1917 jyly «Qazaq» gazetinde «Alash» partıasy baǵdarlamasynyń jobasy jarıalandy. Atalǵan jobada qazaq jerindegi bilim oshaqtarynyń esigi  ashyq jáne tegin bolýy, bastaýysh mektepterde bilim tek ana tilinde oqytylýy qadap aıtyldy.

Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynulynyń qazaqtyń jańa sózderin jasaýdaǵy eńbegi orasan zor. Máselen, ol pýblısısıkany  kósemsóz, aforızmdi  dilmársóz, jıvopısti keskin, arhıtektýrany   sáýlet, mýzykany  áýez dep atady. Aqańnyń orys nemese basqa tilderdegi daıar sózderdi ala salmaı, termın jasaýda ana tiliniń tamyryna úńilýi úlken úlgi-ónege. Onyń osy úlgisin onyń tustastary da sheber paıdalandy. Máselen,  Eldes   Omaruly geometrıa   men trıgonometrıany pishindeme jáne keskindeme dep atady. Teoremany túıin, gıpotenýzany qıma, trapesıany qostaban, perımetrdi jıek, radıýsty óris dep jazdy. Ókinishke qaraı, osyndaı ulylardan qalǵan ulaǵatqa áli de kóbimiz den qoımaı júrmiz. Til qoryn baıytatyn sózder Aqańnyń «Ádebıet tanytqyshynan» ǵana emes, «Qazaq» gazetinde jaryq kórgen kóptegen maqala, habarlardan da kóptep tabylady.

Alash arystary memlekettiń negizgi ózegi til ekenin jaqsy túsindi. Ahmet Baıtursynuly «Dúnıede eshbir til óz-ózinen shyqpaıdy. Til degen nárse qalyń eldiń kúndegi turmys qazanynda qaınap, pisip dúnıege keledi... Óz tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy. Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til»-dep jazsa, Ǵumar Qarash: «Til bolmasa, ult ta bolmaıdy, ıaǵnı ult bútindeı ólgen, joǵalǵan ult bolady. Eń áýeli ana tili qajet. Eger ana tilin bilmeseń, onda sen ol ulttyń balasy emessiń. Ana tilin bilmeı turyp, ult bilimin ala almaısyń...», - dedi. Mustafa Shoqaı: «Ulttyq rýhtyń negizi – ulttyq til. Keshegi Reseı tilimizdiń damýyna jol bermedi. Ol kezde bizdiń ulttyq basylymdar shyǵarý quqyǵymyz joq bolatyn», - dep ashyna jazdy. Halel Dosmuhameduly: «Ana tilin jaqsy bilip turyp bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish; ana tilin bilmeı turyp bótenshe sóıleseń, bul – kúıinish. Óz tilin bilmeı turyp, jat tilge elikteı berýi zor qate. Bul oqyǵandardyń hám oqýshylardyń esinen shyqpaýy kerek...Bizdiń tájirıbemizde qazaq tili – baı til. Tek sózderin ǵylym jolyna salyp rettese, eshbir jurttyń tilinen kem bolmaıdy», - degen oı aıtty.

Eldes Omaruly Álıhan men Aqandy qazaq ultynyń kósemderi dep tanysa, olar da Eldes dese ishken asyn jerge qoıatyn. Eldes «Pishindeme» men «Keskindeme» jaryq kórgennen keıin eń alǵashqy baǵany da solardyń aýzynan estigen. Geometrıa men trıgenometrıany tárjimalaýǵa bolady degen úsh uıyqtasaq oıymyzǵa kelmepti, sen qazaq uǵymyna saı balama tapqan ekensiń, – dep ekeýi birdeı balasha máz bolǵan. Aqań Eldestiń  aýdarmalaryn jáne jańa balamalaryn qýana quptaǵan bolatyn. Álıhan Bókeıhan Ahmet Baıtursynulyna jazǵan hatynda: «Eldesim jaqsy jigit. Buryn da jaqsy edi. Endi onan da súıikti bolyp ketti. Bir kúni Sháńgereı maǵan: «Men seni jaqsy kórem. Bilesiń be? – dedi. Men: «Joq!» – dedim. Sháńgereı maǵan: «Sen shyn qazaqsyń ba? Seni qazaq dep jaqsy kórem!» – dedi. Fızıkany oqyp qarasam, Eldesim de qazaq eken», – dep jazypty.

