Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, T.Q. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademıasynyń profesory Jumaqyn Qojaqynuly Qaırambaev 1953 jyly Qulja qalasynda dúnıege kelgen qazaq keskindemeshisi. Shyǵarmashylyq jolyndaǵy qoltańba ereksheligi XX ǵasyrdyń 80-90 jyldarynda qalyptasqan. Ol Sankt-Peterbýrg qalasynyń I.E.Repın atyndaǵy Memlekettik akademıalyq keskindeme, músin jáne sáýlet ınstıtýtynda 1975-1981 jyldar aralyǵynda bilim alyp, 1981 jyldan bastap T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademıasynda «Stanoktik keskindeme» mamandandyrýynyń stýdentterine óz sheberligimen bólisip dáris berip keledi. 1985 jyldan beri Qazaqstan Respýblıkasy Sýretshiler Odaǵynyń múshesi. Búgingi tańda J. Qaırambaev kóptegen marapattarǵa ıe ekeni belgili, atap aıtsaq: «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri, QR Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, «Baspa jáne polıgrafıa isiniń qaıratkeri» qurmet tós belgisiniń ıegeri, QR Sýretshiler Odaǵynyń «Úzdik shyǵarmashylyǵy úshin» medaliniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Eń alǵash shyǵarmashylyqqa qadam basqan jumystarynyń biri - onyń I.E.Repın kórkemsýret ınstıtýtynyń qabyrǵasynda jazylǵan «Otbasy» taqyrybyndaǵy dıplomdyq jumysy deýge bolady (sýret № 1). Reseı halqynyń arasynda júrip qazaq naqyshyn joǵaltpaı, otbasyna degen súıispenshilik pen saǵynyshyn osy dıplomdyq týyndysynda jetkize bilgen. Nátıjesinde, úzdigimen kózge túsken alǵashqy kúrdeli týyndysy bir-eki jyldan keıin dıplom jumystarynyń Búkilodaqtyq kórmesine Sankt-Peterbýrg qalasynan usynylǵan 5 dıplomdyq jumystar ishinde bolyp qatystyrylǵan eken.
Ataýly ınstıtýtta oqyp júrgende sýretshi Memlekettik Ermıtajda Rembrandttyń ataqty «Danaıa» týyndysynyń kóshirmesin jasaǵan. Ol kóshirme sýret ınstıtýt qorynda qalyp, keıin Ermıtajda turǵan túpnusqa «Danaıaǵa» bireý kıslota shashyp zaqym keltirgende, kásibı qaıta jańartýshylar uly týyndyny qalpyna keltirý úshin ınstıtýttyń qorynda saqtaýly turǵan J. Qaırambaevtyń kóshirme eńbegin paıdalanǵan bolypty. Ókinishke oraı, bul erekshe jaǵdaıdy kópshilik bile bermeıdi eken. QR Memlekettik «Daryn» syılyǵynyń ıegeri, tanymal otandyq sýretshi B.Ásemqul osyǵan baılanysty arnaıy maqalasynda bylaı jazǵan: «Sýretshi J.Q. Qaırambaevtyń aıtýynsha, ol 1980-shi jyldary Lenıngrad qalasynda mýzeılik praktıka ótip jatqan kezi edi. Ózi oqyp bitirgen ınstıtýttyń rektory Eremeev habarlasyp kezdesýge shaqyrǵan. Kezdesýde rektor J. Qaırambaevqa kezinde «Danaıanyń» dál kóshirmesin jasaǵany úshin alǵysyn bildirgen. Onyń kóshirmesininiń arqasynda restovratorlardyń kómegimen «Danaıa» ekinshi ret dúnıege keldi desedi. Iaǵnı, J. Kaırambaev «Danaıanyń» týra keıpin túpnusqadaǵy kólemimen alyp kishkentaı detaldaryna deıin dálme-dál kóshirgen. 33 jyl ótti, J. Qaırambaevty osy kúnge deıin eshkim marapattamady, qolpashtamady. Óner synshylary bul jaıtty bilse de, eshkim eshqashan osy óte mańyzdy oqıǵany jańǵyrtpady. Shyndyqty jazý kerek. Áıgili Rembrandtyń «Danaıasy» ekinshi ret dúnıege qazaq sýretshisiniń arqasynda keldi. Sol úshin Jumekeńniń eren eńbegin baǵalaıyq! Bári bilsin, álem estisin! Ol uly adam, osyǵan laıyq» [1].
