Búgin Senat otyrysynda XX ǵasyrdaǵy qazaq halqyna jasalǵan náýbet týraly aıtylǵan. Bul týraly Parlament Senatynyń baspasóz hatshysy Ádilbek Qaba áleýmettik jelide jazdy.
Asharshylyq. Bul qazaq halqynyń tarıhynda eshqashan umytylmaıtyn qasiret. Eldi, jerdi ıelený maqsatynda qoldan jasalǵan asharshylyqtan resmı derekter boıynsha 2 mıllıon 200 myń adam ashtan qyryldy. Alaıda keıbir derekterde asharshylyq qurbandary shyn máninde budan áldeqaıda kóp degendi aıtady. Ashtyq pen qýǵyn-súrginnen qazaq dalasy qańyrap qaldy, mıllıonnnan astam qazaq jan saýǵalap shet elge bosýǵa májbúr boldy. Bul qazaq ultynyń demografıalyq ahýaly men damý qarqynyn júz jylǵa artqa laqtyrǵan zulmat boldy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Parlament Senatynyń otyrysynda senator Murat Baqtıaruly depýtattyq saýalyn jarıa etip, onda Úkimet deńgeıinde qýǵyn-súrginderdiń qasiretine jáne asharshylyq qurbandaryna resmı quqyqtyq, saıası baǵa beriletin arnaıy sheshim shyǵarylýy, Asharshylyqtyń qurbany bolǵan otandastarymyzdyń birtutas memlekettik reestrin jasaý jáne Asharshylyq máselesine qatysty Ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurý týraly talap qoıdy.
Senator M.Baqtıarulynyń Úkimet basshysy B.Saǵyntaevtyń atyna joldanǵan depýtattyq saýalynyń tolyq mátini tómendegideı:
Ótken jıyrmasynshy ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy ashtyq adamzat balasynyń tarıhyndaǵy jan túrshiktirelik eń zulmatty da aýyr qasiret bolyp tarıhta qaldy. Keńestik júıe kezindegi bul náýbetten eń aýyr zardap shekken Qazaqstan bolatyn. Sol kezdegi ákimshildik – ámirshildik júıe qazaq halqynyń ejelgi dástúrin, sharýashylyq júrgizýdiń ózindik erekshelikterin eskermeı, kóshpendi halqymyzdy eriksiz otyryqshyldyqqa májúbirledi. Aldaryndaǵy maldaryn tartyp aldy. Negizgi kún kórisi mal bolǵan halqymyz ashtyqqa uryndy, shamasy barlar jan saýǵalap shekara asyp ketti. Qazaq halqy demografıalyq jaǵynan toqyraýǵa tústi. Sóıtip, tutastaı bir ultqa qasaqana zulmat jasady.
Keńestik júıeniń osy bir eń aýyr qylmysy uzaq jyldar boıy asa qupıa bolyp, aıtylmady da, jazylmady da. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana baryp, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń pármenimen asharshylyq jáne onyń zardaptary jan-jaqty zerttelip, bul náýbettiń qasiretin búgingi óskeleń urpaqtyń tereń bilýine, ultymyzdyń osy bir zobalań kezeńdi jáne onyń qurbandaryn únemi este ustap otyrýǵa múmkinshilik jasaldy.
Qazirgi qoldaǵy arhıv qorlarynda saqtalǵan sanaq materıaldary, memleket qaıratkerleri men qazaqtyń zıaly qaýym ókilderiniń I.Stalınge, L.Mırzoıanǵa jazǵan sol kezdegi hattary jáne osy taqyrypty tereń zerttegen otandyq jáne sheteldik tarıhshy ǵalymdardyń, atap aıtqanda M.Qozybaev, B.Tólepbaev, M.Tátimov, V.Osıpov, T.Omarbekov, M.Qoıgeldıev K.Aldajýmanov, J.Ábilǵojın, Ǵ.Saparǵalıev, B.Qoıshybaev, R.Konkvest, R.Devıs, Iý.Polákov, I.Kıselov, V.Mıhaılov jáne t.b. pikirlerine súıensek, 1930 jyly 1 maýsymǵa deıingi esep boıynsha Qazaqstannyń aýyldyq jerlerinde 5 mıllıon 873 myń halyq, sonyń ishinde 4,5 mıllıon qazaqtar turǵan eken. Al 1932 jyly L. Mırzoıanǵa jazylǵan «Altaýdyń hatynyń» ıeleri Ǵ.Isqaqov, I.Kabollov, J.Arystanov, V.Aıbasov, Ǵ.Toǵjanov, O.Jandosov Qazaqstannyń Kazsovnarkomynyń málimetine súıene otyryp, aýyldyq jerlerdegi 4 mıllıon 800 myń halyqtyń 2 mıllıon 250 myń ǵana qalǵanyn atap kórsetedi.