 Alash ıdeıasyna biz adaldyq tanytyp júrmiz be? Osy saýal keıingi ýaqytta jıi mazalaıdy. Memlekettik til de eltańba, ánuran, memlekettik tý sekildi Qazaq memleketiniń sımvoly, eldigimizdiń nyshany. Memlekettik tilge kóshý máselesi soltústik oblystarda kóbinese tek qana orys tiliniń paıdasyna sheshilip jatqany ótirik emes. Áý basta qoǵam bolyp jıylyp, taýdaı bolyp úıilip, aıaǵynda qar sýyndaı suıylyp ketken jaıymyzdy jasyrýdyń qajeti joq. Qazirgi orys tili men qazaq tiliniń «tepe-teńdigi»  attylymen jaıaý adam jarysqandaı, Qajymuqanmen ergejeıli alysqandaı jaǵdaıda. Tilimizdiń altyn dińgegi bolǵan qazaq aýyldarynyń kóbi azyp-tozyp, ózderiniń baıyrǵy ataýlarynan aıyrylyp qaldy.

          Termınologıa salasyndaǵy mamandardyń qulaǵyna altyn syrǵa, selo, derevná, rabochıı poselok, naselennyı pýnkt degen ataýlardy jańalap, kent, shaHar, meken, qońys, turaq degen sekildi qazaq tilindegi balamalarmen aýystyrý kún tártibine qoıylýy kerek dep esepteımin. Áýeli kórshimen aqyldasyp alaıyq degen jaltaqtyqty ysyryp qoıyp, qala, aýyl, kóshe ataýlaryn, dúkender men mekemeler, kásiporyndar ataýlaryn, mańdaıshadaǵy jazýlardy  bir-aq tilde jazý týraly til týraly zańǵa ózgeris engizý aýadaı qajet. Eki tilde jazý eki ese shyǵyn ekenin nege eskermeımiz. Abaı dańǵylyn «prospekt Abaıa», Shoqan kóshesin «ýlısa Valıhanova» degennen ne utamyz? Kırıll árpimen jazylǵan jazýdy osy kúni qazaq túgili orys ta túsinetin deńgeıge keldik emes pe?! Buryn «Tobyl» atalyp kelgen fýtbol komandasy «Tobol» degen atpen Qostanaı oblystyq ádilet basqarmasynda zańdy tirkeýden ótkenine de kózimizdi jumyp qoıdyq. Ózge ulttardy renjitpeıik degen jeleýmen tarıhı jer-sý ataýlaryn qaıtarýdy uzyn arqan, keń tusaýǵa salyp kelemiz. Osy máselege oraı eldi mekenderde jıyn jasaý, olardy jergilikti máslıhattarda qaraý sekildi prosesterden arylmaıynsha qazaqtyń sózi  ótpeıtinine kýá bolyp júrmiz.

          Eń aldymen táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik tildegi kartasy jasalýy kerek sekildi. Bul kartadaǵy jer-sý ataýlary túgel derlik qazaq tilinde jazylýy kerek. Tilimizge  qaýlaǵan órtten qorǵaǵandaı janashyrlyq kórsetip, qarańǵyda  qalǵan aýylda jaryq jandyrǵandaı qylý úshin memlekettegi berý máselesi, memlekettik tildiń oryndalýyn baqylaý Til týraly zańda arnaıy qarastyrylýy kerek. Til týraly zańdy buzǵan mekeme basshylaryna áýeli eskertý jasap, keıin aıyp salynsa, oǵan da kónbese, qatań jazalansa, salynǵan aıyptan túsken qarjy tilimizdi damytýǵa jumsalsa, onyń paıdasy orasan zor bolatynyna kúmán keltirý qıyn.