J. Qaırambaev týyndylarynda ashyq, aıqyn, qanyq tústerden bas tartyp, tylsym, tereń, túpsiz deıtin tústegi reńktermen týyndaǵan tylsymdyqqa toly shyǵarmashylyǵy sýretshiniń sheksiz sheberligin kórsetedi. Sýretshiniń bastapqyda beınelegen týyndylarymen keıingi týyndylaryn salystyra kelsek, bastapqydaǵy ustaǵan pozısıasyn joǵaltpaı, qaıta ony tereńdete túsken. Bastapqy kezde qylqalam izderin qaldyryp, keneptiń betinde maıly boıaý bederlene jazylǵan [2]. Qazirde, sol batyl jaǵylǵan bederli maıly boıaý tústeri aralasa kele birtutastanyp HH ǵasyr men HHI ǵasyr toǵysyndaǵy zamanaýı ózgeristerden týyndaǵan ulttyq romantızm baǵytyndaǵy týyndylary dúnıege kelgendeı. Shyǵarmashylyq týyndylarynda álemniń sulýlyǵy men jaryqqa toly sátterin izdep tylsymdyqpen tereńdikke boı alǵan túster men fılosofıalyq kompozısıa arqyly kórkemdep jetkizedi.
Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý - bolashaqqa baǵdar» memlekettik baǵdarlamasynda kórsektilgendeı: «Ulttyq salt-dástúrimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtyń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni - bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana» [3]. Iaǵnı, eldiń bolashaǵy mádenıet pen tarıhtyń saqtalýyna tikeleı baılanysty. Bul degenimiz Táýelsizdikke qol jetkizgen Qazaqstannyń aldynda turǵan eń basty mindetteriniń biri - halyqtyq ónerdi saqtap qalý. Dál osy elimiz egemendigin alyp, táýelsizdikke qol jetkizgen tusta saqtalǵan ónerdi keskindemeshi J. Qaırambaev óziniń keremetteı tarıhı tulǵalaryn somdaǵan týyndylarymen qaıta jańǵyrtty. Onyń shyǵarmashylyq týyndylary qazaq halqy men órkenıetine berer tárbıesi men ulttyq rýhyn demep, patrıottyq sezimin oıatatyn tylsym kúshke ıe.
Al keńestik 1980-90 jyldar kezeńindegi eńbekterin saraptap qaraǵanda kelesi shyǵarmashylyq týyndylaryn atap ketýge bolady:
1) «Qarlyǵash» 1976 j.
2) «Jylqyshy» 1976 j.
3) «Áıel obrazy» 1977 j.
4) «Avtoportret» 1980 j.
5) «Otbasy» 1983 j.
6) «Sheberhanada» 1986 j.
7) «Áke» 1986 j.
8) «Tildesý» 1987 j.
9) «Úıde» 1989 j.
10) «Jekpe-jek» 1989 j.
11) «Shubar taý» 1990 j.
Sýretshiniń bastapqy týyndylaryna kóz salsaq, ol Reseı kórkemsýret ınstıtýtynda bilim alyp júrip, sol jaqtyń keskindeme salyný mánerine eliktep boıyna sińirgen. Tipti týyndylarynda orys keskindeme ónerine tán tústik boıaýlar kezdesedi: salqyn, qarańǵy tústik reńktermen beıneleý arqyly da óziniń qoltańbasyn izdeı bastaǵany baıqalady. «Jylqyshy» (sýret № 2) týyndysynda beınelegen obrazdyń harakterin tolyqtaı alyp shyqqan. Bet júzindegi qazaqylyqqa tán tústes san alýan túrli reńkter bir birimen oınasa jalǵasyp ornyn tapqandaı. Bul týyndyda maıly boıaýdy qylqalam izderin anyq kórsetý arqyly kenep betine bederlene qaldyra jazylýy tipten týyndyǵa ómir berip turǵandaı. Bul jerde qarańǵy tústermen jaryq tústerdiń bir birine úılese ótýi sýretshiniń kásiptik shyńyn kórsetedi.
