Bizde sońǵy eki-úsh ǵasyrdaǵy jaýhar sóz zergerleriniń shyǵarmashylyǵyn tanyp-bilýde ózge eldermen salystyrǵanda jetistikter bar. Mysaly, Eýropa men Amerıka elderiniń ádebıeti týraly sol el ǵalymdarynyń eńbekteri men zamandas qazaq ádebıeti jaıly qazaq ǵalymdarynyń zertteýlerin salystyrsaq ara-salmaq birden ańǵarylady. Fransýa Vólter, Onore de Balzak, Vólter Skott, Teodor Draızer, Robert Berns sıaqty klasıkter shyǵarmalarynyń óz elindegi ǵylymı zertteýlerge arqaý bolmaǵandyǵy belgili.

Batys aqyndary men jazýshylarynyń shyǵarmashylyq tuǵyry Reseı ǵalymdarynyń arqasynda aıqyndaldy. Sondaı-aq, Azıa halyqtaryna tán abzal azamattyń asyl murasyn ardaqtaý dástúri batys túsinigine jat. Máselen, quramynda júzdegen múshesi bar Jazýshylar Odaǵy tárizdi úlken uıymdy Amerıka men Eýropanyń birde bir elinen búginde tappaısyz.

Mádenıeti asa damyǵan sanalatyn Ulybrıtanıa memleketinde kúlli qalamgerge arnalǵan jalǵyz murajaı bar. Arystaryn ardaqtap, árqaısysyna bir-bir murajaı ashyp, eldi mekenderdiń atyn berip, óleń-jyryn jas urpaqtaryna jattatqan bizdiń qaýym jat jurtpen salystyrǵanda rýhanıat bıiginde ekendigin bile bermeıdi. Sondyqtan ǵylymda da, mádenıette de, ádebıette de ózgeni artyq eken dep oılaıdy. Áli de solaı. Aǵartýshylyqtan bastap, romantızm, realızmdi qosa barlyq baǵyttaǵy qalamgerlerdiń sheteldegi áriptesimen shyǵarmashylyq jaǵynan artyq bolatyndyǵyn da eskermeı keldik.

Qazaq ádebıetindegi darabozdyń biri Sáken Seıfýllıniń «Tar jol, taıǵaq keshý» romanymen kórkemdik jaǵynan da, tarıhı mańyzy turǵysynan da teńestirýge bolatyn týyndyny shetel ádebıetinen tabý qıyn. Poema, óleń-jyr jazýmen qatar ádemi ánder týdyra bilgen aqyndy Eýropa ádebıetinen tappaısyz. Al qaıratkerligin aıtsaq, bundaı tulǵalardyń dúnıejúzinde sanaýly ekendigi shyndyq. «Qazaqtardyń boıynan biz poezıa men mýzykanyń bulaǵyn kóremiz» dep, kezinde A.I.Levshın sıaqty oqymystylardyń qurmet sezimin bildirýi tegin emes.

Talantty tanytýdyń birden-bir joly — onyń shyǵarmalaryn Shyǵys jáne Batys halyqtarynyń basty-basty tilderine aýdarý. Ol úshin árıne, sol til ıesiniń poetıkalyq talǵamyn tanyp-bilý qajet. Poezıa barshaǵa ortaq, biraq ulttyq óleń júıesi dara-dara. İlıas aqyn poezıasyndaǵy:

Eki jeli, úsh qazyq,

Toǵyz noqta dombyra,

Oınataıyn on saýsaq

Qulyndaıyn quldyra.

Bozda-bozda bota kúı,

Qashaǵandy qýdyra,

Qulshyna tart dombyra

Nemese

Bes burap, tórt túkirip, tolǵap qobyz

Qozǵalar qulaq kúıden josyp qobyz

Kótergen kók túndigin kúı órgegi

Qulatyp asqarda aǵyn, máńgide muz, —

Degen óleń joldaryn ózge tilde túsiný múmkin emes. Taý kórinisin «qatyqtyń jalanbaǵan tegeshindeı» degen qarapaıym teńeýmen sýretteýi aqynnyń ulttyq qoltańbasy dep bilgen jón.

Ózge aqyndarmen salystyrǵanda İlıas Jansúgirovtyń shyǵarmalarynan halyq óneriniń kemeldigi kórinis tapqan. Kóshpendilerdiń turmys – salty, ómir daǵdysy, tanym – túsinigi men sezim kúıin dalanyń óz uly shynaıy sezinip, óleń túrinde óre bilgen. Tutas dúnıe bolmysyn ónerdiń tabıǵı týyndysy arqyly asqaq jyrmen, jan tebirenter yrǵaqty óleń sózben beınelegen.

Kún tyńdap kirmeı turdy uıasyna,

Bult tyńdap minbeı turdy taý basyna.

Maqulyq jerde, kókte maýjyrady,

Qaraǵan bir jan bolmaı sharýasyna

Kóshpendi eldiń kez-kelgen aspabynda oryndalǵan kúı yrǵaǵynan jazıraly lep esedi. Al dala sazynda búkil ǵalamnyń sazy bar. Aqynnyń «Kúı, «Kúıshi», «Kóbik shashqan» poemalaryndaǵy qupıa ıdeıalyq órnek osyny tanytady.