          Memleketti  altyn otaý dep beıneli túrde aıtatyn bolsaq, ákesi men sheshesi qazaq tilinde sóılemeıtin otbasynda balany qazaqsha sóıletemin deý bekershilik. Ana tilinde eń aldymen Prezıdent apparaty, Parlament, ákimder sóıleýi kerek. Sóıleı almasa, ákim bolmaı, basshy bolmaı, orynbasar bolsa, qosshy bolsa da, jetip jatyr. Al ulttyq ıdeologıaǵa jaýapty orynbasarlar eki tildi  tolyq meńgermese, meńgergisi de kelmese, olardan ne qaıyr?!

          Memlekettik tildiń irgetasy balabaqsha men mektep desek, sol baqshalar men mektepterdi tek qana ana tilinde tálim-tárbıe beretin oqý ordalary qylyp qaıta qurýǵa ne kedergi?! Baıaǵy jalpaqshesheılik. Qazaq mektebinde memlekettik tilde bilim berip, orys tilin tereńdetip oqytsa, ózge ult alǵys aıtpasa, qarǵys aıtpaıtyny anyq. Al balalar úıindegi tálim-tárbıe soltústik óńirde kóbine orys tilinde ekeni belgili. Olar er jetken soń óz elin ógeı sanaıtyn urpaq bolmasyna kim kepil?! Ahmet Baıtursynuly aıtqan mekteptegi bilim alǵashqy jyldary tek qana ana tilinde berilýi kerek degen «Bastaýysh mektep» týraly («Qazaq» gazeti, 1914 jyl) tamasha oıdyń sheneýnikterdiń oıyna da kirip-shyqpaıtyny túsiniksiz. Bastaýysh mektepte birińǵaı qazaqsha oqytý máselesi sheshimin tapty ma? Eń soraqysy, keıingi ýaqytta soltústik óńirde qazaq mektebinen kóri orys mektebine baratyn oqýshylar sany kóbeıip barady.

          Reseılik BAQ-tyń Qazaqstannyń aqparattyq keńistigine yqpalynan da aryla almaı otyrmyz. Qostanaı oblysyndaǵy júzden astam gazet pen jýrnaldyń taza qazaq tilinde shyǵatyny biren-saran. Aýdandyq jáne qalalyq gazetterdiń aty qazaqsha da, zaty basqa. Máselen, Qarabalyqta «Aına», Qostanaı aýdanynda «Kózqaras», Qostanaı qalasynda «Qostanaı»  degen gazetter jaryq kóredi. Materıaldardyń basym bóligi orys tilinde, qazaq tilinde ara-tura ne jalǵyz bet, ne aıqarma better beriledi. Bizdiń qazaq soǵan da máz.

          «Kórshiń soqyr bolsa, kózińdi qys» degen mátel qazirgi ýaqytta bizge arnap aıtylǵan tárizdi. Al kórshi memlekettegi qazaqtardyń ne mektebi,    ne teatry, ne ana tilinde shyǵatyn basylymy joq. Oǵan suraý salyp jatqan Qazaq úkimeti de joq.

Til máselesin men aıdalada toqtap qalǵan ógiz jekken arbaǵa uqsatamyn. Halyq óleńinde aıtylǵandaı, qara jolmen syqyrlap arba keledi. Ne asfált jol joq, aıaqtyń asty batpaq, jolaýshylardyń ústi satpaq.  Arbany kózdegen jerge alyp barý úshin eń aldymen qamyt kıgen ógiz myqty bolýy kerek, onyń shamasy jetpese, aıdaýshy isker bolýy shart, onyń da qolynan kelmese, kezdeısoq júrginshiler men arnaýly jolaýshylar beınetine kónip, biri tegershigin ıterip, biri  ógizdi súırep, bireýi jol kórsetip degendeı, kópshilikpen bitetin jumys. Bizde sóz kóp te, is shamaly. Al qur aıqaımen esekti de jumysqa jege almaısyń. Táýelsizdik alǵaly pálen jyl dep jatyrmyz. Odan beri birinshi synyptyń tabaldyryǵyn attaǵan bala kámeletke keletin ýaqyt boldy ǵoı. Tili qazaqsha shyqqan bala endi qazaqsha sóıleı almaı tursa, oǵan kim kináli?! Ony saqaý dep te, maqaý dep te aıta almaımyz ǵoı.