1980 - 1990 jyldardy kásibı sýretshi retinde qalyptasý kezeńi dep bilemiz. Sebebi sýretshiniń osy «Tildesý» (sýret № 4), «Kún batarda» (sýret № 5), «Abylaı han» (sýret № 2) sıaqty týyndylary erekshe áser berip, tájirıbe alǵannyń arqasynda Táýelsizdik kezeńdegi belgili keskindeme týyndylary dúnıege kelip, sýretshiniń Qazaqstannyń belgili tulǵa retinde óziniń qaıtalanbas qoltańbasyn qalyptasyp shyǵarýǵa úlken sebeptigin tıgizdi [4].
Sóıtip, 1991 jyldan bastap, sýretshi tarıhı tulǵalardy zertteýge qyzyǵýshylyq tanytyp, betbeınesin somdaǵan týyndylarynda tulǵanyń jan dúnıesine úńilip, olardan tereń mán izdeıdi. Tulǵanyń obrazyn tolyqtaı alyp shyǵady, betbeınelik týyndylarynda túr-túsin ǵana emes, onyń psıhologıasyn, qoǵamdaǵy ornyn, obrazdyń sıpatyn alyp shyǵa biledi. Mysaly, «Abylaı han» (sýret № 3) týyndysynda Abylaı hannyń tulǵasyn beınelegen obrazy J. Qaırambaevtyń shyǵarmashylyǵynda erekshe oryn aldy. 1993 jyly «Óner» basylymy eń úzdik qazaq batyrynyń portret-plakatyna konkýrs jarıalaıdy, 1-shi oryndy bedeldi komısıa músheleri, tek sýretshiler ǵana emes, sonymen qatar tarıhshylar, belgili memlekettik qaıratkerler J. Qaırambaevtyń jumysyna beredi. J. Qaırambaevtyń Abylaıhannyń obrazyn beınelegen plakaty mıllıondaǵan tırajben tarap ketedi. Onyń bireýi Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń kabınetinen oryn tapty [5].
Osy «Abylaı han» týyndysyna kelsek, sýretshi tústik reńkter arqyly Abylaı hannyń obrazyn alyp shyqqandaı. Qazaq túsinigindegi kók tús - ósýdiń, ónýdiń, kók Táńiriniń belgisi. Ósimdikter áleminiń negizgi reńi jasyl tústi de kók dep bilgen [2]. Bul týyndyda qara, kók, aq túster basymyraq kelip kózge birden túsedi. Aldyda aıtqan týyndydan ereksheligi bul jerde maıly boıaý kenep betine bir qalypty jaǵylyp jińishke qylqalammen jazylǵan máneri - týyndyny tolyqtyryp turǵandaı. Bet álpetine qoıý qońyrqaı tústi aq reńkti túspen kontrast arqyly naǵyz qazaq jeriniń bútindigin saqtap, myqty qarsylastarǵa tótep bergen, halyqty bir uıytqydaı ustaı bilgen Hannyń obrazyn beınelep pash etti. Sonymen qatar, qazaq mádenıeti ókilderine qatysty tereń maǵynaly betbeıneleri halyq kóńilinen erekshe oryn alady: «Abaı», «Iassaýı», «Raıymbek», «Kenesary», «Jambyl», «Jalaırı» syndy eńbekterdiń orny bólek [6].
