Sapar esteligi
Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany, Nurly aýylyndaǵy “Nurly-Arasan” emdik saýyqtyrý ortalyǵynyń ashylǵanyna biraz jyldar boldy. Onyń negizin qalaǵan ǵalym, kásipker Raıys Áripjanuly. Raıys aǵamen sonaý 2000-jyldardyń basynan tanys edim. Ol kezde biz Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń aspırantýra bóliminde bilim alyp júrdik. Jataqhanamyzdaǵy aýyldastaryna aqsary júzdi, orta boıly, júzinde únemi kúlki júretin, Ulttyq ǵylym akademıasynyń A. Bekturov atyndaǵy hımıa ǵylymdary ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Raıys Áripjanuly kelip turatyn. Birneshe márte dastarhandas bolyp, mándi de, maǵanaly suhbatyna kýá bolǵanymyz bar. Sondaı bir kezdesýde, óziniń osy Nurly aýylynda ystyq bulaq basynan shıpajaı ashýdy oılap júrgenin aıtty. Sonda otyrǵan azamattardyń birazy onyń bul oıyn qup kórmeı, ózderiniń oı-pikirlerin qarsy qoıdy. Alaıda, sabyrly da, bıazy minezdi Raıys aǵa ystyq bulaqtyń hımıalyq quramyn aıtyp, densaýlyqqa shıpaly ekenin ǵylymı negizde olarǵa túsindirip, ılandyrǵandaı bolyp edi. Ol kezde elimizde orta-shaǵyn kásipkerlik endi ǵana bas kóterip kele jatqan, qıyndyǵy men táýekelshildigi asa joǵary bolatyn, sondyqtan saýda-sattyqpen aınalysqannan artyqqa barmaıtyn azamattar, kásip bastaý degenge kelgende múlde toqyrap qala beretindi.
Arada biraz jyldar ótken soń, Raıys aǵanyń maqsatyna jetip, shıpajaı ashqanyn estip, azamattyń qaıtpas qaıratyna ishteı tánti boldym. Dese de, bir sáti túsip bara almadym. Bıyl tamyz aıynyń orta sheninde taǵy bir syıly aǵamyz Raıys aǵanyń arasanyna baryp, otbasymen dem alyp kelgenin, ondaǵy ystyq mıneraldy sýdyń “rahatyn” áńgimeledi. Bul sóz meniń sanamnyń túbinde sonaý jyldardan beri jatqan Raıys aǵanyń “Endi biraz jyldardan soń, sol ortalyqqa keletin bolasyzdar”-degen ázil-shyny aralas sózin esime túsirdi de, baryp kelýge sheshim qabyldadym.
Allanyń sátin salǵan bir kúni qaıdasyń Nurly dep tartyp kettim. Saıahattan 600 teńgemen Shelekke jettim. Keletinimdi kúni buryn Raıys aǵaǵa aıtyp qoıǵan edim. Shelekke jetken sátte oǵan habarlastym. Ol óziniń Shelekte júrgenin, sol ornymda az aıaldaı turýymdy ótindi. Shamaly ýaqyt ótkende ol da jetti, kóliginiń ishinde beıtanys bir er men áıel kisi bar eken. Men qanshama jyl kórmegen Raıys Áripjanulymen qaýqyldasyp amandasyp bolǵan soń, ol qasyndaǵy erli-zaıypty adamdardy: “týystarym edi, azamattyqqa ótinish bergeli jatyr, sol úshin Shelekte bir saǵat kóleminde júremiz, qarsy bolmasań” - dedi kishipeıil túrde. Men qup kórdim. Osylaısha biz aýdandyq kóshi-qon basqarmasyna tarttyq.