Aqań aıtqan halyqtyń kózi, qulaǵy tili bolatyn tól basylymdarymyz jetkilikti me? Ózge ulttardy tórimizge shyǵaryp, ózimiz bosaǵada qalatyndaı ne jazyǵymyz bar? Osydan on shaqty jyl buryn balalarymyzdy qazaq mektebine berip, jınalystarda ana tilimizde sóılep, marqaıyp qalyp edik. Sol úrdis jalǵasyn taýyp jatyr dep aıtý qıyn. Óıtkeni, «qazaq tili taǵy qaldy tasada, uqsap turmyz Aqań aıtqan masaǵa...»

Teledıdardy ashyp qalsań da, radıonyń qulaǵyń basyp qalsań da, gazetterdi paraqtasań da, jýrnaldarǵa qarap qalsań da basymdyq orys tilinde. Qazaqstandaǵy, ásirese, oblys ortalyqtaryndaǵy orys tildes gazetter qazaq eli emes, basqa memlekettiń basylymy sekildi. Óıtkeni, olarda halqymyzdyń tili men dini, salt-dástúri, ádebıeti men mádenıeti týraly múldem jazylmaıdy nemese ara-tura, tıip-qashyp jazylady. Olardyń kópshiligi hrıstıan dinin ýaǵyzdaıdy, orys nemese batys mádenıeti men ádebıetin nasıhattaıdy. Bir ǵajaby, sol basylymdar tenderde jeńimpaz atanyp, memleket tarapynan olarǵa qarjy bólinedi.

Qazaq tildi basylymdardyń jan aıqaıyn kúnde oqyp júrmiz desek te, olardyń kópshiligi óz qotyryn ózi qasyǵandaı áser qaldyrady.  Memlekettik tildi bilmeıtin sheneýnik nemese qazaq tilinde sóılemeıtin depýtat qyzmetten ketsin nemese depýtattyq mártebeden aıyrylsyn deıtin  sózder de estiledi. Ekinshi jaq bolsa, orys tiliniń ónbeıtin daýyn daýlap, órshelene túsedi. Til janashyrlarynyń kóptegen qundy pikirleri «jartasqa bardym, kúnde aıqaı saldymdy» eske salady. Baıaǵy jartas bir jartas. Mekemeler men kóshe attarynyń jazylýyndaǵy óreskel qateler týraly BAQ-ty  attan salyp jatady. Biraq syn túzelgenmen, min túzelip jatqan joq. Óıtkeni, bılik basyndaǵylardyń deni oryssha oılaıtyndar, sol tilde sóıleıtinder, qazaq tilin órge shyǵaraıyq deseń, «áli oǵan erte, qoı!» deıtinder. Seń qozǵaldy ma degende premer-mınıstr  men keıbir mınıstrlerimizdiń tili kelsin-kelmesin, ana tilinde sóılep jatqanynan úmit etemiz. Biraq, memlekettik til máselesin keıingi kezde jıi ótkizilip júrgen túrli baıqaýlar men kórmeler, ózge ult ókilderi arasyndaǵy jarystar túbegeıli sheshe almaıtyny týraly  qazaq basylymdary jazýdaı-aq jazyp jatyr. Qazaq tili ár otbasymen qatar memlekettik uıymdarda, mektepte jáne mádenı oshaqtarda basymdyqqa ıe bolǵanda ǵana bórkimizdi aspanǵa atýǵa bolady.