Sýretshi kóptegen halyqaralyq men respýblıkalyk deńgeıdegi shyǵarmashylyq kórmelerge qatysqan. Jáne de shyǵarmalary Reseı, AQSH, Fransıa, Túrkmenstan, Vengrıa, Germanıa, Japonıa elderinde jeke koleksıa ıeleriniń menshiginde. Bul sýretshige maqtanysh bolǵanymen, sýretshiniń ishi ashıdy, sebebi, respýblıkada kórkem shyǵarma týyndylardy áli de túsine bermeıdi, qyzyqpaıdy, tipti sýret óneri asa baǵalanbaıdy. Al shetel adamdary ónerge degen qyzyǵýshylyqtary joǵary, ásirese sýret ónerin baǵalaı biledi. Sol sebepti de, olar Qazaqstan sýretshileriniń týyndylaryn satyp alyp ketip jatady. Eýropa elinde realızmnen bas tartyp abstraksıonızm, kýbızm degen sıaqty baǵyttarda jumys jasaıtyn sýretshiler mol. Biraq óner degen ómir sıaqty bir orynda turmaıdy. Árıne ár baǵyt erekshelenip keskindeme óneri zaman aǵymyna sáıkes jetilgenimen, realızmniń orny bólek, qaı zamanda da qunyn joǵaltpaıtyn óner. Oǵan birden bir sebep, kásibı klasıkalyq realızm men ulttyq romantızm baǵytynda jumys jasaıtyn sýretshi J.Qaırambaevtyń Italıa eline jeke kásipker, Marko -degen mıllıarderden shaqyrtý alǵany. Sýretshi Jumaqyn Qaırambaev Almatydaǵy Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynda jeke sýret kórmesin ótkizgen kezde, ıtalándyq kásipker sol sátte Almatyda bolyp, kórmeniń ashylýyna qatysyp shyǵarmashylyǵyn baǵamdap-baıqap, bizdiń sýretshimizdi birneshe jyldan keıin eline shaqyrady. Rım búginde tolyqtaı joǵaltyp alǵan kóne ónerin qaıta izdep, ony qaıta jandandyrýǵa kirise bastaǵan sıaqty. Kásipker sýretshilerdi TMD elderinen, ıaǵnı tek Qazakstannan emes, Tájikstan, Túrkmenstan, Belarýs, Qyrǵyz Respýblıkasy sıaqty realızm baǵytynda jumys jasaıtyn sýretshilerde shaqyrtý alǵan. Sýretshi Qaırambaevtyń aıtýy boıynsha, Marko myrzanyń úıi úlken bir saraıdaı, onyń birinshi qabaty sýret galereıasy. Ol jerde Mıkelandjello men Leonardo da Vınchıdiń túpnusqalyq týyndylaryn kezdestirýge bolady. Bul bir keremet emespe, ol kásipkerdiń sýret ónerine degen qurmeti dep bilýge bolady. Tipti, Reseıde de keskindeme óneri jaqsy qalyptasyp, tájirıbesi mol, ǵasyrlap kele jatqan keskindeme ónerin qoldaýshylary da kóp [7].
Mysalǵa, Tretákov, Mamontov sıaqty aýqatty adamdar orys beıneleý ónerine bútindeı mýzeıler ashqan. Búginde Tretákov galereıasynda qazirgi sýretshilerdiń bir ǵana týyndysy ilinýdiń ózi olja. Endi bul óz elinde, eliniń tarıhy men mádenıetin osy shyǵarmashylyq týyndylary arqyly saqtap, bolashaq urpaqqa óner joly arqyly jetkizip otyrǵan sýretshilerdi qoldap otyrǵan kásipkerlerdi aıtyp jatqanym beker emes. Dál osylaı nege bizdiń otandyq kásipkerler ónerdi qoldamaıdy eken? - degen suraq mazalaıdy. Bizdiń otandyq sýretshilerdi qoldap, qazaq óner mádenıetin álemge tanytsaq elimizge degen maqtanysh emes pe.
Qoryta kele aıtqanda, J.Q. Qaırambaevtyń HH ǵasyr sońyndaǵy alǵashqy týyndylarynyń ereksheligi kásibı sýretshi retinde qalyptasýǵa, óziniń qaıtalanbas qoltańbasyn shyńdaýǵa úlken septigin tıgizdi. Sóıtip, Táýelsizdik kezeńdegi belgili keskindeme týyndylary dúnıege kelip, sýretshi Qazaqstannyń belgili tulǵa retinde qalyptasyp shyǵýǵa yqpal boldy. Qazirgi kezde J.Qaırambaevty zamanaýı Qazaqstandaǵy klasıkalyq akademızm dástúri boıynsha eńbektenip júrgen stanoktik keskindeme sýretshi-qaıratker dep bilemiz.
A. Orynǵalıqyzy
T.Júrgenov atyndaǵy
QazUÓA 2-kýrs magıstranty