Halyqtyń yqylym zamannan saqtalǵan ónerinde tabıǵattyń ár bólsheginiń jany, árqaısysynyń júrek úni bar. İngenniń zary, qasqyrdyń ulyǵany, bulbuldyń saıraǵany, boztoǵaıdyń shyryly da bir-bir kúıge arqaý bolǵan. İlıas aqyn poezıa men mýzykany baı palıtraly boıaýmen astastyra bilgen dúıejúzindegi biregeı daryn ıesi. Aqyn ulttyń til baılyǵyndaǵy jaýhar sózderdi óleń órnegine óre bilgen.

Keıde kúı, talmaýraǵan, talyqsyǵan.

Keıde ójet, keıde doly, albytsynǵan.

Keıde pań, keıde darhan, keıde sergek,

Sharshy órge keıde shapshyp, shaýyp tynǵan.

Ár kúıdiń sarynyn kúıshi keıipkerdiń alýan maqammen shertýin aqyn poemada erekshelep kórsetedi. «Kúı» poemasynda Molyqbaı qobyzshy «Kók Kóbekti» kúrildetip, Er Áliniń «Dúldúlin» dúrildetip, «Aq Kóbekti» ańyratyp, bozingendi bozdatyp, yńyrantyp tartady. «Kúıshi» poemasynda dombyrashy «Asanqaıǵyny» kúńirentip, tolǵantyp shertedi. Dombyradaǵy kúı sazyn aqyn ulttyq naqyshtaǵy gradasıalyq serpinmen sıpattaıdy.

Qaqqanda degen kúıdi Terisqaqpaı,

Jym-jyrt bop tyna qaldy jel de soqpaı,

Dombyra aınalaǵa dúbir saldy,

Adaqtap jalǵyz shapqan júırik attaı.

Nemese

Kúı aldy Baqanastyń qara ózegin,

Daýyldaı burqyratyp ebelegin

Qara jer qalqyp baryp qata qaldy,

Saımaqtyń sýyrǵanda «Sary ózenin»

Kúı — qazaqtyń taǵdyry. Poemalarda «Nar ıdirgen», «Noǵaılynyń zary», «Aqsaq qulan» kúılerinen bastap, keıingi zamanda týǵan kúılerdiń saz ıirimderi ulttyq órnekpen beınelengen. Aqyn shyǵarmany kúıshiniń qalaı oryndap otyrǵanyn sýretteıdi. Kúıshi — poemada tarıh baıanyn mýzyka tilimen jetkizýshi dáneker tulǵa.

Kóshpendilerdiń ómirinde jyraýlardyń, jyrshy-kúıshilerdiń ulttyq pedagogtyq fýnksıasy zor bolǵan. Mysaly, kúıshi týyndyny tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qandyryp, jan sezimine lázzat syılaý úshin ǵana oryndamaıdy. «Kúı» poemasynda avtor kúıshiniń tálimgerlik qyzmetin aıqyn kórsetken. Molyqbaı qobyzshy aýyl balalaryna alýan-alýan kúı ańyzdaryn áńgime túrinde baıandaı otyryp, onyń mýzykasyn qobyzda oınaǵanda úsh jaqty taǵylym berdi. Olar — fólklorlyq bilim, tarıh ulaǵaty jáne etnografıalyq saýat.

Kórkem ónerdiń ulttyq kelbetin poetıkalyq astarda jyrmen beınelegen qazaq aqynynyń shyǵarmashylyq tálimi shynaıy baǵalanýy kerek. İlıas Jansúgirov sıaqty zamanynda ulttyq rýhty otty, adýyndy jyrlarymen asqaqtatqan aqyndardyń shyǵarmashylyq, qaıratkerlik eńbegin qazirgi zamanǵy ádebıettaný deńgeıinde, ulttyq sana turǵysynan saralaý qolǵa alynbaıynsha, álemdegi qazaq rýhanıatynyń ornyn aıqyndaý ońaı tımeıdi. Keshegi ǵylymda Maǵjan Jumabaev sıaqty jalyndy jyr ıeleriniń aqyndyq qabiletin ulttyq tanymmen baılanystyrý emes, ózge eldiń sol zamandaǵy qalamgerleriniń parasat-paıymyna telý basym bop keldi. Maǵjan Jumabaevtyń otty jyrlarynyń ıdeıalyq astaryn ańdasaq, ásirese «Paıǵambar» óleńin, onyń Merejkovskıı, Bloktardan áldeqaıda bıik ekendigin ańǵarýǵa bolady. Búginge deıin qalyptasyp qalǵan «Elikteý teorıasyna» synmen qaraý qajet. Jahandaný zamanynda bireýge jasandy túrde jaltaqtamaı, talaı jurtty tamsandyrar qazaqtyń rýhanı qazynany talǵampazdyqpen tanytaıyq.

Sharafat Jylqybaeva