Sol kezdegi Qazaqstannyń halyq sharýashylyǵy esepteý basqarmasynyń orynbasary N.Mankevıch 1935 jyly 23 qyrqúıekte L.Mırzoıanǵa jazǵan óte qupıa hatynda da osy derekterdi keltiredi. Osy qupıa hatta 1930-1933 jyldardaǵy ashtyqtan qyrylǵany bar, aýrýdan qaıtys bolǵany bar jáne de údere bosyp ketýleriniń saldarynan aýyl halqynyń 3 mıllıon 559 myń adamǵa kemip ketkenin baıandaıdy. 1933 jyly 9 naýryzda Stalınge jazǵan hatynda Turar Rysqulov bir ǵana Balqash aýdanyn mekendegen 60 myń adamnyń 36 myńy ashtyqtan qaıtys bolǵanyn, 12 myń adam bas saýǵalap bosyp ketkenin ashyq aıtyp, ashyna jazǵan bolatyn. Arhıv jáne janama sanaq derekterine súıensek, úsh jylǵa sozylǵan asharshylyqtyń kesirinen halqymyzdyń 2 mıllıon 200 myńy ashtyqtan jáne sonyń zardabynan bolǵan túrli juqpaly aýrýlardan qyrylyp qalsa, 800 myńǵa jýyǵy jan saýǵalap, elden tysqary aımaqtarǵa bosyp ketti.
Demek, úsh jyl ishinde ata qonysynda turyp jatqan qazaq halqy teń jartysynan aıyryldy. Mundaı aýyr qasiretti birde-bir halyq basynan ótkermegen eken. Aıta ketýimiz kerek, mundaı asharshylyq Qazaqstanda turyp jatqan basqa ulttarǵa da qasiret ákeldi. Mysaly qazaqstandyq uıǵyrlardyń 13-%, ýkraındyqtardyń, nemisterdiń 11-%, tatarlardyń 10-%, ózbekterdiń 8-%, orystardyń 6-% asharshylyqqa ushyrady.
Qazir demograf mamandar qoldan jasalǵan osy asharshylyq bolmasa, osy kúnderi bizdiń halqymyz 45 mıllıonǵa jetýi múmkin ekendigin dáleldep, aıtyp júr. Sonymen birge, bul zulmat qazaq ultynyń ósimin kem degende 100 jylǵa keıin shegerip tastaǵan da kórinedi.
1928 jyly Qazaqstanda 40 mıllıonǵa jýyq mal bolsa, 1933 jyldyń aqpan aıynda 4 mıllıon ǵana mal qalǵan eken.
Jyldar ótip, urpaqtar da almasyp jatyr. Tarıhtyń búgingi talabyna saı bolsyn desek, osy bir asharshylyqtyń zalaly men zardabyn áli de bolsa naqtylaı túsý qajet. Bul oraıda 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasy janynan qurylǵan Komısıa halqymyzdyń asharshylyqqa uryndyrǵan ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldar aralyǵynda qabyldanǵan qaýlylar men qararlardy zertteý jóninde aýqymdy jumystar atqardy. Degenmen, áli de bolsa Qazaqstan tarıhyndaǵy osy bir náýbetti kezeńdi este qaldyrý úshin Úkimet aldaǵy ýaqytta myna máselelerge nazar aýdarsa:
Birinshi, Úkimet deńgeıinde otandyq jáne halyqaralyq mol tájirıbesi bar sarapshylardy tarta otyryp tarıhı qujattar men faktilerdiń, ashtyqty kózben kórgen adamdardyń estelikteriniń negizinde Asharshylyqtyń qurbany bolǵan otandastarymyzdyń birtutas memlekettik reestrin jasaý úshin Asharshylyq máselesine qatysty Ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurý kerek.
Ekinshi, Úkimet deńgeıinde qýǵyn-súrginderdiń qasiretine jáne asharshylyq qurbandaryna resmı quqyqtyq, saıası baǵa beriletin arnaıy sheshim shyǵarylýy kerek. Biz muny totalıtarlyq júıeniń qoldan uıymdastyrǵan ashtyqtyń mıllıondaǵan qurbandary bolǵan jazyqsyz jandardyń rýhy aldyndaǵy ózimizdiń azamattyq paryzymyz dep túsinemiz.
Úshinshi, zulmat asharshylyqtyń qaıǵy-qasireti men saldary áli de bolsa keńinen aıtylyp, barlyq aqparat quraldary men arnaıy kınofılmder arqyly jas urpaqqa tereń jetkizý bizdiń mindetimiz dep bilemin.
Asharshylyq tarıhy men onyń zardabyn ózge bir halyqtan kek alý úshin saıası oıyn quraldaryna aınaldyrýǵa bolmaıdy. Bul qasirettiń saıası sıpatynan áleýmettik-rýhanı saldary anaǵurlym joǵary turǵandyǵyn únemi eskerýimiz kerek. Bizdiń ótken tarıhymyzda qasiretti kezeńder men qaıshylyqtardyń bolǵandyǵyn shynaıy tarıhı dáleldi derektermen, tereń saraptalǵan zertteýlermen aıtyp, jetkize bilsek, bul bizdiń jastarymyzdyń otanshyl bolyp ósýine úlken yqpal jasaýǵa negiz bolary anyq. Jáne de halqymyzdyń óz tarıhynda júrip ótken aýyr da, kúrdeli ári zardapty joldaryn jan-jaqty zerttep, odan durys qorytyndy jasap, odan taǵylym men ǵıbrat ala bilsek, munyń búgingi táýelsizdigimizdiń qadyr-qasıetin tereń túsinýimizge de zor yqpal etetini sózsiz.
Qoldan jasalǵan asharshylyq tek jyl saıyn eske alýmen ǵana shekteletin naýqandyq shara emes. Ol el tarıhyndaǵy túıini tarqatylmaǵan qara daq. Asharshylyqty keı saıasatshylar ulqa arnaıy jasalǵan genosıd retinde baǵa berýde. Qalaı bolǵanda da qazaq halqynyń teń jartysynan astamynyń ómirin úzgen qasiretke laıyqty saıası baǵasy berilýge tıis.