Raıys aǵamen qasyndaǵy tolyq deneli, eńsegeı boıly, er kisi basqarmaǵa kirip ketti de, onyń áıeli ekeýimiz esik aldyndaǵy saıada qaldyq. Jasyratyny joq, osy birneshe jyldan beri eń ystyq, kúıip turǵan taqyryp - “Qytaı jáne ondaǵy qazaqtardyń taǵdyry”. Eki adamnyń basy qosylsa, ásirese, arǵy betten kelgen aǵaıyndardyń qaýzaıtyny osy. Bizdiń de áńgimemizdiń aýany solaı boldy. Ekeý ara áńgimemizden bilgenim, bul kisiler Raıys aǵamen eshqandaı týystyq baılanysy joq eken. Tipti, Qytaıda júrgende bir-birin kórmegen kisiler. “Zaman aqyr bolǵanda, árkim jaqynyn tabady”-degen qazaqy danalyqtyń bir dálelindeı bul kisiler Qazaqstanǵa kelgende, “tirkeýge turǵyzamyn, azamattyqqa ótýlerińizge kómektesemin”- degen bir týysy bulardyń qolda bar aqshasyn alyp, biraq “qoly tımeı” qalǵan. Sóıtip ýaqyt ótip, shekaradan shyǵyp ketýge ne bári bir-aq aı ýaqyt qalǵanda, álgi týysy bulardyń qoldaryna Qytaı pasportyn berip, ózderińiz bitirip alyńyzdar-degen de ǵaıyp bolǵan. Ýaqyttan da, aqshadan da qaǵylǵan ári jylǵa jýyq Qazaqstanda júrgen bular qaıtyp Qytaıǵa barýǵa dát etpeı, eki ottyń ortasynda qalady. Mine, osy kezde álde kimder olarǵa: “Buǵan bir kómektesse, Raıys Áripjanuly kómek ete alady” - dep, osylaı baǵyttap jibergen eken. Jaǵdaıdan habar tapqan Raıys aǵa olardyń barlyq shyǵyndaryn ózi kóterip Astanaǵa alyp barǵan. Sonda neshe kún júrip, zorǵa degende jumysyn bitirip, endi azamattyqqa kerekti dokýmentin ótkizip otyrǵan beti osy eken. Osyny aıtqanda áıel kisi tebirenip, kózine jas aldy. Bizdiń áńgimemiz aıaqtala bere, júzderi jadyrap, Raıys aǵa men er kisi basqarmadan shyqty. Baǵanadan beri únsiz, tómen qarap otyrǵan kisi júzi nurlanyp, meniń qolymdy qysyp: “inim tanysaıyqshy, men manadan beri jumysym qalaı bolady dep eseńgirep otyryp, ózińmen tolyq tanyspadym”- dep aǵynan jaryldy. Aty-jóni Amanbaı İlebaıuly (ózgertilip alyndy/avtor)
Shelekten shyqqan soń, Nurly jaqqa bet túzedik. Jol tataıdaı tegis, kóligimiz “qamshy saldyrar” emes. Baǵanaǵydaı emes, endi kólik ishi jylylyqqa, qýanyshqa toly. Áńgimemizde ázilge qaraı aýyp barady. Bir sózdiń kezeginde Amanbaı Raıys aǵaǵa qarap:
- Qaıyn aǵa, Alla razy bolsyn, bizge istegen jaqsylyǵyńyz bala-shaǵańyzǵa qaıtsyn. Siz bizge bul ómirde asa úlken jaqsylyq jasadyńyz. Ony ne istesem de óteı almaspyn. Qaltamnyń túbi tesik bolyp, kirerge tesik tappaı otyrǵan pushaıman jaıym taǵy bar. Er moınynda qyl arqan shirimeıdi ǵoı, ómirim bolsa ózim, bolmasa balalarym óter. Dese de, bir ótinishim bolsyn, meni qalaǵanyńyzsha jumysqa shegińiz, sonda qara kúshim arqyly, Sizdiń aldyńyzdaǵy, qala berdi ózimniń ar-namysym aldyndaǵy mindetimdi az da bolsa ótermin-dedi janary jasqa tola otyryp. Onyń sózin muqıat tyńdap otyrǵan Raıys aǵa:
- Kúıeý bala, bárimizde Allanyń quly, adamnyń balasymyz. Qanymyz bir qazaqpyz. Osyndaıda bir-birimizge qol ushyn bermesek, nesine baýyr bolamyz. Seniń aqshańda qajet emes, ózińniń bala-shaǵań bar. Jańadan kelip jatyrsyń, turaqty jumysyń da, tabysyńda joq. Sol úshin maǵan kelip bir neshe aı jumys iste, meniń úlken alma baǵym bar, sondaǵy jigitterge kómektes. Bir jaǵynan óziń aıtqandaı ar-namysyń aldynda jeńildik alasyń, ekinshi jaǵynan jalaqy alyp, otbasyńdy asyraısyń-dedi rıasyz kúlip. Sóz osymen támám boldy. Ádil sheshim. Áıeli kúre jol boıyndaǵy avtobýs aıaldamasynan jolaýshylar kóliginen otyryp óz úıine ketti de, Amanbaı jumys isteıtin bolyp bizben birge Nurly aýylyna tartty.