Bizdiń teledıdardy jaýlap alǵan, kóbisiniń mazmuny jeńil aıtystarda til máselesi jıi aıtylǵanyna  ǵana qýanbasaq, mundaı habarlar qazaq halqynyń mádenı  óresin tanytady dep aıtý qıyn. Onyń esesine zıaly qaýym ókilderin kóbirek sóıletip, osy taqyrypqa orys tilindegi baǵdarlamalarda da jıi oralyp otyrsaq, nur ústine nur bolar edi. Kógildir ekranda ana tilin qasıet tutatyn belgili qoǵam qaıratkerleriniń, aqyn-jazýshylarymyz ben ǵalymdarymyzdyń turaqty minberi bolýy kerek. Sodan keıin keıbir mınıstrlerimiz ben joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń  orys tilinde sóılegenin qazaq tilindegi habarlarda  múlde kórsetpeýge tyrysý kerek. Olardyń  sózderin  qazaqshaǵa aýdaryp bergennen ne utamyz?!  

Bosaǵada qalǵan qazaq tilin tórge shyǵarý úshin  ana tilinde táýligine 24 saǵat boıy sóıleıtin arnaýly telearna kerek. Qazaq radıosy da úzilissiz efırge shyǵýy kerek. Memleket tarapynan qarjylandyrylatyn kóptegen respýblıkalyq jáne oblystyq  gazetterdi orys jáne qazaq basylymdaryn biriktirip, eki tilde shyǵarsaq utar edik. Máselen «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda»  kóbinese bir taqyryptaǵy materıaldardy jarıalap kele jatqany shyndyq qoı. Munyń ózi bir jaǵynan qarjy únemdeýge ákelse, ekinshi jaǵynan til úıretý mektebi bolar edi. Jarnamadan túsken qarjy da bir astaýǵa quıylar edi. Memlekettik tildiń múddesin qyzǵyshtaı qorǵaıtyn orys tildi basylym  da aýadaı qajet. 

           Ulttyń tilden alystaýy – sóz ben istiń qabyspaýy. Sóz júzinde qazaq tilin damytaıyq degen qaıratkersymaq is júzinde ana tilin ózge tilden kem kórse jaǵdaı qaıdan túzelsin?! Sózi basqa adamnyń isi basqa bolǵan soń olardan qandaı úlgi-ónege alýǵa bolady?!

          Ana tili – bizge ananyń súti sekildi. Al basqa tildi emizikpen salystyrýǵa bolady. Emizikpen ósken baladan ana sútine ýyzynan jaryǵan balanyń artyqshylyǵy kóp ekeni anyq. Qazaq halqynyń tili ǵasyrlar boıy óziniń túbirin saqtap kelýi bizdiń tilimizdiń aıyryqsha  baı ári maǵynaly ekenin kórsetedi. Mysaly, Adam degen  alǵashqy paıǵambardyń aty  halqymyzda  kisi degen uǵymda saqtalǵan. «Atymdy adam qoıǵan soń qaıtip nadan bolaıyn» – degen Abaı sózi oıǵa oralady.

  Kórnekti kósemsózshi Mirjaqyp Dýlatov 1920 jyly «Kedeı sózinde» jaryq kórgen «Oktábr tóńkerisiniń úshinshi jyly» atty maqalasynda («Aqıqat» jýrnaly, №4,1998 j.) qyzyl tilge erik beredi:

«Eshkimge baǵynbaǵan, tiri janǵa jalynbaǵan, erki ózinde, erke jaýynger. Erjúrek, jigerli, ózi kósem, serke edi. Aqkóńil, aqjarqyn, ýaǵdashyl, aıtqan sertke berik edi.

– Bul kim deseńiz?

 – Qazaq edi!

