allanyń meırimi túsken kún dep baǵalaımyn. Keshegi Abylaı onyń isin jalǵastyrǵan Kenerasy Naýryzbaılardyń da eńbegin, erligin eli men jeri úshin osy qazaq saharasynda joryqqan qazaq handyǵyn saqtap qalý jolyndaǵy eńbekterin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Sol murat araǵa ǵasyr salmaı-aq táýelsizdikpen jalǵasty. Keshegi alash zıalylarynyń kózin kórgen bizdiń zıaly qaıym olardy umytqan joq. Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń baıandy baqytty bolashaǵy alash zıalylarynyń asyl armanynyń úmit qýatymen jandanyp jasampaz bolyp kele jatyr dep aıtýǵa bolady. Árıne ótkenge eshqashanda topyraq shashýǵa bolmaıdy. Barlyǵy da táýelsiz alash eliniń aspanynda aıaq astynan bola qaldy deý durys emes, olardyń barlyǵy da ǵasyrlar qoınaýynda jatqan keshegi ata-babalarymyzdyń asyl muraty ańsary osynyń barlyǵy úzbeı sabaqtasyp otyryp, búgingi táýelsiz eldiń sanasyna, jas urpaqtyń júregine sińip daryǵan qasıet dep oılaımyn. Sondyqtan da qazaq memleketiniń 550 jyldyǵyn resmı túrde atap ótý bizdiń irgemizdiń bekı túsýine baqytty, baıandy yntymaǵymyzdyń odan ári órkendaı túsýine úlken sebepker bolady. Shyn máninde búgingi urpaq óziniń qandaı elde, qandaı jerde týyp óskendigin, óz ata-babalary qandaı dárejede bolǵandyǵyn túısinip ósýi shart. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn Elbasymyz N.Á.Nazarbaev táýelsizdiktiń kemel shaǵynda aıtqan jas urpaqtyń sanasyna sińirýge baǵyttaǵan keleli usynysy dep qabyldaımyn.
Erlan Tóleýtaı, ónertanýshy, kınodramatýrg:
Tarıhı merekeni toılaý, óte mańyzdy merekelerdiń biri dep oılaımyn. Bul bizdiń kópten kútken qýanyshymyz. Qazaq handyǵyn toılaý sıaqty úlken bastama buryn-sońdy kóterilip kórgen joq. Bul Elbasynyń sońǵy jyldardaǵy jasaǵan izgilikti isi boldy dep aıtýǵa bolady. Jaqsynda osy Ulytaý jerine baryp úlken fılm túsirdik. Elbasy ózi aıtqandaı Qazaqstan tarıhy sondaý ǵundardan bastalady dep. Rasymen de, sonaý ǵun zamanynyń izderi, odan arǵy zamannyń izderi Ulytaýda saırap jatyr. Biz shynynda da kóshpelilerdiń kóne tarıhynyń barlyq joldary Ulytaýǵa baratynyn baıqaımyz. Sondyqtan Elbasynyń tarıhı oqıǵany kóterýi qalyń buqaranyń sanasyn oıatty. Kórshiler eldegiler keıde kóz alartady ǵoı. Qazaq mal baqqan el, memleketi bolmaǵan el» dep. Solarǵa toıtarys berdi dep oılaımyn. Osyndaı bastamadan keıin qanshama tarıhshylarǵa qanat bitip, qanshama zertteýler jasalyp jatyr. Óıtkeni, tarıhyn zerttemeıtin, dáriptemeıtin memleket bolmaıdy. Elbasynyń naqtyly osy dúnıege tolǵany halyqqa úlken bir ımpýls beredi. Tarıh salasynda júrgen jandardyń isin alǵa basýyna sebep bolyp qanattandyrady.
550 jyldyǵy maǵan buryn bastalǵan bolyp kórinedi. Mádenı mura baǵdarlamasynyń jalǵasy ispetti. Elbasy osy merekeniń mańyzdylyǵyn aıtyp dál kezinde kóterilgen bastama dep oılaımyn. Sondyqtan, bul mereke keń kólemde eń úlken masshtabta atalsa eken degen kóńilimiz bar.
Ekonomıkalyq qıyndyqtarda toı jasaý ońaı emes. Bul mereke tek iship jeıtin toı bolmasa eken. Qazaq sanasyn oıatatyn, qazaqqa bir rýh syılaıtyn mereke bolsa eken dep oılaımyz. Osynyń negizinde aǵartýshylyq baǵyttaǵy fılmder túsirilse, tarıhı kitaptar jazylsa, radıo, tele habarlar uıymdastyrylsa, baspasóz derekteri úlken derekte aqparat taratyp otyrsa, jalpy buqaraǵa arnalǵan toı bolsa degen nıet bar. Bul toı halyqqa jetý kerek. Bul toı tek Astana mańyzda ǵana qalyp qoımaı, Uly toı qalyń buqaranyń qýanyshyna aınalý kerek. Astanadan bastap, ár aýyldaǵy qystaqqa deıingi bizdiń halyq seziný kerek. Qazaq handyǵyna, uly memleket bolǵanymyzǵa 550 jyl boldy dep barlyq qazaqtyń keýdesin, ásirese jastardyń patrıottyq maqtanysh kernese naǵyz toıdyń dittegen maqsatyna jetti degen sóz.
Bireýlerge 550 jyldyq toı az bolyp kórinýi múmkin. Al shyn máninde bul úlken uly tarıh. Reseıdiń de memlekettik tarıhy 100 jyldan keıin bastalady. Romanovtardyń bılikke kelýi. Reseıdiń birtutas memleket bolýy. Oǵan deıin olar knázdyq boldy. Al qazaq olardan buryn paıda boldy. Árıne, qazaq handyǵynyń aldynda bizderde birneshe memleket boldy. Uly kóktúrikter ımperıasynyń bolǵany, Ǵundar men qarlyqtar dáýiri, oǵy, qypshaq dáýiri munyń biri memleket bolyp estepteledi. Bul memleketterdiń óz orny boldy. Sol uly babalarymyzdyń ornatqan memleketteri jer betinde saırap jatyr. Árıne, qazaq handyǵy soqtyqpaly, soqpaly jol keshti. Qulaǵan kezi men bodandyqqa túsken kezi boldy. Biraq, mine Táńirdiń kózi túsý bolyp biz táýelsizdik aldyq. Sol táýelsizdik bizdi uly maqsattar men armandarǵa jetelep otyr. Sonyń biri – Elbasynyń Ulytaý tórinde bergen suhbaty. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toılaımyz degen dýaly sózi búkil halyqtyń júreginde úlken úmit uıalatty.
Darıa Saǵyndyqqyzy