Nurly dep atyn estigenim bolmasa, kelip, kórip turǵanym osy. Kezinde kórkeıgen eldi-meken ekendigin qaz-qatar salynǵan kileń qos qabatty úılerden kórýge bolady.
- Nurlyda buryn bolyp pa ediń?- dep surady Raıys aǵa meniń oıymdy oqyǵandaı.
- Joq, alǵash kelýim.
- Kezinde qutty meken bolǵan eken. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary eli kóship ketip, qulazyp qalypty. Qaıta, tóńirektiń tórt buryshynan kelgen oralman aǵaıyndar orta toltyryp, kúnnen kúnge kórkeıip kelemiz- dedi bir túrli senimdi únmen.
Biz Nurlyda 4-5 úıge soqtyq. Bári de Raıys aǵanyń aǵaıyn-týystary eken. Raıys aǵa árkimniń úıine bas suǵyp hal-jaǵdaılaryn bilip shyqty. Álde bireýleri aýyryp qalǵanyn, endi bireýleri úı remontyna qajetti materıaldyń tapshylyǵyn, tipti taǵy bireýleri istemeı qalǵan qol telefondaryn da aıtyp jatty. Raıys aǵa olarǵa aqyl-keńesi men kómegin kórsetip ketti. «Almatydan shyqqaly dám tatpaǵan bolarsyń, as iship al»,- dep, bir úıden as berýdi de umytpady. Qarap otyrsań, osy aýyldyń aǵasy da, jaǵasy da, otymen kirip, sýymen shyǵatyn jalshysy da osy Raıys aǵadaı sezildi maǵan. Eshbir renish, ursý, ókpeleý joq, bir qalypty, sabyrly qalyppen báriniń de jón-joralǵysyn aıtyp, kórsetip ketti. Bylaı shyǵa maǵan qarap:
- Qytaıdan esh týysymdy qaldyrmastan kóshirip aldym. Bir jeńgem bar edi, sol kisi azdap qıǵylyq saldy. Sodan men oǵan: “Kóship kelmeseńiz, meniń renishim joq. Dese de, qolyńyzdan qolhat berińiz, meniń Raıysqa esh ókpem joq, kelmegen ózim”-dep, sonda, men el-jurttyń aldynda, marqum aǵamnyń arýaǵy aldynda júzim jaryq bolady - dedim. Sodan oı tústi me, ol jeńgemde kóship kelip aldy. Kelgen soń qolymyzdan kelgenshe kómek kórsettik -dedi. Nurly aýyly men “Nurly Arasan” arasy 9 shaqyrym jer eken. Jolyn óz qarjysymen jóndegendeı bolypty. Shaǵyl tósep, oıly-qyrly shuńqyryn jamapty. Alaıda áli de jóndeýdi kútip jatyr. Úkimet tarapynan kómek bolmapty. Onyń da uzyn yrǵasyn jaı áńgime retinde aıtyp ótti. Eshkimge renish, nala joq, taza kóńilmen baıandady. Kórgen qıyndyqtaryn da aıtyp, shaǵynǵan joq, áıteýir bárine de shúkirshilikpen, sabyrlyqpen qaraıdy eken. Meniń ol kisige qarap otyryp baıqaǵanym, osydan 20 jylǵa jýyq ilgeri kezdegi aqsary júzdi, qara shashty, shıraq jigit qazir aq samaıly, ashań júzdi, dóńgelek qyrma saqaldy, basyna qazaqy taqıasyn tastamaıtyn el aǵasy beınesine enipti. Alla násip etip qajylyqqa da baryp qaıtypty. Onysyn sózi emes, isimen dáleldep keledi.