 – Saryarqany jaılaǵan, esepsiz mal aıdaǵan, sońy qońys, tunyq sý, shalǵynǵa bıe baılaǵan, kól jaǵalaı el qonyp, at shaptyryp, toı qylyp, mereke, qyzyq kún saıyn, jarys salyp jas ulan, qyz-bozbala oınaǵan, ýaıym joq, qaıǵy joq,

      –  Bul kim edi deseńiz?

       – Bul qazaq edi!

Qul boldy. Qur boldy. Jaıylyp, jatqa bas urdy. Basynan erik, malynan bılik ketti. Jer men sýdan aıyryldy. Jigeri qatty jasydy. Qoıanjúrek qorqaq boldy. Partıa degen pálege jolyqty.

        – Bul kim?

        – Bul da qazaq!

Biraq, bul – orys patshasyna baǵynyp, ótken kúnin saǵynyp, bir kórýge zaryǵyp, jaryq sáýle kóre almaı, qarańǵyda qamyǵyp, jylamsyrap, qamyqqan qazaq eli».

Maqala osyndaı óleńge bergisiz, adam aıtsa sengisiz, jigerińdi janıtyn, namysyńdy qaıraıtyn sóılemderden bastalady. «Bul kim edi?» degen saýaldy qaıta-qaıta qoıý arqyly avtor emosıalyq áserdi odan iri ulǵaıta túsedi. Sol saýaldarǵa da bir-aq sózben: «Bul qazaq edi!» dep jaýap beredi. Úzindi uıqasty sózderge qurylǵan qyzyl til emes, oıly, jigerli, aıtar oıy anyq, boıaýy qanyq. Mirjaqyptyń bul oıy  jigerli de aıshyqty ana tili arqyly jurt júregine jetti.

Arada kóp ýaqyt ótkende jazýshy Ábish Kekilbaev: «Jańa táýelsiz memleketter keshegi ımperıanyń epısentrine geografıalyq jaǵynan da, mentalıtettik jaǵynan da áldeqaıda jaqyn tur. Olardyń kópshiliginiń bylaıǵy dúnıemen tikeleı baılanysy bolmaǵan. Azyn-aýlaq qarym-qatynasynyń ózi totalıtarlyq ortalyq arqyly jasalǵan. Mádenı, ǵylymı, saıası baılanystary da ımperıalyq memlekettik til arqyly júzege asqan. Sondyqtan eshqandaı batystyq ne shyǵystyq yńǵaılastyq týrasynda sóz etýge bolmaıdy. Sondyqtan «sandyq» ishindegi «sandyq» qalpynda ómir súrip kelgen shet aımaqtyq qaýymdarǵa ashyq qoǵam úrdisine kóshý ońaıǵa túspeı jatqandyǵy túsinikti. Onyń ústine olardyń buǵan ulttyq memleket túgili, ulttyq qaýym retindegi daralyǵy da tym shekteýli edi. Bunyń bári astyrtyn adamzattyq qoǵam qurmaq túgili, jóni durys opozısıa ıemdenýge de múmkindik bermedi. Ashyq qoǵamdarmen tikeleı baılanystarǵa shyǵýǵa esh sańylaý qaldyrylmaǵan qaýymdarda dıssıdenttikke de jol berilmeıtindigi, Arktıkada apelsın óspeıtindigi sekildi, ózinen-ózi belgili aqıqat. Olardyń úıde turyp mańyraǵan jetim laqtaı, óz taǵdyryna nalyǵan ókpe-nazdarynan qalǵan álem beıhabar jatty». («Basty muratymyz – baıandy eldik». («Egemen Qazaqstan» gazeti, 12 maýsym 2004j.)  – dep tolǵandy.

Alash qaıratkerleriniń ańsaǵan armany óz jerimizde, óz elimizde ana tilin tórge shyǵarý bolatyn. Ol búgingi  jastardyń jáne keler urpaqtyń paryzy.

Aqylbek Shaıahmet,

jazýshy, A.Baıtursynuly atyndaǵy QMÝ profesory