Nurly-Arasan emdeý-saýyqtyrý ortalyǵyna kelgen soń, birden maǵan bólmemdi kórsetip, qajetti kórpe-jastyqty ózi kóterip kelip jaıǵastyrdy. Sodan Arasandy aralatyp, tanystyryp ta shyqty. Dem alyp jatqan adamdardyń da hal-jaǵdaıyn surap, talap-tilekterin tyńdap, jaqsy dem alýǵa tilektestigin bildirip ótti. Besin kezi edi, namazyn ótep alyp, qaıtadan Nurly aýylynyń syrtyndaǵy alma baqqa attanyp ketti.
Nurly-Arasany týma tabıǵattyń tynysh bir qushaǵynda ornalasqan, aınalasy saıaly, jýyq arada aýylda joq, aýasy taza, ý men shýdan ada, sanań sergip, kóńilip kóterilip qalatyn mamyrajaı meken eken. Baseın ashyq aspan astynda, qorshalǵan alańqaıda ornalasypty. Jer astynan burqyrap shyǵyp jatqan ystyq sý bir arnadan asyp, kelesi arnaǵa quıady eken de, odan ary jylystap aǵyp, en dalanyń qushaǵyna sińip ketedi eken. Alǵashqy baseın sýdyń shyqqan jerine ornalasqandyqtan, ondaǵy sýdyń temperatýrasy 46 gradýstan tómen emes, al onyń qasyndaǵy japsarlas salynǵan baseınde sýdyń temperatýrasy odan azdap tómen. Sol úshin kelgender aldymen ekinshi baseınge túsip, eti úırengen soń baryp, bastapqy baseınge túsedi eken.
Arasannyń tártip-erejesi úlken bir bannerge qazaq jáne orys tilderinde jazylyp, qabyrǵaǵa ilinipti. Onda mıneraldy sýdyń býyn, júıke, túrli teri, júrek-qan tamyrlary jáne basqa da kóptegen aýrý-syrqaýlarǵa em ekendigi jáne ishýge, 10 mınýttan artyq túsýge bolmaıtyndyǵy jazylypty. Baseınniń aınalasyna uzyn oryndyqtar qoıylypty. Bir sát soǵan otyryp, dem alýyńa bolady. Kelip túsýshilerdiń qarasy qalyń, ásirese kesh bata keletinder tipten kóp. Aqysy saǵaty 200 teńge. Al sondaǵy qonaqúıde jatýshylarǵa sýǵa túsý tegin. Qonaq úıleri de túrlishe, kıiz úıler, ishinde teledıdary bar, as úıi ortaq paıdalanýǵa bolatyn bólmeler jáne teledıdary joq ortaq as bólmesi bar ádettegi bólmelerde bar eken. Baǵasy táýligine myń teńgemen 2500 teńge arasynda. Eger tamaqty ózińiz istep ishkińiz kelmese, asqanadan tapsyrys berip, ishýińizge de bolady. Asqananyń bas aspazy Pátigúl esimdi kelinshek asqanasyn taza ári retti ustaıdy eken. Daıyndaǵan asy da dámdi, baǵasy da qymbat emes. Ózim keter ketkenshe osy kisiniń túrli asynan azyqtanyp turdym. Asqananyń qasynda dúkende bar eken. Bir jaǵynan dúkenge qaraıtyn ári kelgen qonaqtardyń aqshasyn qabyldap turatyn Jomart esimdi jigit te baısaldy, adal jigit eken. Bárine de alǵystan basqa aıtarym joq.
Ashyq baseınniń qasynda irgeles salynǵan jabyq baseın de bar eken. Onyń ereksheligi, árbir shaǵyn bólmege bólinip, ishinde jeke kisilik shaǵyn basseıin salynǵan. Demalatyn tósek oryndar men birge ústel, oryndyqtary da bar. Bul bólmelerdiń jalpy sany onnan artyq. Baǵasy saǵatyna 2500 teńge. Buǵan kelýshiler kóp emes. Al asqananyń art jaǵynda úlken týrbadan aǵyp jatqan ystyq sý da bar. Oǵan túsem deýshilerge tegin. Negizi ol da Raıys aǵanyń menshigi. Biraq “Japalaq jambasyna basyp jeıdi, aqsuńqar aınalaǵa shashyp jeıdi”-degendeı bárin alyp jambasyna basýdan saqsynyp, jaǵdaıy kelmegenderge syı retinde bólip, jasaǵan qyzmeti. Bul da Alladan qoryqqan musylmannyń ıgi isi. Ashyq baseınniń qasynan taǵy da bir jańa baseınniń qurylysy júrip jatty, Alla qalasa osy kúzde paıdalanýǵa beriler.
Men bul jerde tórt kún boldym. Kelip-ketip jatqan adamdardyń qarasy da az emes. Ár jaqtan, arǵysy Astana, bergisi Almaty oblysynyń túkpir-túkpirinen kelgen adamdardy kezdestirdim. Jasy da, úlkeni de, eri de, áıeli de, bári bar. Qysqasy, birneshe saǵattan, bir kúnge odan ary úsh kún, bir juma, bir apta, on kún bolyp kete beretin sekildi. Baıqaǵanym, Arasanǵa daıyndyqpen kelý kerek eken. Azyq-túlikti, jemis-jıdekti, kókónisti, et-sút ónimderin de ala kelý artyqtyq etpeıdi. Muzdatqyshqa salyp qoıyp, qalaǵan tamaǵyńdy úıdegideı istep ishýińe jaǵdaı jasalǵan. Múmkin bolsa, otbasyńmen barǵan tipten jaqsy.
Bir-er kúnnen soń Raıys aǵa bir top kisilerdi ertip keldi. Olar sonaý Shyǵys Qazaqstannan kelgen qaıyn jurty eken. Raıys aǵa ol kisilerdi de qoı soıyp qonaq etti. Qonaqasyǵa meni de shaqyrdy. Ashyq-jarqyn minezdi adamdarmen áńgimemiz jarasyp ketti. Astan soń qonaqtar Shelekke ketýge qamdandy. Sóıtip turǵanda bir kisi kelip, Raıys aǵadan kómek surady. Kóligi otalmaı qalypty, sony súıretip Nurlyǵa jetkizip berýdi ótindi. Eshkimniń kóńilin qaldyrýdy qalamaıtyn ıman júzdi azamat kabınasyna qonaqtaryn, tirkemege álgi kisiniń kóligin alyp, túndeletip tartyp ketti. Keter sátte: «-Qaster inim, jumys osylaı, renjime. Jaqsy dem alyp qaıtýyńa tilektespin. Kemshil tustarymyz bolsa, aıyp etpe, qolyń tıse, kelip turǵaısyń». - dep qushaqtasyp qoshtasty. Men ol kisilerdiń sońynan qarap, uzatyp saldym. Osylaısha Nurlynyń nurly júrekti uly týǵan- týysqandarynyń da, el-jurtynyń da qamyn oılap, artqan júgin arqalap, súıengenin súıretip, ómirdiń ór kezeńine órshil rýhpen órmelep bara jatty.
Abaı atyndaǵy QazUPÝ
Eltaný jáne týrızm kafedrasynyń ustazy
Qaster Sarqytqan
